Кіріспе

Шектелген қозғалыс жолағы

Жолаушылар саны көп көлік жолағы (HOV жолағы, автокөліктер тобының жолағы, алмаз жолағы, 2+ жолағы және транзит жолағы немесе T2 немесе T3 жолақтары деп те аталады) – жүргізуші және кем дегенде бір жолаушысы бар көлік құралдарының, оның ішінде автокөліктер тобы, микроавтобустар және транзит автобустарының пайдалануына арналған, шектеу қойылған жолақ. Бұл шектеулер тек қана қозғалыс ең көп болатын уақытта ғана емес, сонымен қатар барлық уақытта да қолданылуы мүмкін. Жолақтар түрліше болады: бетонды тосқауылдары бар уақытша немесе тұрақты жолақтар, екі бағытты немесе қайтымды жолақтар, сондай-ақ ең қарбалас уақытта жұмыс істейтін, арнайы, бір мезгілде немесе қарсы бағыттағы жолақтар. Әдеттегі ең төменгі жолаушылар саны – екі немесе үш адам. Көптеген мемлекеттер басқа көлік түрлерін де босатады, оларға мотоциклдер, чартерлік автобустар, жедел жәрдем және құқық қорғау органдарының көліктері, төмен шығарындылы және басқа да экологиялық таза көліктер, сондай-ақ жол төлемі төлейтін бір адаммен жүретін көліктер жатады. HOV жолақтары көбінесе көлік құралдарындағы орташа жолаушылар санын және жол тасымалын арттыру үшін, соның нәтижесінде жол қадағалауын және ауаның ластануын азайту мақсатында енгізіледі.

Америка Құрама Штаттары

HOV жолақтарын енгізу АҚШ-та 1970-жылдар мен 1980-жылдардың басында баяу дамыды. 1980-жылдардың ортасынан 1990-жылдардың соңына дейін айтарлықтай өсім болды. Автобус жолы 1973 жылдың желтоқсанында төрт немесе одан көп адам тасымалдайтын көліктерге ашылды, бұл автобустар мен көліктердің HOV жолағын үлкен қашықтықта ресми түрде бөліскен алғашқы жағдай болды. 2005 жылы HOV 3+ нысанының екі жолағында таңертеңгілік сағаттарда (6:30-ден 9:30-ға дейін) 8600 көлікте 31700 адам (3,7 адам/көлік) жүрді, ал үш немесе төрт жалпы мақсаттағы жолақтарда 21300 көлікте 23500 адам (1,1 адам/көлік) жүрді. HOV жолындағы орташа сапар уақыты 29 минут, ал жалпы жолдарда 64 минутты құрады. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, I 95/I 395 HOV нысаны 30 миль (48 км) ұзындықты құрайды, Вашингтон қаласынан Вирджиния штатының Дамфриске дейін созылады және тұрақты жолақтардан тосқауылдармен бөлінген екі өзгермелі жолақтан тұрады, кіру жоғары және төмен пандустар арқылы жүзеге асырылады. Жұмыс күндері сағаттарда үш немесе одан көп адам көлікте (HOV 3+) нысанды пайдалану үшін талап етіледі. 1970 жылы ашылған екінші тас жол HOV нысаны – Нью-Джерси штатының Хадсон округіндегі Линкольн туннеліне жақын жердегі және Хеликс жолындағы қарсы бағыттағы автобус жолағы болды. Федералдық автомобиль жолдары басқармасының (FHWA) мәліметінше, Линкольн туннелі XBL – пайдалану туралы деректері бар HOV нысандарының арасында сағаттық ең көп адам санына ие HOV нысаны, таңертеңгілік сағаттарда 23500 адамды құрайды. Калифорниядағы алғашқы тұрақты HOV нысаны 1970 жылдың сәуір айында көпшілыққа ашылған Сан-Франциско-Окленд шығанағы көпірінің өтпелі жолағы болды және 2013 жылы Metro ExpressLanes жобасы аясында жолақтағы артық сыйымдылыққа иелік ету үшін аз адам тасымалдайтын көліктерге рұқсат беру үшін жолақтың жол төлеміне айналдырылды. 1970-жылдардың басынан бастап, Қалалық көлік басқармасы автобус жолақтарының артықшылықтарын мойындады және оларды қаржыландыруға ынталандырды. 1970-жылдары FHWA штаттық автомобиль жолдары агенттіктеріне HOV жолақтарына федералдық қаражатты жұмсауға рұқсат берді. Ютадағы нысан ең ұзын болғанымен, Вашингтон, округ Колумбия, метрополитен аймағындағы I 495 Capital Beltway 56,0 миль (90 км) ұзындықты құрайды, бірақ әр бағытта екі HOV жолағы бар, барлығы 224,0 миль (360 км) HOV жолақтарын құрайды.

