Кіріспе
Ақылы жол – жол жүру үшін ақы (немесе төлем) алынатын мемлекеттік немесе жеке меншік жол (қазіргі уақытта көбінесе тас жол). Бұл жол бағасының бір түрі, әдетте жол салу және күтіп ұстау шығындарын өтеу үшін қолданылады. Ақылы жолдар ежелгі заманнан бері әр түрлі нысандарда болған, жаяу, арбамен немесе атпен жүрген жолаушылардан алымдар жиналған; бұл практика автомобиль пайда болғаннан кейін де жалғасты, ал көптеген қазіргі заманғы ақылы жолдар тек автокөліктерге ғана төлем қабылдайды. Төлем мөлшері көліктің түріне, салмағына немесе осьтерінің санына қарай өзгереді, жүк көліктері көбінесе жеңіл автокөліктерге қарағанда жоғары төлем төлейді. Төлемдер көбінесе төлем қабылдау алаңдарында, кассаларда, үйлерде, станцияларда, кедергілерде немесе қақпаларда жиналады. Кейбір төлем қабылдау орындары автоматтандырылған, онда пайдаланушы машинаға ақша салып, дұрыс төлем жасағаннан кейін қақпа ашылады. Құн төмендету және уақытты үнемдеу үшін көптеген төлемдер электрондық төлем жинау құрылғылары арқылы қабылданады, бұл құрылғылар жүргізушінің транспондерымен байланысады немесе автоматты түрде нөмірлік тақтаны таниды және оның шотынан төлемді шегереді. Ақылы жолдарға қатысты сын-ескертпелердің бірі – тоқтау және төлем жасауға кететін уақыт, сондай-ақ кейбір жағдайларда төлем қабылдау операторларына жұмсалатын шығын, ол кірістің үштен бір бөлігіне дейін жетеді. Автоматтандырылған төлем жүйелері осы екі мәселені де азайтуға көмектеседі. Басқалары бір жол үшін "екі рет" төлеуге қарсы: жанармай салығы және жол төлемі. Ақылы жолдардан басқа, мемлекеттік органдар төлемді көпірлер мен тоннельдерді де құрылыс шығындарын өтеу үшін қаражат жинауға пайдаланады. Кейбір төлемдер болашақта инфрақұрылымды күтіп-ұстауға немесе жақсартуға жұмсалады немесе жергілікті билік органдарының жалпы қорына түседі, көлік құрылыстарына бөлінбейді. Мұндай шектеулер кейде орталық үкімет заңнамасымен реттеледі немесе тыйым салынады. Сонымен қатар, көлік кептелісін және ауаның ластануын азайту мақсатында, шектеулі қалаларда жол кептелісіне баға белгілеу жүйесі көлік сұранысын басқару құралы ретінде енгізілді.
A toll road, also known as a turnpike or tollway, is a public or private road (almost always a freeway in the present day) for which a fee (or toll) is assessed for passage. It is a form of road pricing typically implemented to help recoup the costs of road construction and maintenance. Toll roads have existed in some form since antiquity, with tolls levied on passing travelers on foot, wagon, or horseback; a practice that continued with the automobile, and many modern tollways charge fees for motor vehicles exclusively. The amount of the toll usually varies by vehicle type, weight, or number of axles, with freight trucks often charged higher rates than cars. Tolls are often collected at toll plazas, toll booths, toll houses, toll stations, toll bars, toll barriers, or toll gates. Some toll collection points are automatic, and the user deposits money in a machine which opens the gate once the correct toll has been paid. To cut costs and minimise time delay, many tolls are collected with electronic toll collection equipment which automatically communicates with a toll payer's transponder or uses automatic number plate recognition to charge drivers by debiting their accounts. Criticisms of toll roads include the time taken to stop and pay the toll, and the cost of the toll booth operators—up to about one third of revenue in some cases. Automated toll paying systems help minimise both of these. Others object to paying "twice" for the same road: in fuel taxes and in tolls. In addition to toll roads, toll bridges and toll tunnels are also used by public authorities to generate funds to repay the cost of building the structures. Some tolls are set aside to pay for future maintenance or enhancement of infrastructure, or are applied as a general fund by local governments, not being earmarked for transport facilities. This is sometimes limited or prohibited by central government legislation. Also, road congestion pricing schemes have been implemented in a limited number of urban areas as a transportation demand management tool to try to reduce traffic congestion and air pollution.
