Шөл далалардағы өсімдіксіз дөңгелек аймақтар – «шайыр шеңберлер». Олардың пайда болу себептері әлі де құпия, түрлі теориялар бар. Намиб және Австралияда кездеседі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құрғақ аймақтарда өсімдіксіз, бірақ шөптің өсуімен шеңберленген дөңгелек жер участақтары.
Circular patches of land without vegetation but circled by growing grass in arid areas
"Әдемі шеңберлер" – диаметрі әртүрлі, көбінесе шөптің күшті өсуінен тұратын шеңбермен оралған, өсімдіктер өспейтін дөңгелек жерлер. Олар Оңтүстік Африканың батыс бөлігіндегі Намиб шөлінің құрғақ далаларында және Батыс Австралиядағы Пилбараның бір бөлігінде кездеседі. Олардың пайда болуына қатысты түрлі гипотезалар ұсынылған, бірақ олардың қалай пайда болатыны нақты дәлелденген жоқ. Теориялардың бірі – түрлі термиттердің қызметі, екіншісі – шөптер арасындағы бәсекелестіктен туындаған өсімдіктердің табиғи үлгілерінің салдары. Пилбарада тұратын Австралия аборигендерінің тілдерінде олар линиджи (Маниджилиджарра тілі) немесе мингкирри (Варлпири тілі) деп аталады.
Fairy circles are circular patches of land barren of plants, varying between in diameter, often encircled by a ring of stimulated growth of grass. They occur in the arid grasslands of the Namib desert in western parts of Southern Africa, and in a part of the Pilbara in Western Australia. Studies have posited various hypotheses about their origins, but none have conclusively proven how they are formed. Theories include the activities of various types of termites, or the consequence of vegetation patterns that arise naturally from competition between grasses. In the languages of the Aboriginal Australian peoples who inhabit the Pilbara, they are known as linyji (Manyjilyjarra language) or mingkirri (Warlpiri language).
Сипаттама
Әдетте, ертегілік шеңберлер жағдайлары әсіресе құрғақ болған, бір түрлі шөптесін өсімдіктерде кездеседі. Олармен байланысты шөптер көбінесе Stipagrostis туысына жататын түрлер болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, бұл шеңберлер шамамен 30-60 жылдық өмірлік циклден өтеді. Олар шамамен диаметріне жеткенде көзге түсе бастайды, содан кейін шамамен диаметріне жетеді, одан кейін жетіліп, негізінен шөптердің басып кіруінен кейін "өледі". Бұл шеңберлер Manyjilyjarra тілінде "linyji", ал Warlpiri тілінде "mingkirri" деп аталады. Бірақ ғылыми тұрғыдан алғанда, термиттердің құратын "linyji" - өсімдіктер арасындағы кең таралған бос кеңістіктер, нағыз ертегілік шеңберлер емес.
Fairy circles typically occur in essentially monospecific grassy vegetation, where conditions are particularly arid. Associated grasses commonly are species in the genus Stipagrostis. Studies show that these circles pass through a life cycle of some 30 to 60 years. They become noticeable at a diameter of about , achieving a peak diameter of perhaps , after which they mature and "die" as they undergo invasion, mainly by grasses. fairy circles are known as "linyji" in the Manyjilyjarra language and "mingkirri" in the Warlpiri language. But from a scientific perspective, termite linyji are common vegetation gaps and not true fairy circles.
