Кіріспе
Көлік жүктемесі ең жоғары болатын уақыт
Сағат түскісі (американдық ағылшын, британдық ағылшын) немесе ең жүйкелі сағат (австралиялық ағылшын) – күнін жолдардағы көлік тығындары мен қоғамдық көліктегі адамдар саны ең көп болатын бөлігі. Әдетте, бұл апта ішінде екі рет болады: бір рет таңертең, бір рет түстен кейін немесе кешкісін, көптеген адамдар жұмысына баратын немесе қайтатын уақытта. Бұл термин көбінесе бір сағаттан асып түсетін ең жоғары жүктеме кезеңін білдіреді. Бұл термин өте кең, бірақ көбінесе жеке автомобильмен жүруге қатысты қолданылады, тіпті жолда көлік көп болғанмен, адамдар аз болса немесе көлік саны қалыпты болса, бірақ қозғалыс баяуласа да. Сол сияқты, «Интернеттегі сағат түскісі» термині деректер желісін пайдаланудың ең жоғары деңгейін сипаттау үшін қолданылады, бұл деректер пакеттерін жеткізуде кешігу мен баяулауға әкеледі.
Анықтама
Бұл атау кейде шатастырады, себебі ең қызыл уақыт көбінесе бір сағаттан асады және «сағат шыңы» көліктің жылдамдығына емес, көлеміне байланысты. Көлік қозғалысының ең жоғары деңгейі елден елге, қаладан қалаға, аймақтан аймаққа және маусымға қарай өзгереді. Сағат шыңында қоғамдық көліктің қатынайтын уақыты көбінесе жиілеу болады, сондай-ақ ұзын вагондар немесе сыйымдылығы жоғары көліктер пайдаланылады. Дегенмен, көліктің сыйымдылығының артуы жолаушылар санының өсуінен көбінесе кем болады, себебі қолданыстағы көлік құралдарының саны, персонал және, теміржол көлігіндегі платформа ұзындығы сияқты факторлар шектеулі. Мұның салдарынан көптеген жолаушылар тұрып сапаруға мәжбүр болады, ал кейбіреулері мүлдем көлікке отыра алмайды. Егер сыйымдылық жеткіліксіз болса, қоғамдық көлік бұрынғыдай тартымды болмайды, бұл жеке көліктерді пайдаланудың артуына және тығындардың жолға ауысуына әкеледі. Көлік сұранысын басқару, мысалы, жол төлемі немесе тығын салығы, адамдарды саяхат уақытын өзгерту арқылы тығындарды азайтуға бағытталған. Сондай-ақ, сағат шыңында қоғамдық көлік бағасы жоғары болуы мүмкін, бұл көбінесе ең төмен баға ретінде ұсынылады. Жұмыс істейтін адамдар сағат шыңында жиі жеңілдікпен сатылатын ай сайындық немесе бірнеше сапарлық билеттерді пайдаланады, бұл билеттер сағат шыңындағы баға айырмашылығын көрсете де, көрсетпеуі де мүмкін. Сағаттарды кезеңдеу арқылы сұранысты ұзақ уақытқа таратуға ұмтылыс жасалады, мысалы, «Rush Hour» (1941) фильмінде және Халықаралық еңбек ұйымында көрсетілгендей.
Бразилия
Бразилияның Сан-Паулу қаласында әрбір көлікке аптаның белгілі бір күні тағайындалады, сол күні сағат түскі 7-ден 10-ға дейін және кешкі 5-тен 8-ге дейін жолдарда жүруіне тыйым салынады. Көліктің аптадағы күні нөмірлік тақтасының соңғы цифрына сәйкес келеді және бұл ереже жол полициясымен қатаң сақталады (1 және 2 – дүйсенбі, 3 және 4 – сейсенбі, 5 және 6 – сәрсенбі, 7 және 8 – бейсенбі, 9 және 0 – жұма). Бұл шара жолдардағы көліктердің санын азайтуға және автобустар, метро және қалалық теміржол жүйелерін пайдалануға көтермелеуге бағытталған.
Канада
Транс-Канада тас жолының Ванкувердегі бөлігінде барлық автомобильдерге арналған стандартты қатарлармен қатар, жоғары сыйымдылықты көлік қатарлары да бар. Бұл қатарлар көлік ағынын жақсарту үшін, бірнеше адаммен бір көлікте жүруді және қоғамдық көлікті пайдалануға ынталандыру мақсатында жасалған. Ванкувер метро аймағының бір бөлігі болып табылатын Ричмонд, Стивсон тас жолы мен Британдық Колумбияның 99 тас жолының қиылысында жаңа айырық салуда, бұл Британдық Колумбияда көлік ағынын жақсарту үшін салынған алғашқы мұндай құрылыс болады. Келоуна қаласындағы Харви даңғылы да жоғары сыйымдылықты көлік қатарларымен қамтамасыз етілген.
