Кіріспе
Ағылшын жазушысы, романист және журналист (1940–1989)
Чарльз Брюс Чатвин (13 мамыр 1940 – 18 қаңтар 1989) – ағылшын саяхат жазушысы, романист және журналист. Оның тұңғыш кітабы «Патагонияда» (1977) Чатвиннің саяхат жазушысы ретінде танылуына себеп болды, бірақ ол өзін ерекше әңгімелерді жарыққа шығаруға қызығушылық танытқан әңгімеші деп есептеді. «Қара төбеде» (1982) романы үшін Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығын жеңіп алды, ал «Уц» (1988) романы Букер сыйлығына үміткер болды. 2008 жылы «Таймс» газеті Чатвинды «1945 жылдан бергі 50 ең ұлы британ жазушысы» тізімінде 46-шы орынға қойды. Чатвин Шеффилд қаласында дүниеге келген. Марлборо колледжінде орта білімін аяқтағаннан кейін 18 жасында Лондондағы Sotheby’s компаниясында жұмыс істеді, онда өнер саласында кең білім алды және ақырында аукцион үйінің ежелгі заттар және импрессионизм бөлімдерін басқарды. 1966 жылы Sotheby’s-тен кетіп, Эдинбург университетінде археологияны оқуға түсті, бірақ екі жылдан кейін жазушы мамандығын таңдап оқуын доғарды. 1972 жылы «Санди Таймс» журналы Чатвинды жұмысқа алды. Ол жұмысы үшін әлемді шарлап, Индира Ганди және Андре Мальро сияқты саясаткерлермен сұхбаттасты. 1974 жылы журналдан кетіп, Аргентинаның Патагониясына сапар жасады, бұл сапар оның алғашқы кітабы «Патагонияда» (1977) тууына ықпал етті. Ол Австралия туралы «The Songlines» (1987) сияқты бес кітап жазды, ол бестселлер болды. Оның еңбектері саяхат жазу жанрын жаңғыртуға септігін тигізді және Уильям Далримпл, Клаудио Магрис, Филип Марсден, Луис Сепульведа, Рич Коэн және Рори Стюарт сияқты басқа жазушыларға әсер етті.
Алғашқы жылдар
Чатвин 1940 жылы 13 мамырда Англияның Шеффилд қаласындағы Ширвуд жолындағы медбикелер үйінде дүниеге келді. Оның әкесі Чарльз Лесли Чатвин, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бирмингемдегі заңгер және Корольдік теңіз күштерінің резервіндегі офицер болса, анасы Маргарита (құрметті әкесі Тернелл), Шеффилдте пышақ жасаушының кеңсе қызметкерінің қызы еді. Ол Шеффилдте туды және үйленуінен бұрын жергілікті консервативтік партияда жұмыс істеді. Чатвин отбасы Бирмингемде жақсы танымал болды, Чарльз Чатвиннің әкесі Джулиус Альфред Чатвин белгілі сәулетші еді. Чатвиннің балалық шағы әкесі теңізде болғанда анасымен бірге көшіп-қонып жүрумен өтті. Оның тууына дейін Чатвиннің ата-анасы Вустерширдегі Барнт Гринде тұрған, бірақ Маргарита туғанға дейін аз уақыттан кейін Шеффилдке жақын Дронфилдтегі ата-анасының үйіне көшіп келді. Анасы мен ұлы бірнеше апта сонда тұрды. "Блиц" туралы алаңдаған Маргарита қауіпсіз жер іздеді. Ол соғыс жылдары әртүрлі туыстарымен бірге болу үшін ұлын алып жүрді. Олар Маргарита олардың қауіпсіздігіне байланысты немесе отбасы мүшелері арасындағы шиеленіс туғанда қозғалысқа шешім қабылдағанға дейін бір орында тұратын. Кейін Чатвин соғысты еске алып: «Егер үйіміз болса, ол Rev Robe деп аталатын қара чемодан еді, онда менің киімдерім мен Микки Маустың газ маскасына орын болатын». Соғыс кезінде олардың бірі әкесінің әжесінің үйінде болды, онда оның қызығушылығын оятқан қызықты коллекция болды. Оның ішінде «бронтозаврдың бір бөлігі» (іс жүзінде милодон, алып жалқау) бар еді, оны Чатвиннің әжесіне оның туысы Чарльз Милвард жіберген. Патагонияда саяхаттап жүрген Милвард алып жалқаудың қалдықтарын тапты, кейін оны Британ мұражайына сатты. Ол туысына жануардың терісінің бір бөлігін жіберді, ал отбасы мүшелері оны қателікпен «бронтозаврдың бір бөлігі» деп атады. Тери кейін жоғалып кетті, бірақ ол ондаған жылдардан кейін Чатвинге Патагонияны зерттеуге және оның жайлы жазуға шабыттандырды. Соғыстан кейін Чатвин ата-анасы және кіші інісі Хьюмен (1944-2012) бірге Бирмингемдегі Вест-Хитте тұрды, онда оның әкесі заңгерлік практикамен айналысты. Жеті жасында ол Шропширдегі Олд Холл мектебіне, содан кейін Уилтширдегі Марлборо колледжіне интернатқа жіберілді. Оқуда ерекше көзге түспеген Чатвин мектептегі қойылымдардағы өнерімен назар аударды. Марлборода Чатвин латын, грек және ежелгі тарихтан A деңгейіне жетті. Чатвин Оксфордтағы Мертон колледжінде классикалық әдебиеттерді оқымақ болды, бірақ Ұлыбританиядағы міндетті әскери қызметтің аяқталуы университеттерге түсуде бәсекелестікті күшейтті. Ол басқа мүмкіндіктерді қарастыруға мәжбүр болды. Ата-анасы оның актерлік мансап немесе Кениядағы отарлық қызметте жұмыс істеу туралы ұсыныстарын қолдамады. Оның орнына Чатвиннің әкесі клиенттерінің бірінен аукциондық үй Sotheby's-қа ұсыныс хат сұрады. Ол сұхбатқа шақырылып, онда жұмысқа орналасты.