Ежелгі заман
Төлемақы жолдары кем дегенде соңғы 2700 жылдан бері бар, өйткені б.з.д. жетінші ғасырда билік құрған Ашурбанипалдың тұсында Суза-Вавилон тас жолынан өту үшін саяхатшылар жол ақысын төлеуге міндетті болған. Аристотель мен Плиний Арабия және Азияның басқа аймақтарындағы жол ақысы туралы айтады. Үндістанда б.з.д. төртінші ғасырға дейін «Артхашастра» еңбегінде жол ақысын алу практикасы көрсетілген. Герман тайпалары тау жолдарынан өтетін саяхатшылардан жол ақысын жинаған.
Орта ғасырлар
Орта ғасырларда Еуропадағы көптеген жолдар еркін пайдалануға арналмаған, ал жол ақысы – күнделікті өмірде пайдалану құқығы үшін төленген көптеген феодалдық алымдардың бірі еді. Виа Регия және Виа Импери сияқты Еуропаның ірі "басты жолдары" жолаушыларға қорғаныш ұсынды, бірақ оның орнына патшалық жол ақысын төлеуді талап етті. Көбінесе қазіргі Еуропалық жолдар бастапқыда құрылыс және күтім шығындарын өтеу үшін, сондай-ақ жолаушылардан табыс табу мақсатында төлемақымен салынған. 14 ғасыр Англиясында ең көп қолданылатын жолдардың бір бөлігі жол ақысынан түскен қаражатқа жөнделген. Жол ақысының жоғары болуы салдарынан, кең таралған төлемақылық жолдар көлік қозғалысын шектеу арқылы саудаға кедергі келтіріп, жергілікті ашаршылықты немесе тапшылықты жеңілдетуге қажетті арзан тасымалды бұрынғысынан қиынрақ еткен. 14 және 15 ғасырларда Киелі Рим империясында да жол ақысы қолданылған.
17 ғасырдағы Дагомея
Батыс Африкадағы Дагоме корольдігінде жол құрылысының ірі жұмыстары жүргізілгеннен кейін, Дагоме халқының тасымалдаған тауарлары мен кәсіптеріне сәйкес жылдық салықтарды жинау үшін төлем қабылдау орындары (тольдық будкалар) орнатылды. Кейбір жағдайларда, адамдарды өткізуге рұқсат беру алдында, шенеуніктер қоғамдық тыныштықты бұзғаны үшін айыппұл салды.
19 ғасыр
Еуропадағы индустрияландыру үшін көлік инфрақұрылымын күрт жақсарту қажет болды, бұл көптеген жаңа немесе едәуір жаңартылған жолдарды қамтыды, олар жол төлемі есебінен қаржыландырылды. Ұлыбританиядағы A5 жолы Ұлыбритания мен Ирландия арасындағы сенімді көлік байланысын қамтамасыз ету үшін салынды және әрбір бірнеше шақырымда жол ақысын алуға арналған қадасы болды.