Қытай
Қытайда әлемдегі ең жұқ жүретін метро желілері орналасқан. Соңғы он жылда жылдам транзиттік желілердің белсенді түрде кеңеюіне қарамастан, қала халқының қарқынды өсуі қалалық көлікке ауыр жүк салды. Кейбір жүйелер желінің тығыздалып кетуіне жол бермес үшін станцияларға кіруді және ауысу өткелдерін үнемі шектейді. Мысалы, Бейжің метросында күнінің белгілі бір уақытында 96 станцияға кіруге шектеулер қойылады. Гуанчжоу метросында жолаушылар ағыны шектелген 51 станция бар.
Колумбия
Боготадағы pico y placa (пик және нөмірлік тақта) бағдарламасында жеке автомобильдердің жүргізушілеріне аптаның белгілі бір күндері сағат түскі уақытта және кешке жүруіне тыйым салынады. Әр күні жүруіне рұқсат етілмейтін көліктер нөмірлік тақтасының соңғы цифрымен анықталады. Бұл шара міндетті болып табылады және оны бұзғандар айып төлейді. Әр күні тыйым салынған цифрлар жыл сайын өзгеріп отырады.
Жапония
Жапонияда автомобильмен салыстырғанда темір жол көлігінің үлесі жоғары. Жапониядағы жолаушылар тасымалының 27% темір жол көлігіне тиесілі (басқа мысалдар: Германия (7,7%), Ұлыбритания (6,4%), АҚШ (0,6%)). Үлкен Токио аймағы мен Кейхансин қалалық аймағында жолаушылар тасымалының жартысынан астамын құрайтын тығыз темір жол желісі және жиі қызмет көрсету бар; аймақтағы көптеген адамдар көліктерді пайдаланбай, қоғамдық көлікпен қатынауда. Үлкен Токио аймағындағы темір жолдар дәстүрлі түрде өте тығыз болып келеді, жолаушыларға пойызға мінуге көмектесу үшін ошиялар жұмыс істейді. Бұл, темір жол қуатын арттыру және сұранысты басқару арқылы біртіндеп жақсарылып келеді. Токиодағы пойыз желілерінде толығудың айтарлықтай төмендеуіне қол жеткізілді және бүгінде олардың жүктемесі орташа есеппен 163 пайызды құрайды. Бұл 1975 жылғы сағат пигіндегі пойыздардың жүктемесінің орташа көрсеткіші 221 пайыз болғанмен салыстырылады. Жол көлігінде Жапонияның тас жолдары «пайда көруші төлейді» принципі бойынша жұмыс істейді, бұл жол ақысын қымбат ету арқылы жол қозғалысын азайтуға әкеледі. Электрондық жол ақысын төлеу жүйесі кеңінен таралған, ал трафик азаятын уақыттарда трафиктің таралуын қамтамасыз ету үшін жеңілдіктер енгізілді. Жол бағасы қарастырылуда, бірақ әзірге енгізілмеді, өйткені тас жол ақысы бұрыннан-ақ өте жоғары.
Нидерланды
Нидерландыда пойыз бағаларына 40% жеңілдік қарастырылған. Бұл жеңілдік апта ішінде сағат 9-дан (келесі күні сағат 4-ке дейін) басталады, ал демалыс күндері және шілде мен тамыз айларында күні бойы қолданылады. Егер топта төрт адамға дейін болса, олардың барлығы жеңілдік алады, тіпті егер тек біреуінің билеті болса да. Қосымша билет қажет етпейтін теміржол билеттері екі түрде болады: белгілі бір бағытқа және бүкіл желіге арналған. Екеуі де көбінесе жұмысқа барып-келетін адамдар пайдаланады. Мұндай билеттерге жеңілдікпен сату нұсқасы ұсынылмайды, себебі сұраныс жеткіліксіз; жұмысқа барып-келетін адамдар көбінесе қалыпты уақытта барудан қаша алмайды.