Өнер және археология
1958 жылы Чатвин Лондонға көшіп, Sotheby’s өнер туындылары бөлімінде портёр болып жұмыс істей бастады. Чатвин бұл жұмысқа, әсіресе қоймада сақталған заттарды шаңдауға, жарамсыз болды. Sotheby’s оны кіші каталогшы лауазымына ауыстырды, ол Антикварлық және Импрессионистік өнер бөлімдерінде жұмыс істеді. Бұл лауазым оған өнерді бағалау қабілетін дамытуға мүмкіндік берді, сондай-ақ ол тез арада жалған туындыларды анықтау шеберлігімен танылды. Каталогшы ретіндегі жұмысы оған заттарды қысқа да нақты сипаттауға үйретті және оларды зерттеуді қажет етті. Чатвин Sotheby’s-тің антиквариат және импрессионистік өнер жөніндегі сарапшысы болды, кейін екі бөлімді де басқарды. Көптеген әріптестері Чатвиннің ақырында аукцион үйінің төрағасы болатынын күтті. Осы кезеңде Чатвин жұмысы үшін де, жаңа өмірлік тәжірибелер үшін де көп саяхат жасады. Саяхат оған британдық таптық жүйеден құтылуға көмектесті, ол оны қысымға ұшыратқан. Роберт Байронды және оның «Оксианаға жол» кітабын оқыған ол Ауғанстанға екі рет саяхат жасады. Ол сондай-ақ бұл сапарларды базарлар мен дүкендерге бару үшін пайдаланды, онда ол антиквариаттарды сатып алып, кейін Sotheby’s-тен түскен табысын толықтыру үшін қайта сататын. Ол суретшілермен, өнер жинаушылармен және сатушылармен достық қарым-қатынас орнатты. Бір досы Говард Ходжкин 1962 жылы «Жапон экранында» Чатвиннің портретын салған. Чатвин оны «сол жақтағы қызыл-жасыл дақ» деп сипаттады. Чатвин өзінің сексуалдық бағдарына қатысты күмәнді болды және өмірінің осы кезеңінде әйелдермен де, еркектермен де қарым-қатынаста болды. Оның сүйіктісінің бірі, американдық және Джон Джейкоб Астордың ұрпағы Элизабет Чанлер, Sotheby’s-те хатшы болып жұмыс істеді. Чанлер Рэдклифф колледжінде тарих мамандығы бойынша білім алып, 1961 жылы Лондонға ауысудан бұрын екі жыл бойы Нью-Йорктегі Sotheby’s кеңсесінде жұмыс істеді. Оның саяхатқа құштарлығы мен тәуелсіз мінезі Чатвинге ұнады. 1960 жылдардың ортасында Чатвин Sotheby’s-те көңілі тоймады. Оның наразылығына әр түрлі себептер болды. Әйелдер де, еркектер де Чатвинге тартымды көрінді, ал Sotheby’s-тің сол кездегі төрағасы Питер Уилсон бұл артықшылықты аукцион үйінің пайдасына пайдаланды, Чатвиннің көмегімен бай адамдарды өнер коллекцияларын сатуға көндіруге тырысты. Чатвин бұл жағдайға көбейіп бара жатқан ыңғайсыздық сезімді. Кейін Чатвин өзінің «жанынан күш кеткенін» айтып, былай деді: «Соңында мен жақсырақ жұмыс істесем де болады деп ойладым. Өмір бойы жақында қайтыс болған адамның пәтерін бағалаумен айналысқан сияқты». 1964 жылдың соңында ол жұмысының талаптарына байланысты, өнер туындыларын мұқият талдаудан көру қабілетімен проблемалар басталды. Ол көз дәрігері Патрик Тревор Роперге кеңес сұрады, ол жасырын көздің бұрылуын анықтады және Чатвинге Sotheby’s-те алты ай демалыс алуды ұсынды. Тревор Ропер Аддис-Абебадағы көз ауруханасының жобасына қатысқан болатын және Чатвинге Шығыс Африкаға баруды ұсынды. 