20 ғасыр
ХХ ғасырда Еуропада автомобиль жолдары желілерін және көпірлер мен туннельдер сияқты арнайы көлік инфрақұрылымын салуды қаржыландыру үшін жол ақысы енгізілді. Италия 1924 жылы Милан маңындағы автожол учаскесінде автожол төлемдерін алған алғашқы еуропалық ел болды. Оның ізінен 1927 жылы Грекия өз қалалары арасында және олардың төңірегіндегі автожолдар желісі үшін пайдаланушылардан ақы алуды енгізді. Кейін 1950-1960 жылдары Франция, Испания және Португалия автожолдарды негізінен концессиялар арқылы салуға кірісті, бұл осы инфрақұрылымды үлкен мемлекеттік қарыздарсыз дамытуға мүмкіндік берді. Содан бері Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттердің көпшілігінде жол ақысы қолданысқа енгізілді. АҚШ-та мемлекетаралық тас жолдар жүйесі және оны салу үшін штаттарға берілетін ірі федералды гранттар енгізілгенге дейін көптеген штаттар өздерінің алғашқы тас жолдарын жол ақысынан түскен қаражатқа негізделген облигациялар шығару арқылы салды. 1940 жылы Пенсильвания тас жолынан бастап, Нью-Джерсидегі ұқсас жолдар (Нью-Джерси тас жолы, 1952 және Гарден-Стейт-Парквей, 1954), Нью-Йорк (Нью-Йорк штатының магистралі, 1954), Массачусетс (Массачусетс тас жолы, 1957), Иллинойс (Иллинойс ақылы жолы, 1958) және тағы да басқалары 1950 жылдары көптеген штаттарда маңызды ақылы жолдар құрылды. 1950 жылдардың соңында мемлекетаралық тас жолдар жүйесінің құрылуымен АҚШ-та жол құрылысы айтарлықтай баяулады, себебі федералды үкімет жаңа тас жолдар салуға негізгі қаржыландыруды ұсынды және ережелерге сәйкес мұндай мемлекетаралық тас жолдар жол ақысынан босатылуы керек еді. Көптеген ескі ақылы жолдар «әжеге сәйкес» ереже бойынша мемлекетаралық жүйеге қосылды, бұл жүйеге дейін салынған ақылы жолдарда жол ақысын жинауды жалғастыруға мүмкіндік берді. Кейбіреулері, мысалы Коннектикут және Ричмонд-Петербург тас жолдары, бастапқы облигациялар өтелгеннен кейін жол ақысын жойды. Дегенмен, көптеген штаттар осы жолдардан түсетін ақыны тұрақты кіріс көзі ретінде сақтап қалды. 1980 жылдары мемлекетаралық тас жолдар жүйесі аяқталуға жақындаған кезде штаттар бастапқы мемлекетаралық жүйелік қаржыландыруға кірмеген жаңа тас жолдарды қамтамасыз ету үшін қайтадан ақылы жолдар салуды бастады. Хьюстонның өзара байланысқан ақылы жолдардан тұратын сыртқы белдеуі 1983 жылы басталды, және 20 ғасырдың соңғы екі онжылдығында көптеген штаттар жаңа ақылы жолдарды салды, оның ішінде Флорида штатының Орландо айналасындағы жолдар, Колорадо штатының E 470 және Джорджия штатының 400-ші бағыты.
21 ғасыр
Лондон қаласы көлік қозғалысын азайту мақсатында 2003 жылы Лондондық жол жүру төлемақысын енгізді, осы арқылы қала орталығындағы барлық жолдар ақылы болды. АҚШ-та штаттар федералдық қаржыландырусыз жаңа тас жолдар салудың жолдарын, жолдарды күтіп ұстау үшін кіріс табудың және жол тығындарын бақылаудың қажеттілігінен туып, 21-ғасырдың алғашқы екі онжылдығында жаңа жол құрылысының айтарлықтай өсуіне куә болды. Электрондық жол төлемақысын жинау жүйесі мен жоғары сыйымдылықтағы және жедел бағыттағы жолдарға төлемақы енгізілуінің нәтижесінде АҚШ-тың көптеген аймақтарында ірі қалалық аймақтарда кең ауқымды жол құрылысы жобалары жүзеге асырылды. Электрондық жол төлемақысын жинау жүйесі, алғаш рет 1980-ші жылдары енгізілген, жол төлемақысын қабылдаушыларды жолдардан алып тастау арқылы операциялық шығындарды азайтады. Төленген жедел бағыттағы жолақтар, жолдың белгілі бір бөліктеріне "жол төлемақысы ғана" деген мәртебе беріліп, жүргізушілерге жол ақысын төлеу арқылы жол апаттарынан және тығындардан өтуге мүмкіндік беру арқылы кіріс көлемін арттырады, бұл жолды тегін пайдалану мүмкіндігін сақтайды. Көптеген штаттық жүйелермен үйлесімді E ZPass жүйесі АҚШ-тағы ең ірі электрондық төлем жүйесі болып табылады және толық төленген тас жолдар мен төленген жедел бағыттағы жолақтарда қолданылады. Мэриленд штатының 200-ші тас жолы және Солтүстік Каролина штатындағы Үшбұрыш жедел бағыттағы жолы жол төлемақысын қабылдау кабиналары болмайтын алғашқы жолдар болып саналады, жүргізушілерге электрондық төлем жүйесі арқылы немесе оптикалық номер тану арқылы төлем жасалып, есептері пошта арқылы жіберіледі. Сонымен қатар, көптеген ескі жолдар да 20-ғасырдың соңында қабылданған гибридтік жүйелерден бас тартып, толық электрондық төлем жүйесіне жаңартылуда. Олардың қатарында 2016 жылы толық электрондық режимде жұмыс іле бастаған ең ескі американдық тас жолы – Массачусетс автожолы, 2020 жылы толық электрондық режимде жұмыс іле бастаған Американың ең ескі тас жолы – Пенсильвания автожолы және COVID-19 пандемиясының салдарынан осыған көшуді үдеткен Иллинойс автожолы бар.