Канада

Канададағы алғашқы HOV нысандары 1990-шы жылдардың басында Үлкен Ванкуверде және Торонтода ашылды, одан кейін Оттава, Гатино, Монреаль және кейінірек Калгаридегі нысандар ашылды. 2010 жылға қарай Британдық Колумбия, Онтарио және Квебек штаттарында 11 жерде магистральдық HOV жолақтарының ұзындығы шамамен болды, ал Үлкен Ванкувер, Калгари, Торонто, Оттава және Гатино қалаларында 24 жерде артериялық HOV жолақтарының ұзындығы болды. Еуропада автобус жолақтарын ұйымдастыруға және көшедегі автобустарға басымдық беру шараларына көбірек мән берілді. Испания 1995 жылы Мадридтің А 6 тас жолында орталыққа орналасқан, екі бағытта жұмыс істейтін автобус ВАО жолақтарын ашқанда HOV жолақтарын (lang es) енгізген келесі Еуропа елі болды. Бұл нысан – әлі де жұмыс істеп тұрған Еуропадағы ең көне HOV нысаны. 1999 жылы Австрияның Линц қаласында HOV 3+ нысаны ашылды. Норвегиядағы алғашқы HOV жолағы 2001 жылдың мамырында Тронхеймдегі Elgeseter көшесінде, төрт жолақты, бөлінбеген артериялық жолда HOV 3+ ретінде іске қосылды. Бұл нысаннан кейін Осло және Кристиансанд қалаларында да HOV жолақтары пайда болды.

Жаңа Зеландия және Австралия

Австралиядағы алғашқы HOV жолағы (Транзит жолағы T2 немесе T3 деп аталады) 1992 жылдың ақпанында Мельбурндағы Шығыс тас жолында, қалаға қарайтын бағытта ашылды. 2005 жылдың мамыр айында Мельбурн қаласындағы Ходдл көшесінде T2 транзит жолақтары ашылды. 2012 жылы Канберра, Сидней және Брисбенде де T2 және T3 нысандары болды. Жаңа Зеландияның Окленд қаласында аймақ бойынша бірнеше қысқа HOV 2+ және 3+ жолақтары бар, олар көбінесе T2 және T3 жолақтары деп аталады. Тамаки драйвінде Окаху шығанағы қорығы мен Окленд қаласының орталығы арасындағы қысқа бөлікте T2 транзиттік жолағы бар. Оклендтің Солтүстік, Оңтүстік, Солтүстік-батыс және Оңтүстік-батыс тас жолдарында T2 басымдық жолақтары да бар. Бұл басымдық жолақтары тас жолға кіретін сол жақтанғы жолақтарда орналасқан, онда екі немесе одан көп адаммен жүретін көліктер қозғалыс баптағышын (ramp meter) айналып өте алады. Басымдық жолақтарын жүк көліктері, автобустар және мотоциклдер де пайдалана алады, ал көлікпен бірлесіп жүретіндер кез келген уақытта пайдалана алады. Сонымен қатар, Солтүстік жағалаудағы қалада сағаттарда T2 және T3 нысандары жұмыс істейді.