1965 жылдың ақпан айында Чатвин Суданға кетті. Осы сапарда Чатвин алғаш рет көшпелі тайпамен кездесті, олардың өмір салты оны қызықтырды. Ол былай деп жазды: «Менің жолбасшымның қолында қылыш, қалта және шашын майлау үшін иісті ешкі майы бар құмыра болды. Ол мені тым ауыр жүкпен және жеткіліксіз сезіндірді». Чатвин өмірінің соңына дейін көшпелілерге қызығушылық танытты. Чатвин Sotheby’s-ке оралды және достарының таңғалуына орай Элизабет Чанлерге үйленуді ұсынды. Олар 1965 жылдың 21 тамызында үйленді. Чатвин некелік өмірінің бойында бисексуал болды, бұл туралы Элизабет білді және қабылдады. Чатвин өзінің гомосексуалдық мінез-құлқынан «өсіп шығады» және ата-анасы сияқты бақытты некеге ие болады деп үміттенді. Некеде Чатвин көптеген қарым-қатынастарда болды, көбінесе еркектермен. Чатвиннің еркектермен қарым-қатынасын білетін кейбір адамдар Чатвиндердің пәк некеде болғанын болжады, бірақ автордың өмірбаянын жазған Николас Шекспирдің айтуынша, бұл шындық емес. Чатвин мен оның әйелі балалы болуға ниеттенген, бірақ олар баласыз қалды. 1966 жылдың сәуірінде 26 жасында Чатвин Sotheby’s директоры болып тағайындалды, ол осы лауазымға ұмтылған. Оның өкінішінше, ол кіші директор болып тағайындалды және басқармада дауыс беру құқығынан айырылды. Бұл көңіл көшіру, сондай-ақ Sotheby’s-те орын алған, оның ішінде Питт Риверс мұражайының коллекциясынан алынған заттарды сатумен байланысты, мүмкін заңсыз қосалқы мәмілелерге байланысты көңіліне қашады және ол 1966 жылдың маусымында Sotheby’s-тегі қызметінен кетті. Чатвин 1966 жылдың қазанында Эдинбург университетіне археологияны оқуға түсті. Ол Оксфордқа бару мүмкін болмағанына өкінді және бірнеше жылдан бері университетте оқуды жоспарлап жүрген. 1965 жылдың желтоқсанында Ленинградтағы Эрмитажға жасаған сапары археология саласына қызығушылығын ояртты. Бірінші курс жұмысы үшін Wardrop жүлдесін жеңіп алғанына қарамастан, ол академиялық археологияның қатаңдығынан шаршады және екі жылдан кейін дипломсыз кетіп қалды.
Көшіп-қонып өмір сүрудің басқа жолы
Эдинбургтен кеткеннен кейін Чатвин жазушы мамандығын таңдады және көшпелілер туралы кітап жобасын Джонатан Кейп баспасының директоры Том Машлерге сәтті ұсынды. Чатвин кітапқа алғашқыда «Көшпелілердің баламасы» деген ат қойды және «Адамдар неге орынсыз саяхаттайды, тұрақтап қалмайды?» деген сұраққа жауап табуға тырысты. Чатвин қолжазбаны 1972 жылы тапсырды, бірақ Машлер оны жариялаудан бас тартып, «оқығанға қиын» деп сипаттады. 1969 және 1972 жылдар аралығында «Көшпелілердің баламасы» жобасымен айналысып жүрген Чатвин, шығармашылық мансабын қалыптастыру үшін көп саяхаттап, басқа да іс-әрекеттермен шұғылданды. 1970 жылы Нью-Йорктегі Азия үйі галереясында Азия далаларының көшпелі өнеріне арналған көрмені ұйымдастыруға бірлесіп қатысты. 1969 жылы Питер Левимен бірге Ауғанстанға жасаған сапары туралы жазба жариялауды жоспарлады. Леви өзінің «Перудеңгей патшасының жарық бағы: Ауғанстан саяхаты» (1972) кітабында осы сапар туралы айтты. Чатвин «Vogue» журналына көшпелілер туралы екі мақала, ал «History Today» журналына тағы бір мақала жазды. 1970 жылдардың басында Чатвин кинорежиссер Джеймс Айворимен романдық қарым-қатынаста болды. Айвори өзінің «Қатаң айворы» атты естеліктерінде осы оқиғаны баяндады. Ол Айвориге фильм түсіру үшін идеялар ұсынды, бірақ Айвори оларға көп мән бермеді. 1972 жылы Чатвин кино жасауға тырысып, Нигерге көшпелілер туралы деректі фильм түсіруге барды. Фильм Чатвин оны еуропалық телеарналарға сатуға әрекеттенген кезде жоғалып кетті. Чатвин саяхаттарының суреттерін де түсіріп, Мавританияға жасаған сапарынан алынған фотосуреттерін «The Sunday Times Magazine» журналына сатуға тырысты. «Таймс» газеті бұл суреттерді жарияламаса да, Чатвинге жұмыс ұсынды.