Ұлыбританияның автокөлік жолдары
1706 жылдан бастап Англия мен Уэльсте жол салу трасттары құрылды, бұл сол кездегі аз және нашар күтілген жолдарға қарағанда жақсырақ жолдарға деген қажеттіліктен туындады. Бұл трасттар Парламенттің жеке заңдарымен құрылып, Ұлыбританиядағы маңызды жолдарды салуға, жақсартуға және күтіп ұстауға қарыз алу үшін жол төлемі жинауға өкілеттік алды. 1830 жылдарығы өркендеу кезеңінде 1000-нан астам траст Англия мен Уэльстегі 48280 км (30000 миль) жолдарды басқарды және 8000-ге жуық жол төлемі қабылдау орындарында төлемдер жинады. Трасттар Англия мен Уэльстегі басты жолдардың көп бөлігін күтіп ұстау және жақсартуға жауапты болды, олар ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік тауарларды тиімді тарату үшін қолданылды. Жол төлемі – жолдарды салу және күтіп ұстауға арналған кіріс көзі болатын, ол жалпы салық есебінен емес, жол пайдаланушылар төлеген ақшаға негізделді. Жол салу трасттары 1870 жылдардан бастап біртіндеп таратылды. Көптеген трасттар бар жолдарды жақсартты, бірақ кейбір жаңа жолдар да салынды, әдетте олардың ұзындығы шамалы болды. Томас Телфордтың Холихед жолы Лондоннан Уотлинг көшесі бойымен салынды, бірақ Шрусбериден және әсіресе Лланголеннен әрі жаңа маршрут құрумен ерекшеленді. 19 ғасырдың басында салынған бұл жолда көптеген төлем қабылдау орындары болды, қазіргі күні оның көп бөлігі A5 болып табылады. Бүгінгі таңдағы маңызды ақылы жол – Бирмингемдегі М6 автожолындағы трафик жүктемесін азайтатын М6 ақылы жолы. Сонымен қатар, Дартфорд Кроссинг және Мерси Гейтвей көпірі сияқты бірнеше маңызды көпірлер мен туннельдер де ақылы жолдар ретінде жұмыс істеуде.
Басқа жерлердегі жолдар
Канаданың кейбір қалаларында 19-шы ғасырда ақылы жолдар болған. Торонтодан таралатын жолдарда пайдаланушылар көше бойындағы ақы төлеу бекеттерінде (Йонг көшесі, Блур көшесі, Давенпорт жолы, Кингстон жолы) төлем жасау қажет болды және 1895 жылдан кейін олар жойылды. 19-шы ғасырдағы ағаштан жасалған жолдар көбінесе ақылы жол ретінде жұмыс істеді. АҚШ-тың алғашқы автомобиль жолдарының бірі – Лонг-Айленд моторлы автожолы (1908 жылдың 10 қазанында ашылды) Корнелиус Вандербильттің шөбересі Уильям Киссам Вандербильт II салған. Жол 1938 жылы Нью-Йорк штаты бұрынғы салықтардың орнына оны өз иелігіне алғанда жабылды.