Сингапур
Сингапурда таңғы 7:45-тен бұрын тегін саяхат жасау мүмкіндігі бар, ал таңғы 7:45-тен 8:00-ге дейін 50 центтік жеңілдік қолданылады. Бұл жеңілдік тек 18 Орталық бизнес ауданы (CBD) стансасынан шығу кезінде ғана қолданылады, кіру кезінде емес. Бұл шара жолаушыларды жұмыс күндері таңертеңгі сағаттардағы ең көп жүйеленген уақытта емес, Метрополитенде (MRT) саяхаттауға ынталандыру мақсатында жасалған. Электрондық жол төлемі (ERP) сағат 7:30-дан 20:00-ге дейін көлік құралын жүргізуден аулақ болуға бағытталған. Бұған қоса, Travel Smart бағдарламасы арқылы қызметкерлерге саяхатқа байланысты жеңілдіктер ұсынылды. Ең жүйеленген сағаттар келесідей анықталады: 7:30–9:30 және 17:00–20:00, ал терминалдық станциялар үшін уақыт ерекшеленеді.
Ұлыбритания
Лондон қаласында "Пик-Дей" саяхат карталары кез келген уақытта жол жүруге мүмкіндік береді. Пик емес "Дей" саяхат карталары 20–50% арзан, бірақ олар тек сағат 9:30-дан кейін және демалыс күндері жарамды. Бұл Лондон метрополитені, Доклендс жеңіл теміржолы, автобустар мен трамвайларда жұмыс күндері таңертеңгі сағаттардағы қалың жұрттан тыс уақытта жолаушылардың саяхат жасауын ынталандыруға бағытталған. Ньюкасл-апон-Тайн аймағындағы Көлік (автобус және Tyne and Wear метро) жүйесінде де осыған ұқсас тәртіп бар. Лондондағы жол жүру ақысы таңғы 7-ден кешкі 6-ға дейін көлік құралын жүргізуді шектеуге арналған. Манчестерде Metrolink жеңіл теміржол жүйесі бір жолғы, қайтару және "Metromax" күндізгі билеттерін сағат 9:30-дан кейін сатып алған жағдайда жеңілдікпен ұсынады. Бұл жеңілдік жолаушыларды сағаттардағы тығыннан аулақ болуға итермелеу мақсатында жасалған. 16–25 Railcard иелері үшін билет бағасының үштен бір бөлігіне жеңілдік тек сағат 10-нан кейін (ең төменгі баға төленбесе) немесе демалыс күндері қолданылады. Бұл шектеу шілде және тамыз айларында, яғни жазғы демалыс маусымында қолданылмайды. Басқа Railcard иелері үшін басқа шектеулер де бар; мысалы, Отбасылық Railcard және Network Railcard Лондон мен Оңтүстік-Шығыс Англиясындағы пик сағаттарда қолданылмайды.
Америка Құрама Штаттары
Көлікке деген сұранысты басқару шаралары штаттар мен қалалар бойынша әртүрлі. Кейбір штаттарда тас жолдарда белгілі бір жолақтар тек қана сағат түскісі мен кешкі сағаттарда (HOV – Жоғары сыйымдылықты көлік құралы, яғни бірнеше адаммен бірге жүру) үшін ғана қолданылады, ал қалған уақытта барлық көліктерге ашық болады. Басқаларында, мысалы, I 93 жолының Массачусетс бөлігінде, сағат түскісі мен кешкі сағаттарда апаттық тоқтау жолағында да жүруге рұқсат етіледі. Көптеген штаттар тас жолға кіретін көлік ағынын реттеу үшін пандус метрлерін пайдаланады. Колорадо және Миннесота штаттарының көлік басқармалары Денвер, Твин-Сити және Сиэтл қалаларының маңындағы кейбір тас жолдарда бағаны өзгерту жүйесін енгізді, осылай көлік жүргізушілері ең көп жүретін уақытта жоғары баға төлейді. Транзиттік агенттіктер, мысалы, Нью-Йорк қаласына қызмет ететін Metro North және Вашингтон қаласына қызмет ететін WMATA, таңертеңгі және кешкі сағаттарда жол жүру үшін жолаушылардан жоғары "жол ақысын" жинайды. Үлкен Бостон аймағындағы қарсылық көлік мәселесі Big Dig жобасы арқылы шешілді, бұл жолдардағы қозғалысты уақытша жақсартты.
Үшінші шыбылыс сағаты
"Үшінші жұмыла сағат" термині қала және қала маңындағы жолдардың түскі үзіліс уақытында көптеген адамдар көліктерімен тамақтанып қайтуға шығуларынан туындаған тығынға сипаттама береді. Бұл жүргіштер көбінесе мейрамханалар мен жылдам тамақ орындарына барады, соның салдарынан кіреберістер маңында көліктер жиналу арқасында жол қабылдамайды.