"The Sunday Times Magazine" журналы мен "Патагонияда"
1972 жылы The Sunday Times Magazine журналы Чатвинді өнер және сәулет жөніндегі кеңесші ретінде шақырды. Бастапқыда оның міндеті сюжеттік идеяларды ұсыну және 1973 жылдың жазында бірнеше нөмірде жарияланған «One Million Years of Art» сияқты материалдарды дайындау болды. Оның редакторы Фрэнсис Уиндэм оны жазуға ынталандырды, бұл оған әңгімелеу дағдысын жетілдіруге көмектесті. Чатвин көптеген халықаралық тапсырмалармен саяхаттап, алжирлік мигрант жұмысшылар мен Қытайдың Ұлы қабырғасы сияқты тақырыптарда жазды және Андре Мальро, Мария Рейхе және Мадлен Вионне сияқты түрлі адамдармен сұхбаттасты. 1972 жылы Чатвин 93 жастағы сәулетші және дизайнер Эйлин Грейді оның париждік салонында кездестірді, онда ол Оңтүстік Америкадағы Патагония айманының оның салған картасын байқады. «Мен әрқашан сол жерге баруды қаладым», - деді Чатвин. «Мен де», - деп жауап берді ол, «Мен үшін барыңыз». Екі жыл өткен соң, 1974 жылдың қарашасында Чатвин Перудегі Лимаға ұшып, бір айдан кейін Аргентинаның Патагониясына жетті. Кейін ол Уиндэмға тек «Патагонияға бардым» деген телеграмма жібергенін айтты. Шындығында, ол хат жіберді: «Мен өзім үшін материал жинап жатырмын, мен әрқашан жазуды армандаған нәрсе». Бұл Чатвиннің The Sunday Times Magazine журналындағы тұрақты жазушы ретіндегі қызметінің аяқталуын білдірді, бірақ ол келесі жылдары Индира Гандидің портретін қоса алғанда, кейбір материалдарды жариялады. Чатвин Патагонияда алты ай өткізіп, басқа жерлерден келген және онда қоныстанған адамдардың әңгімелерін жинады. Бұл сапар нәтижесінде 1977 жылы «Патагонияда» кітабы жарық көрді. Ол өзінің «бронтозаврдың бір бөлігін» (әжесі мен атасының шкафынан жылдар бұрын алынып тасталған) іздеуін саяхатының оқиғасын құру үшін пайдаланды. Чатвин «Патагонияда» кітабын «нақты саяхаттың және символдық саяхаттың баяны» деп сипаттады. Ол «Ғажайып саяхат» санатына жатуы немесе оның пародияс болуы керек екенін айтты: баяндаушы алыс елге ерекше жануарды іздеуге барады, жолда ол ерекше жағдайларға тап болады, адамдар немесе басқа кітаптар оған әртүрлі оқиғаларды айтады, олар бір мағынаны құрайды. «Патагонияда» Чатвиннің түсірген он бес қара-ақ фотосуреті бар. Сусанна Клэпптің айтуынша, «Ребекка Уэст Чатвинге осы суреттердің өте жақсы екенін айтып, кітаптың барлық мәтінін артық етіп жіберді». Бұл жұмыс Чатвиннің саяхат жазушысы ретіндегі беделін қалыптастырды. Оның өмірбаянын жазған Николас Мюррей «Патагонияда» кітабын «соғыстан кейінгі ағылшын саяхат кітаптарының ең ерекше және жаңасының бірі» деп атады және ол саяхат жазу жанрын жаңартып жіберді деді. Алайда, аймақ тұрғындары Чатвиннің кітабында баяндалған оқиғаларға қарсы шықты. Бұл оның мансабындағы алғашқы, бірақ соңғы емес, Чатвин шындық ретінде ұсынған әңгімелер мен кейіпкерлердің кейінірек ойдан шығарылған деп есептелген жағдай. «Патагонияда» үшін Чатвин Хоторден сыйлығы мен Америка өнер және әдебиет академиясының Э. М. Форстер сыйлығын алды. Грэхам Грин, Патрик Ли Фермор және Пол Теру кітапты жоғары бағалады. «Патагонияда» кітабының табысынан кейін Чатвиннің достарының қатарына Жаклин Кеннеди Онассис, Сьюзан Сонтаг және Джаспер Джонс сияқты адамдар қосылды.
Уида мен Қара төбе
Патагониядан оралғаннан кейін Чатвин The Sunday Times Magazine журналының басшылығындағы өзгерістерді байқады және оның шартты жұмысы тоқтатылды. Чатвин келесі жобасын Бразилияда туған, 19 ғасырда өмір сүрген құл саудагері, Дагомеядағы Уиданың вице-королі болған Франсиско Феликс де Сузаның өмірбаяны етпекші болған. Чатвин де Суза туралы алғаш рет 1972 жылы Дагомеяға сапар жасағанда естіген. 1976 жылдың желтоқсанында ол Бенин Халық Республикасы деп аталған елге зерттеулер жүргізу үшін қайта оралды. 