Индонезия

Жакартада HOV 3+ «Үш бірлікте» (Tiga dalam satu) деп аталады және оны алғаш рет губернатор Сутийосо енгізді. HOV 3+ жұмыс күндері Сисингмангараджа жолының (жылдам және баяу қатарлары), Женерал Судирман жолының (жылдам және баяу қатарлары), Женерал М. Х. Тамрин жолының (жылдам және баяу қатарлары), Батыс Медан Мердека жолы, Маджапахит жолы және Женерал Гатот Субрто жолының кейбір бөліктерінде қолданылады. Бұл саясат бастапқыда сағат 7:00-ден 10:00-ға дейін ғана іске асырылды. 2003 жылдың желтоқсанында Джакартада автобус жедел транзиті енгізілгеннен кейін, саясат таңғы сағат 7:00-ден 10:00-ға дейін және кешкі сағат 16:00-дан 19:00-ға дейін ұзартылды. 2004 жылдың қыркүйегінде кешкі уақыт 16:30-ға дейін 19:00-ге өзгертілді. Автомобильшілер көлік құралдарында отыру үшін жүргізушілерге ақы төлейді, осылайша олар «үш бірлікте» шектеуін айналып өтеді. 2016 жылдың 30 тамызында сәтті сынақтан өткеннен кейін «3-тен 1» ережесі «жұп-тақ» (ganjil genap) жүйесімен алмастырылды. Тақ нөмірлі көліктер тақ күндері бұрынғы «3-тен 1» аймақтарына, ал жұп нөмірлі көліктер жұп күндері кіре алады.

Қытай

Шэньчжэнь қаласында 2016 жылдың 25 сәуірінен бастап Бинхай даңғылында HOV 2+ жүйесі қолданысқа енгізілді. Кейін бұл саясат таңғы сағат 7:30-дан 9:30-ға дейін және кешкі сағат 17:30-дан 21:30-ға дейін ұзартылды. Чэндуда 2017 жылдың 23 қаңтарынан бастап Кхуа жолының оңтүстік бөлігінде, Кхуа жолының орта бөлігінде және Тяньфу даңғылының 1-ші және 2-ші бөлімдерінде HOV 2+ жүйесі қолданысқа енгізілді. Далянда ескі және жаңа қалаларды байланыстыратын жылдам бағыттар жолы (Солтүстік-Шығыс жылдам бағыттар жолы немесе Донгбей жылдам бағыттар жолы) шығыс және батыс бағыттарында бір жолақты HOV 2+ ретінде белгіленді. 2017 жылдың 20 қыркүйегінен бастап, жүргіншілер таңертеңгі сағат 06:30-дан 08:30-ға дейінгі және кешкі сағат 16:30-дан 19:00-ға дейінгі Солтүстік-Шығыс автожолындағы HOV жолағын пайдалануға мүмкіндік алады. Бірінші рет ереже бұзғандарға 100 юань (шамамен 15 АҚШ доллары) айыппұл салынады. Екінші рет бұзу жағдайында айыппұл екі есеге артады.

Құрылыс және пайдалану

HOV жолақтары негізгі тас жолдың ішінде ерекше белгілермен көрсетілген бірнеше қатарлы немесе жалпы қатарлардан бөлек, параллель немесе жоғарыда немесе төменде орналасқан жеке тас жол болуы мүмкін. Мысалы, Калифорниядағы 110 тас жолының жоғарғы деңгейінде төрт HOV қатары бар. HOV айналып өту жолақтары көбінесе көлік торабын, автобустарды және полицияны қалыпты қозғалыс кептелісі бар аймақтарды айналып өтуге арналған. HOV жолағы кері бағытты жолақ ретінде де жұмыс істей алады, таңғы және кешкі сағаттардағы басым қозғалыс ағынына қарай өз бағытын өзгертеді. Вашингтон қаласының маңындағы 66 тас жолының 16 шақырымдық бөлігіндегі барлық қатарлар, ең қарбалас сағаттардағы негізгі бағытта HOV ретінде пайдаланылады.

Кәсіпкерлік қатынас және транзиттік жол

Бизнестік кіру және транзит (BAT) жолағы – барлық көлік құралдарына басқа көшелерге және кәсіпорындардың кіреберістеріне қатынау үшін қысқа ғана қашықтыққа кіруге рұқсат беретін арнайы жолақ.

