Кіріспе
Құс түрі. Қола қанатты жакана (Metopidius indicus) – жаканидтер тұқымдасына жататын су құсы. Ол Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда таралған және Metopidius туысының жалғыз түрі болып табылады. Басқа жаканалар сияқты, ол да лотостар мен басқа да суда жүзетін өсімдіктермен қоректенеді, ал ұзын аяқтары салмағын таратып, батып кетпеуіне көмектеседі. Еркек және ұрғашы жаканалар бір-біріне ұқсас, бірақ ұрғашылары сәл ірілеу және көп еркекті ұстайды, көктемгі жаңбыр маусымында гарем құрады. Еркектер өз аумақтарын қорғайды, ал гаремдегі бір еркек жұмыртқаларды күтіп, балапандарға қарайды. Қауіп сезілгенде, еркек балапандарын қанатының астына тығып алып, қауіптен сақтайды.
The bronze winged jacana (Metopidius indicus) is a wader in the family Jacanidae. It is found across South and Southeast Asia and is the sole species in the genus Metopidius. Like other jacanas it forages on lilies and other floating aquatic vegetation, the long feet spreading out its weight and preventing sinking. The sexes are alike but females are slightly larger and are polyandrous, maintaining a harem of males during the breeding season in the monsoon rains. Males maintain territories, with one male in the harem chosen to incubate the eggs and take care of the young. When threatened, young chicks may be carried to safety by the male under his wings.
Таксономия және жүйелеу
Қола қанатты жакананы ағылшын орнитологы Джон Лэтам 1790 жылы ресми түрде сипаттап, оған Parra indica деген екі атау берді. Ол оны барлық басқа жаканалармен бірге Parra туысына қосты. Лэтам бұл түрді бұрынғыда "Құстардың жалпы шолуы" еңбегінің қосымшасына енгізген, бірақ ғылыми атауын бермеген. Қазіргі Metopidius туысын 1832 жылы неміс зоологы Иоганн Георг Ваглер енгізді. Қола қанатты жакана – бұл туыстағы жалғыз түр. Metopidius атауы ежелгі грек тіліндегі metōpidios сөзінен шыққан, ол "маңдайдың үстіндегі тері" дегенді білдіреді. indicus деген сөз латын тілінде "үнді" деген мағынаны білдіреді. Кез келген таңылған түршесі жоқ. Басқа жаканалар сияқты, оның да құйрығында 10 қауырсын бар, ал май безі жұмсақ. Көптеген жакана түрлерінде аумақтық төбелестерде қолданылатын білезік сүйек тірегі бар. Кейбір түрлерде тірек кішірейеді, бірақ қанат сүйектері өзгеріске ұшырайды. Қола қанатты жаканада білезік сүйек тірегі дөңгелекке дейін азайтылған. Actophilornis және Irediparra туыстарындағы радиус сүйегі жалпақталған, пышақ тәрізді (және кішірейген тірекпен байланысты) және бұл аумақтық шайқасқа немесе жұмыртқаларды жабыстыруға және қанаттарының астында жас ұрпақты тасымалдауға бейімделу деп саналады. Африка жаканасында байқалғандай, еркек жаканалар жұмыртқаларды жабыстырады және жұмыртқаның астына алдыңғы қанаттарын жылжытып, оларды дене мен қанаттың арасында ұстайды. Бұл мінез-құлық қанат астында жабыстыру деп аталады, және радиус сүйегінің жалпақтауы оған көмектеседі.
Мінез-құлық және экология
Қола қанатты жакандар су өсімдіктерінде азық іздеп, жеке немесе жұп болып кездеседі. Олар ұзын аяқтары мен ұзын саусақтарында тепе-теңдік сақтайды және өсімдік материалдарымен (кездейсоқ деп есептеледі), су бетінде немесе жүзуші өсімдіктерден жиналған жәндіктермен және басқа да омыртқасыз жануарлармен қоректенеді. Олардың дауысы – көбінесе дабыл кезінде естілетін, сыңғырлап тұрған «иіз-иіз-иіз» дыбысы. Қауіп төнгенде олар кейде суға батып жасырынады. Көбейту маусымы жаңбырдан кейін басталады (Индияда маусым мен қыркүйек аралығында, бірақ Раджастанда наурыз айындағы жаңбырдан кейін де көбейетіні хабарланған). Еркектер өз аумағын басқа еркектерден қанаттарын жайып, мойындарын созып, тікелей шабуылға дейін баратын көрсетулер арқылы қорғайды. Аумақты күтіп ұстау жұмыстары шамамен сағат 9-дан 11-ге дейін ең жоғары деңгейде болады. Ұясы – Pistia, Nymphoides, Hydrilla және Eichhornia өсімдіктерінің сабалары мен жапырақтарынан жасалған кішкентай платформа, бірақ жұмыртқалар лотос жапырақтарына да салынуы мүмкін. Әдетте төрт жұмыртқа болады, олар конус тәрізді, жылтыр қоңыр түсті және қара зигзаг сызықтарымен белгіленген. Жұмыртқаларды күтіп, балапандарды бағу толығымен еркектерге жүктеледі. Жұмыртқалар 29 күнде жарылады. Жұмыртқалардың жоғалу деңгейі жоғары, бір зерттеуде 94%-ға дейін құстар мен тасбақалар сияқты түрлі жыртқыштарға жем болған. Кішкентай балапандарды қанаттарының арасына тығып, қауіпсіз жерге көшіруі мүмкін. Сондай-ақ, Rallicola indicus қауырсын құсы қола қанатты жакандардың үлгілерінен сипатталған.
Жұптастыру жүйесі
Қола қанатты жакандар, басқа жакандар сияқты, жыныстық рөлдердің кері бұрылуын көрсетеді, онда әйелдері ірі, аумақтық, көп еркекті ұстайтын және жұмыртқаларын басу үшін еркектер гаремін ұстап тұру үшін басқа әйелдермен бәсекелеседі. Әрбір аналықтың аумағы бірден төртке дейін аталықтар мен олардың жеке аумақтарын қамтиды. Ірі аталықтар өз аумақтарын басқа аталықтардан қорғайды, ал әйелдердің көп еркекті ұстауы аталық аумақтарының мөлшері мен гаремдегі аталықтар санына байланысты. Аналықтар бірнеше аталықпен жұптасады, бұл сперматозоидтар арасында күшті бәсекеге әкеледі, ал басуға жұмыртқалар тобын алған аталықтар, өз әкелігіне күмәні бар жұмыртқаларды жоюы мүмкін. Аумақтық аталықтардан басқа, аналықтармен жұптасуға тырысатын көптеген "бос" аталықтар болуы мүмкін. Аналықтар гаремін сақтау үшін жұмыртқа алған аталықтармен жиірек жұптасады, сонымен қатар жұмыртқа алмаған аталықтармен да жұптасады. Жұмыртқа алған аталықтардың жойған жұмыртқаларынан болатын зиян, гаремінен аталықтарды жоғалтудан гөрі әлдеқайда жоғары. Аталықтар аналықтардың назарын аудару үшін дауыс береді. Еркектер үлкен гаремде көбірек дауыс береді. Аналықтар аталықтың сапасын бағалау үшін дауысты пайдаланады және көбірек дауыс берген аталықтармен жұптасады.