Ресейдегі жол ақысы төленеді
Санкт-Петербургтегі алғашқы ақылы жол 2000-шы жылдары пайда болды. Батыс жоғары жылдамдықтың диаметрі (WHSD) – оңтүстіктен солтүстікке дейін созылған көп қатарлы тас жол. Бұл жол қаланың оңтүстік-батысын, Теңіз порты ауданын қоса алғанда, сақиналық жолмен, Васильев аймағымен, Курортный ауданымен және Скандинавия тас жолымен байланыстырады. WHSD үш бөлімге бөлінеді: Оңтүстік, Орталық және Солтүстік. WHSD-нің толық ұзындығы 2016 жылы қозғалысқа ашылды. WHSD-де 16 ақы төлеу бекеті бар. Транспондер арқылы төлеуді жиі жол жүретін жүргізушілерге көбінесе ұсынылады. WHSD-де Flow+ ақы жинау жүйесі енгізілді. Бұл жүйе транспондермен жабдықталған көліктің жүрген қашықтығын автоматты түрде есептеу үшін жасалған. Жүйе тас жолға кіретін және шығатын әрбір жерде ақы төлеу бекеттерін салуды қажет етпейді. Көлік құралдарына орнатылған транспондерлер кіру және шығу тік жолдарында орнатылған сигнал қабылдағыштармен оқылады.
Италиядағы жол ақысы төленеді
Италияда тек автокөлік жолдары (автомобиль жолдары) ақы төленеді. Басты ерекшеліктер – кейбір ірі қалалардың (tangenziali) айналасындағы белдеу жолдары, олар магистральдың бөлігі емес, сондай-ақ Салерно мен Реджо-ди-Калабрия арасындағы A3 магистралінің мемлекеттік ANAS басқаратын бөлігі. Екеуі де тегін. Италиядағы магистральдарда жол ақысы Anas басқармайтын барлық магистральдарға қолданылады. Жол ақысын жинау, тарифтік тұрғыдан алғанда, негізінен екі жолмен жүзеге асырылады: «жабық магистраль жүйесі» (пробег бойынша) немесе «ашық магистраль жүйесі» (бір реттік төлем). Операторлардың көптігін ескере отырып, жол ақысы тек магистральдан шыққанда ғана сұралады, ал магистраль операторы ауысқанда емес. Бұл жүйе 1982 жылғы 12 тамыздағы 531 заңның 14-бабына сәйкес мүмкін болды. Техникалық тұрғыдан алғанда, кедергілер мен еркін ағынның аралас жүйесі қолданылады, онда магистральға кіру және шығу кезінде билеттерді (кіру кезінде) жинау және бір мезгілде төлем жасаумен (шығу кезінде) билетті беруге арналған жолақтар бар, сондай-ақ көлік құралдарындағы электрондық төлем жүйесі тоқтаусыз транзиттік өту кезінде деректерді тіркейді және төлемді, әдетте, клиент бұрын хабарлаған банк шотына, оның құрылғысының операторына есептейді. Италияда бұл Autostrade per l'Italia алмасу жүйесі арқылы іске асырылады. A36, A59 және A60 магистральдары толығымен еркін ағынды жүйеде жұмыс істейді. Бұл магистральдарда электрондық төлем құрылғысы жоқ жүргізушілер деректерді магистраль операторына (телефон арқылы, онлайн немесе төлем орталықтарына барып) ұсынып, төлем жасауы керек. Жабық магистраль жүйесі Италияның көптеген магистральдарында қолданылады. Ол жүргізушіден магистральға кіргенде арнайы билет алуды және шыққанда тиісті соманы төлеуді талап етеді. Электрондық төлем жүйесі бар болса, екі процедура да толық автоматтандырылады және жүргізуші жол ақысын төлеуге жататын магистральдардың кіреберістері мен шығыстарындағы арнайы жолақтарда тоқтаусыз өтуі мүмкін. Төлем сомасы көлік құралының жүрген қашықтығына, оның кластық коэффициентіне және магистральден магистральге өзгеретін айнымалы коэффициентке, яғни километрлік тарифке тікелей пропорционалды. Жабық магистраль жүйесінен