1977 жылдың қаңтарында Бениндегі 1977 жылғы төңкеріс әрекеті кезінде Чатвин жалдамалы әскер деп айыпталып, үш күнге қамауға алынды. Чатвин кейіннен осы оқиға туралы "Төңкеріс – Әңгіме" атты туындысын жазды, ол Granta журналында жарияланды және What Am I Doing Here? (1989) кітабына енді. Қамаудан босатылғаннан кейін Чатвин Бениннен Бразилияға барып, де Суза туралы зерттеулерін жалғастырды. Де Суза туралы құжатталған ақпараттың жетіспеуіне көңілі толмаған Чатвин оның көркемделген өмірбаянын – "Уиданың вице-королі" атты кітапты жазуды жөн көрді. Бұл кітап 1980 жылы жарық көрді, ал Вернер Герцогтың "Cobra Verde" (1987) фильмі оған негізделген. "Уиданың вице-королі" жақсы пікірлер алғанымен, жақсы сатылмады. Николас Шекспирдің айтуынша, нашар сатылым Чатвинге келесі кітабында мүлдем басқа тақырыпты қарастыруға итермеледі. Саяхат жазушысы ретіндегі өсіп келе жатқан беделіне жауап ретінде Чатвин "ешқашан сыртқа шықпаған адамдар туралы жазуға шешім қабылдағанын" айтты. Оның келесі кітабы "Қара төбе" (1982) – Уэльс шекарасындағы шаруа қожалығында өмір бойы өмір сүрген егіз ағайындылар туралы роман. Осы кітабы үшін Чатвин Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығы мен ең жақсы алғашқы роман үшін Уитбред сыйлығын жеңіп алды, тіпті ол өзінің бұрынғы кітабы "Уиданың вице-королі" романы деп есептесе де. 1987 жылы кітап экранизацияланды. 1970-ші жылдардың соңында Чатвин Нью-Йорк қаласында көбірек уақыт өткізді. Ол еркектермен қарым-қатынасын жалғастырды, бірақ олардың көпшілігі ұзаққа соқпады. 1977 жылы ол австралиялық қор брокері Дональд Ричардспен алғашқы маңызды қарым-қатынасын бастады. Ричардс оны Нью-Йорктегі гей түнгі клубтарымен таныстырды. Осы кезеңде Чатвин оны суретке түсірген Роберт Мапплторппен танысты. Чатвин – Мапплторп толық киінген күйінде суретке түсірген азаматтардың санатында болды. Кейін Чатвин Мапплторптың фотосуреттері жинағы "Леди, Лиза Лион" (1983) кітабына алғы сөз жазды. Элизабет Чатвин күйеуінің қарым-қатынастарын қабылдағанымен, олардың арақатынасы 1970-ші жылдардың соңында нашарлап, 1980 жылы ол ажырасуды сұрады. 1982 жылы Чатвиннің Ричардспен қарым-қатынасы аяқталып, ол Джаспер Конранмен тағы бір маңызды қарым-қатынасты бастады.
Әндер
1983 жылы Чатвин көшпелілер тақырыбына қайта оралып, Австралия аборигендеріне назар аударуды шешті. Оған Тед Стрехлоудың «Орталық Австралия әндері» атты еңбегі әсер етті. Стрехлоу аборигендердің әндерін жинап, жазған, бірақ 1978 жылы қайтыс болмас бұрын бір журналға аборигендердің құпия рәсімдерінің суреттерін сатқандықтан, даулы тұлғаға айналды. Чатвин аборигендер мәдениеті, әсіресе ән жолдары немесе арман жолдары туралы көбірек білу үшін Австралияға келді. Әр ән жолы жеке тарихты қамтиды, сонымен қатар жаратылыс туралы әңгіме және карта қызметін атқарады, және әрбір Австралия аборигенінің өзіндік ән жолы болады. Чатвин ән жолдарының адамдардың генетикалық деңгейде саяхаттау қажеттілігі туралы өз ойларын қолдау үшін метафора ретінде пайдаланылуы мүмкін деп ойлады. Дегенмен, ол ән жолдары мен аборигендер мәдениетіндегі олардың орнын толыққанды түсініп, сипаттау үшін күресті. Бұл Чатвиннің ән жолдары туралы білім алу тәсіліне байланысты болды. 1983 және 1984 жылдары ол Австралияда бірнеше апта өткізді, осы уақытта абориген тілдерін білмегендіктен, ақпарат алу үшін абориген емес адамдарға сүйенді. Ол жер құқығы қозғалысына қатысқан адамдармен сұхбаттасты, бірақ саясаттан хабарсыз болғандықтан және Стрехлоудың еңбегіне құрмет көрсеткендіктен, олардың көпшілігімен жақын қарым-қатынас орната алмады. Австралияда болғанда, денсаулығы нашарлаған Чатвин алғаш рет сол кезде «гейлердің обасы» деп аталған СПИД туралы естіді. Ол қатты қорқып, әйелімен қайтадан жақындасуға мәжбүр болды. СПИД қорқынышы оны 1987 жылы жарық көрген «The Songlines» кітабын аяқтауға да итермеледі. Оның досы, романист Салман Рушди: «Бұл кітап оған тым ауыр жүк болды. Ауруы оған көмектесті, одан құтылды. Әйтпесе, ол оны он жыл бойы жазып табармас еді», – деді. «Songlines» романында Брюс есімді баяндаушы бар, оның өмірбаяны Чатвиннің өмірбаянына ұқсас. Баяндаушы Австралияда аборигендер мәдениеті, әсіресе ән жолдары туралы білуге тырысады. Кітап барысында ол Чатвиннің «Мен үшін сұрақтардың ең маңыздысы: адамның тынбайтындығының мәні» деп атаған мәселесі туралы ойларға толы рефлексияға айналады. Чатвин мәтінде өзінің өлімге қатысты алаңдаушылығын да білдірді: «Мен өмірімнің «саяхаттау» кезеңі аяқталып бара жатқанын сездім. Мен өзімді қызықтырған және мазалаған идеялардың, цитаталардың және кездесулердің шолуын қағазға түсіруім керек еді». Чатвин 1987 жылы «The Songlines» кітабын жариялады, ол Ұлыбритания мен АҚШ-та бестселлерге айналды. Кітап Томас Кук саяхат сыйлығына ұсынылды, бірақ Чатвин оның жорамал туынды екенін айтып, оны қараудан шығаруды сұрады. Кітап жарық көргеннен кейін Чатвин композитор Кевин Воланспен достық қарым-қатынас орнатты, ол кітап негізінде театрлық музыка жазды. Жоба операға айналды, «Жел табаны бар адам» (1993).