Көп адам жүретін жолдар

Кейбір HOV (жолаушылар көлігінің артық саны) жолақтары толық қуаттылығымен пайдаланылмағандықтан, аз немесе бір адаммен жүретін көліктерге жол ақысын төлесе, HOV жолағын пайдалануға рұқсат етуге болады. Бұл схема жоғары тұрақтандырылған ақы жолақтары (немесе HOT жолақтары) деп белгілі және ол негізінен АҚШ-та енгізілді. Алғашқы тәжірибелік іске асырылу 1995 жылы Калифорния штатының Оранж округіндегі бұрынғы жеке меншік 91 Express Lanes автожолы болды, ал 1996 жылы Сан-Диегодан солтүстікке қарай Interstate 15 автожолы іске қосылды. Техас A&M Көлік институтының мәліметтері бойынша, 2012 жылға қарай АҚШ-та 294 шақырым HOT/Express жолақтары және 163 шақырым HOT/Express жолақтары құрылыс кезеңінде болды. Жалғыз жүргізушілерге сұранысқа қарай өзгеретін ақы төлегеннен кейін HOV жолақтарын пайдалануға рұқсат беріледі. Жол ақысы күннің уақытына және жол қозғалысының жағдайына байланысты өзгеріп отырады, бұл жолақтағы көліктердің санын басқаруға және сапар уақытын жақсартуға бағытталған. Бұл схеманың жақтаушылары HOT жолақтары барлық жүргізушілерге, тіпті оларды пайдаланбауды таңдағандарға да пайда әкеледі деп санайды. Бұл аргумент тек жолақтардың жалпы санын арттыратын жобаларға қатысты. Сондай-ақ, HOT жолақтары қоғамдық көлік пен бірлесіп жүруге ынталандырады деп есептеледі. Бұл тұжырымдамаға қатысты пікір қақтығыстары туындады және HOT схемалары "Лексус" жолақтары деп аталады, себебі сыншылар бұл жаңа баға белгілеу схемасын байларға арналған жеңілдік ретінде қарастырады. HOT жол ақысын жинау үшін штаттық кассирлер, автоматты номерді тану жүйесі немесе электрондық төлем жүйелері қолданылады. Кейбір жүйелер жолаққа кіру мен шығуды бақылау және сұранысқа қарай жүргізушілерден ақы алу үшін RFID (радио жиілікті сәйкестендіру) таратқыштарын пайдаланады. Әдетте, жол ақысы жол тығыздығы мен кептеліс артқан сайын өседі, бұл саясат кептеліс бағасы деп аталады. Бұл баға белгілеу схемасының мақсаты – жолақтағы көлік кептелісін азайту.

Тиімділігі

2009 жылғы АҚШ халық санағының мәліметтеріне сәйкес, 76% жұмысқа жеке барады және бар болғаны 10% бірлесіп барады. Қалаға жұмысқа барушы қала маңы тұрғындарының арасында жеке жүргізушілердің үлесі 82% құрайды. Бірнеше штаттарда пайдаланылмаған HOV қатарының бір бөлігі жолақтың төлемақысы төленгеннен кейін жеке жүргізушілерге қолжетімді болатын, жоғары жүк көлеміне ие төлемақы қатарына (HOT) айналдырылды.

Сын

Сыншылар HOV жолақтары жеткілікті пайдаланылмайтынын айтады. HOV жолақтарының басқа аралас қозғалыс жолақтарындағы кешігулерді өтеу үшін пайдаланылуы жеткілікті ме екені белгісіз. Бұл жағдай Индонезияда әлеуметтік мәселелерге әкеп соқты, онда кейбір адамдар "автокөлікші" (car jockey) болып, көлік иелеріне көліктің жол жүргішінің талаптарын орындау үшін жол көрсету арқылы күнкөріс табады. Хабарларға сәйкес, бұл жағдай адамдардың жұмыссыз қалуына, жол ағлағының күшеюіне және ата-аналардың өз балаларынан пайда табуына себеп болды.