Құрылыс теориясы
Оңтүстік Африкадағы heuweltjies және АҚШ-тағы Mima үйінділері сияқты, ертегілік шеңберлердің себебі ұзақ уақыт бойы жұмбақ болып келді және оны зерттеу қиындық тудырады. Намибиядағы ертегілік шеңберлер Австралиядағыдан басқаша жасалуы мүмкін, өйткені олар саздан гөрі құмға құрылған. 2008 жылы Анжелика Жубер Euphorbia damarana өсімдіктері өлгеннен кейін топырақта қалған қалдық өсімдік токсиндері шеңберлердің құрғақ ішкі бөліктерінің себебі болуы мүмкін деп ұсынды. 2012 жылы Юджин Молл бұл шеңберлердің жаратушысы ретінде Baucaliotermes hainsei және Psammotermes allocerus термиттер түрін ұсынды. Барлық сақиналарда термит құймалары бар екені анықталды, ал радарлық зерттеулер бойынша, ертегілік шеңберлердің астында ылғалды топырақ қабаты орналасқан. 2013 жылы бұл теорияны Норберт Юргенс қолдады. Юргенс құм термити, Psammotermes allocerus, жергілікті экожүйені пайдаланып, жұлдыздар шеңберін құруға ықпал ететінін дәлелдеді. Құм термиті шеңберлердің 80-100% -ында, жаңадан құрылған шеңберлердің 100% -ында табылды. Юргенс құм термиттері жинағыш термиттерден ерекшеленеді және шеңбердің астында терең өмір сүреді деп жауап берді; олар жер бетінде үйінділер немесе ұялар жасамайды және құмда ешқандай із қалдырмайды. Олар әулие шеңберлердің пайда болу шарттарын зерттеді және әулие шеңберлердің жауын-шашын мен топырақтың қоректенуімен теріс байланысты екенін анықтады. Бұл байқау ресурстардағы бәсекелестік шеңберлердің пайда болуына себепші болып табылады. Шөптер араласқан шөпті жерлер шөптердің әртүрлі түрлері арасындағы жер асты бәсекелестік нәтижесінде құнарсыз жерлерге әкелуі мүмкін. Жапырақтар сақталады, өйткені олар шеткі жақтағы биік шөптер үшін қоректік заттардың резервуарын құрайды және, мүмкін, жоғарыдағы теориядағыдай, термиттердің белсенділігі үшін. Жаңбырдың, биомассаның және температураның маусымдық болуын пайдалана отырып, олар аймақтағы перилік шеңберлердің бар-жоғын жоғары дәлдігімен болжауға болады. Уолтер Цинкельдің айтуынша, бұл теория әулие шеңберлерінің барлық сипаттамаларын, оның ішінде биік шөп түрлерінің болуын түсіндіреді. Соңғы уақыттағы басқа жұмыстар жануарлар мен өсімдіктер арасында өзара әрекеттесуді қарастырды. Австралиялық әулие шеңберлері туралы 2015 жылғы теорияда өсімдіктердің ерекшеліктері судың жетіспеушілігіне байланысты бәсекелестіктің салдары болып табылады, өйткені өсімдіктер жетіспейтін ресурстарға қол жеткізуді барынша арттыру үшін "ұйымдасады". Дөңгелекті тұйық жерлер суды ұстап, оны сақинаның сыртқы шеттеріне ағызады. Судың көп болуы биомасса мен тамырлардың көбеюіне әкеледі, бұл топырақтың босауына әкеледі. Топырақтың тығыздығы төмендеуі өсімдіктерге көбірек судың еніп, қоректенуіне мүмкіндік береді, бұл шеңбердің шетіндегі өсімдіктерді қолдап тұратын кері байланыс жасайды. Сужит Рави, Ликсин Ванг және олардың әріптестерінің топырақтың ылғалдылығын, топырақ бөлшектерінің мөлшерін және Намибияда 2015 және 2016 жылдары топырақтың су инфильтрациясын өлшеуді қолдаған далалық байқаулары осыны растайды. 2021 жылы Австралиядағы үлгілердің себебі ретінде гидрологиялық кері байланыс пен Тьюринг механизмін пайдалану түсіндірілуі ұсынылды. 2022 жылы термиттер теориясы мен Намибияда өсімдіктердің өзін-өзі ұйымдастыру теориясын сынап, жұлдызды шеңберлер ішіндегі және айналасындағы жүздеген шөптерді қазып, зерттеу жарияланды. Зерттеуде көркем шеңберлердегі шөптер өсімдіктердің сусыздануынан өлді, бірақ термиттердің тамыр тұқымдастылығынан емес, өйткені тамырлар бастапқыда зақымдалмаған және сыртқы шөптердегідей немесе одан да ұзақ болған. Бірнеше ертегілік шеңбер зерттеушілері "Жаңа зерттеулер термиттердің фактор емес екенін "біржола" көрсетті" деп мәлімдеді. 2023 жылдың ақпан айында ағаштан шыққан сутегідің сынықтар, сынықтар арқылы сиреп, тау жыныстары арқылы таралуы депрессияның ықтимал себебі ретінде анықталды. Бір зерттеуші "сутегін жақсы көретін микробтар" топырақтағы барлық басқа қоректік заттарды жеп қояды деген ойда. 2023 жылдың сәуірінде жарияланған австралиялық кросс-мәдени зерттеуде жергілікті Марту халықтары қатысып, олардың құбылыс туралы дәстүрлі білімдерін пайдаланып, Drepanotermes (австралиялық жыртқыш термит) мекендейтін аспандық ұялар бар. Зерттеулер шеңберлер плейстоценде (12,000 жыл бұрын) пайда болған болуы мүмкін екенін және термиттер оларда өмір сүргенін және оларды құруды жалғастыратынын көрсетті. Австралия құрлығында аборигендер 65000 жыл бойы өмір сүріп, ауызша дәстүрлері арқылы терең білімді жеткізіп келеді.