Жазу стилі
Джон Апдайк Чатвиннің жазуын «әлемдерді беттерге сығып жинаған, кескіш, лапидарлық проза» деп сипаттады, ал Чатвиннің редакторларының бірі Сусанна Клэпп: «Оның синтаксисі ықшамдалғанмен, сөздері жай ғана емес – немесе кем дегенде, тек жай ғана емес. Оның прозасы бірден ерекше де, жарқын». Чатвиннің жазуы Sotheby's компаниясында каталогтаушы болып жұмыс істеген кезінде қалыптасты, ол сатып алушыларды қызықтыру мақсатымен заттардың қысқа, бірақ көрнекті сипаттамаларын жазуда көп жылдық тәжірибе алды. Оның жазуына көшпелілерге деген қызығушылығы да әсер етті. Оны қызықтырған нәрсе – олардың азаматтық мүліктерінің шамалы болуы еді. Олардың қарапайым өмір салты оның эстетикалық сезіміне сай келді, ол оны өмірінде де, жазуында да үлгі етуге тырысты, өмірінен қажетсіз заттарды, ал прозасынан қажетсіз сөздерді жоюға ұмтылды. Чатвин жазуында форматпен тәжірибе жасады. «Патагония» кітабында Клэпптің айтуынша, Чатвин кітаптың 97 виньеткадан тұратын құрылымын «кубистік» деп сипаттады. «Басқаша айтқанда, – деді ол, – көптеген кішкентай суреттер бір-біріне қарай бұрылып, Патагонияның ерекше, түпнұсқа портретін жасайды». «Songlines» – Чатвиннің форматпен тәжірибе жасауға жасаған тағы бір әрекеті. Ол Брюс есімді адамның романы ретінде басталады, бірақ үштен екі бөлігі цитаталармен, әңгімелермен және басқалардың зерттеулерінің қорытындыларымен толтырылған, қарапайым жазбалар жинағына айналады. Бұл – тыныштықсыздықты зерттеуге бағытталған. Кейбір сыншылар Чатвиннің «The Songlines» кітабында осы тәсілмен сәттілікке жеткенін ойлаған жоқ, бірақ басқалары оның дәстүрден тыс құрылымын жоғары бағалады. XIX және XX ғасырлардағы бірнеше жазушылар Чатвиннің шығармашылығына әсер етті. Ол саяхаттары туралы жазбалар жаза бастағанда Роберт Байронның еңбектерін үлгі еткенін мойындады. Патагонияда жүргенде ол Эрнест Хемингуэйдің «Біздің заманымызда» атты кітабын оқыды, оның лаконикалық прозасын бағалады. «Патагония» кітабын жазғанда Чатвин өзінің жазуына «әдеби Картье Брессон» ретінде қарауға тырысты. Чатвиннің өмірбаясын жазған автор оның шығармаларын «қарапайым адамдардың жылдам суреттері» деп сипаттады. Хемингуэй мен Картье Брессонмен қатар Осип Мандельштамның еңбектері «Патагония» кітабын жазған кезде Чатвинге зор әсер етті. Ноэль Ковардтың жанкүйері болған Чатвин «Жеке өмірлер» пьесасындағы таңғы ас көрінісінің диалог жазуды үйренуге көмектесетінін анықтады. Чатвин «Уиданың вице-королі» кітабын бастағаннан кейін, ол XIX ғасыр француз авторларының, мысалы, Оноре де Бальзактың және Гюстав Флобердің еңбектерін зерттей бастады, олар оның өмірінің соңына дейін оған әсер ете берді.
Тақырыптар
Чатвин өзінің шығармаларында бірнеше тақырыпты зерттеді: адамның алаңсыздығы мен саяхаттауы; шекаралар мен жерсіздік; өнер мен заттар. Ол адамның алаңсыздығын өзінің жазуының негізгі тақырыбы деп есептеді. Ол осы тақырыпты зерттеуге ұмтылды, себебі ол адам өмірінің түйінді сұрағына жауап табуды көздеді. Кітапқа ұсыныс жасағанда ол осы тақырыпқа деген қызығушылығы жеке екенін мойындады: «Неліктен мен бір орында бір айдан кейін алаңдап, екі айдан кейін шыдамас боламын?» Мысал ретінде «Уц» романының басты кейіпкерін келтіруге болады, ол жыл сайын Вишиге қашуға құштар болады, бірақ әрқашан Прагаға оралады. Чатвин «The Songlines» еңбегінде австралиялық аборигендердің «жолауы» арқылы алаңсыздықты түсіндіруге тырысты. Ол үшін ол «Көшпелі балама» зерттеуіне қайта оралды. Шекаралар – Чатвиннің тағы бір тақырыбы. Элизабет Чатвиннің сөзінше, ол «шекараларға қызығушылық танытты, онда нәрселер өзгеріп тұрады, бір тұрақты жағдай болмайды». Оның алғашқы жарияланған кітабының тақырыбы – Патагония, ол Аргентина мен Чилиде орналасқан аймақ. Уиданың вице-королі – Дагомейде құл саудасымен айналысатын бразилиялық. «Қара төбелер» Уэльс пен Англия шекарасында өтеді. «The Songlines» романында басты кейіпкер көбінесе аборигендер мен ақ австралиялықтар арасында байланыс құратын адамдармен әрекеттеседі. «Уц» романының басты кейіпкері темір перденің арғы-бергі жағына сапар шегеді. «Шетте тұру тақырыбы, яғни маргиналды өмір сүретін адамдар, Чатвиннің барлық шығармаларында тура және метафоралық мағынада қарастырылады», – деді Николас Мюррей. Ол бірнеше мысал келтірді. «Патагонияда» сияқты нағыз жер аударылған адамдар болды, сондай-ақ Бразилияға қайта орала алмайтын Уиданың вице-королі де болды. Мюррей «Қара төбелер» романының басты кейіпкерлерін де атап өтті: «Олар қатаң түрде жер аударылмаған болса да, өз заманының маңызды оқиғаларынан және басым құндылықтарынан шетте қалды». Мюррейдің сөзінше, «Уц» өзінің құндылықтарына сай келмейтін, бірақ одан кетуге батылмаған қоғамның құрсауындағы адам».