айырмашылығы, ашық жүйеде жол пайдаланушы жүрген қашықтыққа қарай төлемейді. Магистраль бойында (бірақ әр қиылыста емес) бөгеттер орнатылған, онда пайдаланушы көлік құралының класына байланысты белгілі бір сома төлейді. Уақыттық төлемдер және кіру ақысы: Уақыттық төлем режимінде жол пайдаланушы тиісті инфрақұрылымды пайдалануға рұқсат етілген белгілі бір уақыт үшін төлем жасайды. Кіру ақысы бірдей болған жағдайда пайдаланушы шектеулі аймаққа кіру үшін бір немесе бірнеше күнге төлем жасайды. Магистральдар мен басқа инфрақұрылымдар үшін жол ақысы: «Жол ақысы» термині көпір, туннель, тау жолы, магистраль желісін пайдалану құқығы немесе елдің бүкіл магистраль желісі сияқты ерекше және салыстырмалы түрде қымбат инфрақұрылымды пайдалану үшін төленетін ақыны білдіреді. Әдетте, жол ақысы көлік құралы қолмен басқарылатын бөгеттен немесе еркін ағынды көп жолақты стансадан өткен кезде төленеді. Қашықтық немесе аумақтық төлем: Қашықтық немесе аумақтық төлем жүйесінде көлік құралдары белгілі бір аумақта жүрген жалпы қашықтығы үшін төлем жасайды. Кейбір ақылы жолдар тек бір бағытта ғана жол ақысын қабылдайды. Мысалдар: Австралиядағы Сидней порты көпірі, Сидней порты туннелі және Шығыс дистрибьюторы (олардың барлығы қалаға қарай жол ақысын қабылдайды), АҚШ-та Пенсильвания мен Нью-Джерси арасындағы Делавэр өзені порты басқармасы және Нью-Джерси мен Нью-Йорк арасындағы Нью-Йорк және Нью-Джерси порты басқармасы арқылы өтетін өткелдер. Бұл әдіс жол ақысын алу үшін үлкен айналып өту немесе жол ақысының айырмашылығы аз болған жағдайда тиімді.
Жинақтау әдістері
Көбінесе жол ақысы қолмен, жол төлеу қақпасында төленетін. Төлемдер әлі де қолма-қол ақшамен жасалуы мүмкін, бірақ қазір электронды жол ақысын жинау жүйесін пайдалану жиі кездеседі. Кейбір жерлерде төлем алдыңғы әйнекке бекітілген транспондерлер арқылы жүзеге асырылады. Жол ақысын төлеудің үш жүйесі бар: ашық (негізгі тосқауылдармен); жабық (кіру/шығу тосқауылдарымен); және ашық жол (тосқауылдар жоқ, кіру және шығу орындарында немесе жолдың ортасындағы стратегиялық жерлерде электронды тосқауылдар ғана бар). Кейбір жолдар үш жүйенің комбинациясын қолданады. Ашық жол ақысын төлеу жүйесінде барлық көліктер жол бойындағы әртүрлі орындарда тоқтап, жол ақысын төлейді. (Бұл "ашық жол ақысын төлеуден" өзгеше, онда көліктер ақы төлеу үшін тоқтамайды.) Бұл жол ақысын төлеу үшін әрбір шығу орындарында жол ақысын төлейтін кабиналар салу қажеттігін жойлайды, бірақ жол ақысын төлейтін негізгі тосқауылдарда көлік қозғалысының тығырылуына себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ, жүргізушілер "ашық жолға" бір тосқауылдан кейін кіріп, келесі тосқауылға дейін шығып, жол ақысын төлемей саяхаттауы мүмкін. Көптеген ашық жолдар осыған жол бермес үшін рампалық жол ақысын немесе жартылай кіру қиылыстарын пайдаланады, бұл АҚШ-та "shunpiking" деп аталады. Жабық жол ақысы жүйесінде көліктер магистральға кіргенде билет алады. Кейбір жағдайларда билетте шығу кезінде төленетін жол ақысы көрсетіледі. Шығу кезінде жүргізуші берілген шығу орыны үшін көрсетілген соманы төлеуі керек. Егер билет жоғалса, жүргізуші сол магистральда саяхаттау үшін мүмкіндігінше жоғары соманы төлеуі керек. Қысқа