Like heuweltjies in South Africa and Mima mounds in the U. S., the cause of fairy circles has long been a puzzle and the investigation has proved challenging. Fairy circles in Namibia may be created in a different way from those in Australia, because they formed on sand rather than clay. In 2008, Angelique Joubert proposed that residual plant toxins remaining in the soil after the death of Euphorbia damarana plants might be the cause of the barren interiors of the circles. In 2012, Eugene Moll suggested the termite species Baucaliotermes hainsei and Psammotermes allocerus as the creator of these circles. All rings have been found to contain termite casts, and radar investigations suggest that a moist layer of soil is situated beneath the fairy circles. In 2013, this theory was supported by Norbert Juergens. Juergens found evidence that the sand termite, Psammotermes allocerus, generates a local ecosystem that profits from and promotes the creation of the fairy circle. The sand termite was found in 80 100% of the circles, in 100% of newly formed circles, Juergens responded that sand termites differ from harvester termites and live deep beneath the circle; they do not create mounds or nests above ground, and they leave no tracks in the sand. They examined the conditions under which fairy circles arise and found that fairy circles are negatively correlated with precipitation and soil nutrition. This observation is consistent with resource competition being a cause of the circles. Grassy landscapes with a mixture of grasses can result in barren spots as a consequence of under ground competition between different types of grasses. The patches are maintained because they form a reservoir of nutrients for the taller grasses at the periphery and possibly because of the activity of termites, as in the theory above. Using rainfall, biomass and temperature seasonality, they can predict with high accuracy the presence or absence of fairy circles in a region. According to Walter Tschinkel, this theory accounts for all the characteristics of fairy circles, including the presence of tall grass species. Other recent work has considered interacting combinations of both animal and vegetation induced patterning effects as a potential unifying theoretical explanation for the fairy circle phenomenon. A 2015 theory about the Australian fairy circles suggested that the distinct vegetation patterns are a population level consequence of competition for scarce water, as the plants "organise" themselves to maximise access to scarce resources. The circular barren patches capture water which then flows to the outer edges of the ring. More water available increases biomass and roots which leads to the soil becoming looser. The less dense soil allows more water to penetrate and feed the vegetation, creating a feedback loop supporting the plants at the edge of the circle. Field observations by Sujith Ravi, Lixin Wang and colleagues using soil moisture, soil particle size, and soil water infiltration measurements in Namibia in 2015 and 2016 support this. In 2021 an explanation using hydrological feedbacks and the Turing mechanism was proposed as the cause of the patterns in Australia. In 2022, a study was published that tested the termite theory and the theory of plant self organization for Namibia by excavating hundreds of grasses within and around the fairy circles. The study revealed that the grasses within fairy circles died of plant water stress but not due to root herbivory by termites because the roots were initially undamaged and as long or even longer than the roots of the vital grasses outside. Several fairy circle researchers stated that "The new study showed “conclusively” that termites were not a factor". In February 2023, weak seeps of hydrogen through faults, fractures, and diffused through rocks, were identified as a possible cause of the depressions. One researcher suggested that "hydrogen loving microbes" may consume all other nutrients in the soil. An Australian cross cultural study published in April 2023, involving local Martu peoples and using their traditional knowledge of the phenomenon, are pavement nests occupied by Drepanotermes (Australian harvester termites). The research showed that the circles may have been created in the Pleistocene (over 12,000 years ago), and that termites lived in them and were continuing to build them. Aboriginal peoples have lived on the Australian continent for up to 65,000 years and have deep knowledge passed down through their oral traditions.