Ықпал
"Патагония" атты еңбегімен Чатвин саяхат жазу жанрын жаңартты; оның өмірбаянасын жазған Николас Мюррей оның "көркем жазушы ескі жанрға жаңа тыныс сырғанын көрсетті" деді. Оның айқын, бірақ көркем әңгімелеу стилі мен халықаралық көзқарасы, көптеген ағылшын жазушылары отандық тақырыптарға көбірек ден қойған кезде, оны ерекшелендірді. Жазу өнерінен бөлек, Чатвин жақсы сырт келбетке ие болды және саяхатшы ретіндегі оның бейнесі оның сүйіктілігін арттырып, оны танымал тұлғаға айналдырды. Рори Стюарт сияқты жас жазушылар үшін Чатвин "саяхат жазуды тартымды етті". "The New York Times" газетінде Эндрю Харви былай деп жазды: "Менің буынымдағы Англиядағы әрбір жазушы, бір сәтте болса да, Брюс Чатвин болғысы келді; оның сияқты Фез бен Фирдауси, Нигерия мен Нуристан туралы бірдей білімімен сөйлегісі келді; оның туралы, осылайша, қызғанышпен әңгімелегісі келді; ең бастысы – оның кітаптарын жазғысы келді". Чатвиннің кітаптары кейбір оқырмандарды Патагония мен Австралияға баруға шабыттандырды. Осының нәтижесінде Патагонияда туризм өсті және аймаққа "Патагонияда" кітабымен келген туристерді көру жиі кездесетін құбылысқа айналды. "The Songlines" кітабы да оқырмандарды Австралияға саяхаттауға және Чатвин өзінің кейіпкерлерін негізге алған адамдарды іздеуге итермеледі, бірақ ол оларға мұндай ниеттерін жарияламағандықтан, олар қатты ашуланды. Саяхаттан өзге, Чатвин Клаудио Магрис, Луис Сепульведа, Филип Марсден және Уильям Далримпл сияқты басқа жазушыларға да ықпал етті. Николас Шекспир Чатвиннің әсерінің бір бөлігі оның туындыларын жіктеудің қиындығынан туындағанын айтты, бұл "басқа жазушыларды конвенциялық шектеулерден босатуға" көмектесті. Оны көбінесе саяхат жазушысы деп атағанмен, ол өзін солай немесе романист ретінде таныстырмады. ("Мен 'роман' сөзінің мағынасын толық түсінбеймін", - деді ол). Ол өзінің жазғандарын әңгімелер немесе ізденістер деп атағанды жөн көрді. Ол адамзаттың өмір сүруі туралы маңызды сұрақтар қоюға, ерекше оқиғалармен бөлісуге және түрлі көздерден алынған идеяларды байланыстыруға қызығушылық танытты. Оның досы, жазушы Робин Дэвидсон: "Ол біздің бәріміз жауап алғысы келетін сұрақтар қойды және, мүмкін, оларға жауап беруге болатын сияқты сезім тудырды" деді.
"Nearly every writer of my generation in England has wanted, at some point, to be Bruce Chatwin; wanted, like him, to talk of Fez and Firdausi, Nigeria and Nuristan, with equal authority; wanted to be talked about, as he is, with raucous envy; wanted above all to have written his books." Chatwin's books also inspired some readers to visit Patagonia and Australia. As a result, Patagonia experienced an increase in tourism, and it became a common sight for tourists to appear in the region, carrying a copy of In Patagonia. The Songlines also inspired readers to travel to Australia and seek out the people on whom Chatwin had based his characters, much to their consternation, as he had failed to disclose such intentions to them. Beyond travel, Chatwin influenced other writers, such as Claudio Magris, Luis Sepúlveda, Philip Marsden, and William Dalrymple. Nicholas Shakespeare stated that some of Chatwin's impact came from the difficulty of categorising his work, which helped to "set free other writers [from] conventional boundaries." Although he was often called a travel writer, he did not identify himself as one, or as a novelist. ("I don't quite know the meaning of the word novel," he said). He preferred to call his writing stories or searches. He was interested in asking big questions about human existence, sharing unusual tales, and making connections between ideas from various sources. His friend and fellow writer Robyn Davidson said, "He posed questions we all want answered and perhaps gave the illusion they were answerable."