жолдарда орталық кіру немесе шығу орындары болмаса, бір шетінде ғана жол ақысын төлейтін орын болуы мүмкін, ал екі бағытта да жүретін жүргізушілер жолға кіргенде немесе шыққанда бір реттік төлем төлейді. Жабық жол ақысы жүйесінің бір түрінде ақылы жолдың екі шетінде негізгі тосқауылдар орналасқан, ал әр қиылыста шығу немесе кіру кезінде төленетін рампалық жол ақысы бар. Бұл жағдайда жүргізуші рампалық жол ақысын және жолдың соңында тағы бір реттік төлемді төлейді; билет қажет емес. Сонымен қатар, көптеген жүйелерде жүргізушілер жол ақысын тек қолма-қол ақшамен немесе ұсақ ақшамен төлей алады; дебеттік және кредиттік карталар қабылданбайды. Алайда, кейбір жолдарда жүргізушілер ақша алуға арналған банкоматтары бар сауда орталықтарында тоқтап, жол ақысын төлеу үшін қолма-қол ақша ала алады. Жол ақысы ақылы жолда жүрілген қашықтыққа немесе таңдалған нақты шығу орынына байланысты есептеледі. Мысалы, АҚШ-та Канзас, Огайо, Нью-Джерси, Индиананың көп бөлігі, Нью-Йорк штатының магистралі және Флорида магистралі жабық жүйелерді қолданады. Бақ мемлекеттік паркіндегі Юнион Толь Плаза автокөлік ақысын автоматты түрде жинау машинасының алғашқы пайдаланушысы болды. Бұл оқиғаға арналған тақтаға оның толымдық пункттерінде жиналған бірінші ширек сомасы қосылған. АҚШ-та RFID электронды жол ақысын жинау жүйесін алғаш рет 1989 жылы Amtech компаниясы Даллас Солтүстік жол ақысын алу жолында пайдаланған (TollTag қараңыз). Amtech компаниясының Даллас Солтүстік жол ақысын төлеуде қолданған RFID технологиясы бастапқыда Sandia Labs-те мал шаруашылығын таңбалау және қадағалау үшін әзірленген. Сол жылы Италияда Telepass белсенді транспондерлік RFID жүйесі енгізілді. АҚШ-тың бірнеше штаты қазір смартфондар арқылы төлемді жеңілдету үшін мобильді жол ақысын төлеу платформаларын қолданады. Канаданың Онтарио провинциясындағы 407 магистралінде жол ақысын төлейтін кабиналар жоқ, оның орнына жолды пайдаланатын әрбір көліктің алдыңғы әйнегіне орнатылған транспондер оқылады (транспондері жоқ көліктердің артқы нөмірлік белгілері жолға кіргенде және одан шыққанда суретке түсіріледі). Бұл магистральды әлемдегі алғашқы толық автоматтандырылған магистральға айналдырды. 407-ны пайдалану үшін ай сайын шот жіберіледі. Көлік құралдарында электрондық транспондерлерді жиі пайдаланатын 407 пайдаланушыларына төменгі бағалар қолданылады. Бұл тәсіл даусыз болған жоқ: 2003 жылы 407 ETR пайдаланушыларға өтемақы төлеумен топтық талапты шешті. АҚШ-тың шығыс жағалауының көп бөлігінде E ZPass (Иллинойста I Pass брендімен жұмыс істейді) барлық дерлік жолдарда қабылданады. Осыған ұқсас жүйелерге Флоридадағы SunPass, Калифорниядағы FasTrak, Вашингтон штатындағы Good to Go және Колорадодағы ExpressToll кіреді. Жүйелер клиенттің көлік құралына орнатылған шағын радиотранспондер арқылы көлік жол ақысын алдын ала төленген есептен автоматты түрде шегеріп алады. Бұл жол ақысын төлейтін кабиналардағы персоналды азайтады және толық тоқтау қажеттілігін азайту арқылы қозғалыс жылдамдығы мен отын тиімділігін арттырады. Электронды түрде жинауға арналған жол төлеу қақпасын арнайы жобалау арқылы, жүргізушілердің жол төлеу қақпасынан өтетін кезінде жылдамдығын төмендетуіне қажеттілік