Туу және қайтыс болу
Ән-күйдің бір қызықты құбылысы – олардың "пайда болуы мен жоғалуы", яғни уақыт өте келе пайда болып, кейін жойылуы. Кейбір жағдайларда әулие шеңберлері 10 жыл немесе одан да аз уақыт ішінде жоғалып кетеді, ал басқалары ғасырлар бойы сақталуы мүмкін. Ұзақ мерзім ішіндегі осы пайда болу мен жоғалулар экожүйенің шөлге айналуы сияқты өзгерістерге алып келуі мүмкін. Бұл оқиғалар осы ландшафттың кең ауқымды трансформациясын көрсетеді, сондықтан әулие шеңберлерінің пайда болуын бақылау – шөлдеу процесінің басталғанын көрсетеді. Ғалымдар мұндай пайда болудың немесе жоғалудың себептерін анықтау үшін, мысалы, жүйедегі су мөлшерін өзгерту арқылы әсерін тексеруге тырысты. Бұл, өз кезегінде, әулие шеңберлерінің нақты себебін анықтауға көмектеседі.
One interesting phenomenon of fairy circles is their "birth and death", that is, their appearance and disappearance over time. In some cases, fairy circles have disappeared within a span of 10 years or less, while other fairy circles may have lasted for centuries. These births and deaths, taken over long time spans, can lead to regime shifts, such as desertification of this ecosystem. This means that these events may be indicative of a large scale transformation of this landscape, so that observing fairy circles birth is indicative of a gradual desertification process taking place. Scientists have tried to test if such birth or death can occur due to intervention, for instance by changing the amount of water in the system This, in turn, can potentially help determine the true cause of fairy circles.
Мифтер
Солтүстік Намибияның Кунен аймағындағы Химба халқының ауызша мифтерінде осы құнарсыз дақтардың құдайлар, рухтар және/немесе табиғи құдайлардың әрекеті салдарынан пайда болғаны айтылады. Аймақтың бұшман халқы оларға дәстүрлі түрде рухани және сиқырлы күштерді жатқызады. Химба халқының нақты сенімдеріне сәйкес, олардың алғашқы атасы – Мукуру осы жұлдыздай шеңберлерді жасаған немесе олар құдайлардың қадамдары болған. Намибиядағы кейбір тургидтер таратып жүрген тағы бір миф бойынша, бұл шеңберлер жер астындағы айдаһардың құрылысы, ал оның уытты демі өсімдіктерді құртып жібереді.
In the oral myths of the Himba people of the Kunene Region of northern Namibia, these barren patches are said to have been caused by the gods, spirits and/or natural divinities. The region's bushmen have traditionally ascribed spiritual and magical powers to them. Of specific beliefs, the Himba people note that their original ancestor, Mukuru, was responsible for the creation of the fairy circles, or that they were the footprints of gods. Another myth put forth, promoted by some tour guides in Namibia, is that the circles are formed by a dragon in the earth and that its poisonous breath kills the vegetation.
Қолдану
Химба халқы егіншілікте сиқырлы шеңберлерді пайдаланады. Сиқырлы шеңберлер өзге құнарсыз жерлерде де шөптердің өсуіне көмектесетіндіктен, мал жаюға жарамды алаңдарды қамтамасыз етеді. Кейде олар жас малды түнгі уақытта жыртқыштардан қорғау үшін осы шеңберлердің айналасына уақытша ағаш қоршаулар орнатады.
The Himba people use the fairy circles in their agriculture. Because fairy circles support grasses in otherwise barren land, they provide grazing. Sometimes they erect temporary wooden fences around the circles to corral young cattle for overnight protection against predators.