Өлімнен кейінгі әсері
Оның өмірбаяны жазушысы Николас Шекспирдің айтуынша, Чатвиннің қайтысынан кейін бірден оның шығармаларына деген қызығушылық арта түсті. 1998 жылға қарай оның кітаптарының миллион данасы сатылды. Дегенмен, оның жеке өміріне қатысты ақпараттардың жариялануы және туындыларының дұрыстығына күмән тууы оның беделін төмендетті. Дұрыстық мәселесі оның өмірінде де көтерілген еді, және Чатвин «Патагонияда» «жалғанды санап жатқанын» мойындаған, бірақ олар көп емес екенін айтқан. Чатвиннің өмірін зерттеу барысында Николас Шекспир «Патагонияда» «жасампаздықтардың аз ғана мысалдарын» тапты. Көбінесе бұл – әшекейлеу болды, мысалы, Чатвин Осип Мандельштамның туындыларын жақсы көретін медбике туралы жазғанда, шындығында ол Агата Кристидің жанкүйері болған. Майкл Игнатьев Чатвинге факт пен ойдан шығарылғанды не бөліп тұратыны туралы сұрақ қойғанда, ол: «Менің ойымша, мұндай бөліс жоқ» деп жауап берді. «Патагонияда» бейнеленген кейбір адамдар Чатвиннің оларды қалай көрсеткеніне наразы болды. Олардың арасында Чатвиннің гомосексуал екенін айтқан ер адам және әкесі үндістерді өлтіргені үшін әділетсіз айыпталғанын ойлаған әйел болды. Алайда, Чатвиннің өмірбаясын жазған адам кітапта суреттелген бір шаруаның оның өзі және оның қауымының басқа мүшелері туралы айтқандарының шындыққа сәйкес келетінін айтқанын тапты. Ол: «Адамдар өздерінің паспорттағы суретіне көз тастағанды ұнатпайды, бірақ мен оны дәл деп таптым. Мақтаныш емес, бірақ шындық» деді. Чатвиннің бестселлері «The Songlines» көп сынға ұшырады. Кейбіреулер оның көзқарасын «колониалистік» деп сипаттап, аборигендермен сұхбаттаспағанын және аборигендер мәдениеті туралы ақпарат алу үшін ақ австралиялықтарға сүйенгенін айтады. Басқа сын-пікірлер антропологтар мен мәдениетті жылдар бойы зерттеген басқа да ғалымдардан келді, олар Чатвиннің Австралияны қысқа ғана уақытқа барғаны үшін туындыларын жоққа шығарды. Бірақ басқалары, мысалы, жазушы Томас Кенелли, «The Songlines» Австралияда кеңінен оқылуы керек деп санайды, себебі көптеген адамдар бұрын «songlines» туралы естімеген. Чатвиннің жазуының шынайылығына қатысты күмән оның сексуалдық бағдары мен өлімінің нақты себебі туралы ақпараттардың жариялануымен күшейді. Чатвиннің гомосексуалды екені және ЖИТС-ке байланысты аурудан қайтыс болғаны белгілі болғаннан кейін, кейбір сыншылар оны жалғаншы деп санап, оның туындыларын жоққа шығарды. Николас Шекспир: «Оның (ЖИТС диагнозын) жоққа шығаруы, егер ол өмірінде жалған айтса, онда туындыларында да жалған айтқан болуы мүмкін деген ой тудырды. Кейбір оқырмандар мұны оның кітаптарына қатысты үкім шығаруға немесе оларды оқуды жалғастырмауға себеп ретінде қарастырды». 2010 жылы The Guardian журналының «Under the Sun: The Letters of Bruce Chatwin» кітабына жазған шолуы «Бүгінгі күні Брюс Чатвиннің кітабын оқитын адам бар ма?» деген сұрақпен басталды. Алайда, Рори Стюарт: «Оның тұлғасы, білімі, мифтері және тіпті прозасы [бұрынғыдан] аз әсерлі. Дегенмен ол – терең және ұзаққа созылатын маңызы бар ұлы жазушы» деді.
Мұра
Чатвиннің есімі "Молескин" дәптерлерін сатуға пайдаланылады. Чатвин "The Songlines" еңбегінде Парижде сатып алған, майлы қапталған кішкентай қара дәптерлер туралы жазды, ол оларды "moleskines" деп атады. Ол дәптерлерге жинаған цитаталары мен әңгімелері "The Songlines" кітабының маңызды бөлігін құрайды, онда Чатвин мұндай кітаптардың соңғы өндірушісінің жабылуын қайғылайды. 1997 жылы компания оларды сатуға кірісіп, оларды таныстыру үшін Чатвиннің есімін қолданды. 2006 жылы "Modo & Modo" сатылып, компания "Moleskine SpA" деп аталды. Келесі жылы Burberry Чатвиннің кітаптарының ерекше дизайны бар лимиттік сериясын шығарды. 2019 жылдың қыркүйек айында Вернер Герцогтың "Nomad: In the Footsteps of Bruce Chatwin" деректі фильмі BBC арнасында көрсетілді.