болмайтын ашық жол ақысын төлеу жүзеге асырылуы мүмкін. АҚШ-тың Техас штатында тосқауылдар жоқ жүйе қолданылуда. TollTag-ы жоқ жүргізушілердің нөмірлік белгілері автоматты түрде суретке түсіріледі және тіркелген иесіне TollTag бар көліктерге қарағанда жоғары бағамен ай сайын шот жіберіледі. Осыған ұқсас автоматты жинау түрі Оранж округындағы (Калифорния, АҚШ) жолдарда қолданылады, онда барлық кіру немесе жинау орындарында жоғары жылдамдықты камералар орнатылған, олар нөмірлік белгілерді оқиды және пайдаланушылар өздерінің нөмірлік белгісін пайдаланып онлайн төлеу үшін 7 күндік мерзімге ие болады немесе автоматты төлемдерді орнатуға болады. Солтүстік-Шығыс АҚШ-тағы алғашқы толық электронды жол, InterCounty Connector (Мэриленд штатының 200 маршруты) 2011 жылдың ақпанында қозғалысқа жартылай ашылды, ал соңғы бөлігі 2014 жылдың қарашасында аяқталды. Солтүстік Каролинада 2012 жылдың басында Triangle Expressway тағы бір толық электронды жолдың алғашқы бөлігі ашылды.
Қаржыландыру және басқару
Кейбір ақылы жолдар "Салу-Пайдалану-Берілу" (BOT) жүйесі сияқты жүйелермен басқарылады. Жеке компаниялар жолдарды салады және оларға шектеулі желісі беріледі. Желісінің мерзімі біткеннен кейін меншік үкіметке ауыстырылады. Бұл тәсіл Австралия, Канада, Гонконг, Индонезия, Үндістан, Оңтүстік Корея, Жапония және Филиппинде кең таралған. BOT жүйесі – АҚШ-та жаңадан қолданыла бастаған және танымал бола түсетін тұжырымдама. Калифорния, Делавэр, Флорида, Иллинойс, Индиана, Миссисипи, Техас және Вирджиния штаттары осы схема бойынша жолдар салуда және пайдалануда. Пенсильвания, Массачусетс, Нью-Джерси және Теннесси штаттары болашақ тас жобалары үшін BOT әдістемесін қарастырып жатыр. АҚШ-та ақылы жолдарды басқарудың дәстүрлі тәсілі – жартылай тәуелсіз мемлекеттік органдар арқылы. Канзас, Мэриленд, Массачусетс, Нью-Гэмпшир, Нью-Джерси, Нью-Йорк, Солтүстік Каролина, Огайо, Оклахома, Пенсильвания және Батыс Вирджиния штаттары өздерінің ақылы жолдарын осылай басқарады. Калифорния, Делавэр, Флорида, Техас және Вирджиния штаттарындағы көптеген ақылы жолдар BOT аясында жұмыс істесе де, осы штаттардағы кейбір ескі жолдар әлі де мемлекеттік органдармен басқарылады. Францияда кейбір ақылы жолдар жеке немесе мемлекеттік компаниялармен басқарылады, ал мемлекет олардан арнайы салық жинайды.
Ақылы жолдарды қолдауға арналған дәлелдер
Жол ақысы автомобильдердің кейбір сыртқы салдарының ішкілендірілуіне көмектеседі, яғни автомобиль қозғалысының пайдаланушылар төлемейтін қоғамға тигізетін шығындарына. Динамикалық баға белгілеу арқылы, сағат түскісінде немесе ең көп трафик болатын уақытта қажетті емес сапарлар күнінің басқа уақыттарына ауыстырылуы немесе толығымен болдырмауға болады. Бұл қолданыстағы жол сыйымдылығын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Мұлтақ адамдар орташа есеппен көбірек автомобильге ие және көбірек жүреді, сондықтан мемлекеттік қаражатты, әсіресе сатудан алынатын салықтар сияқты регрессивті салықтарды пайдалану арқылы кедей шаруашылықтардан байларға байлықты қайта бөлу болып табылады. Ақылы жолдарда көбірек жүретіндер (көпшілігі бай адамдар) көбірек төлейді, ал көлік жүрмейтіндер жол құрылысына немесе күтімге төлемейді.