Кіріспе

Джеймс Клод Райт-кіші (22 желтоқсан 1922 – 6 мамыр 2015) – американдық саясаткер, 1987 жылдан 1989 жылға дейін АҚШ Өкілдер палатасының 48-ші спикері болған. 1955 жылдан 1989 жылға дейін Техас штатының 12-ші сайлау округін демократ ретінде өкілдік етті. Форт-Уорт қаласында туған Райт, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әуе күштерінде қызмет еткеннен кейін Техас штатының Өкілдер палатасына сайланды. 1954 жылы Конгресске сайланды, оның құрамына туған қаласы Форт-Уорт кіретін округті өкілдік етті. Көптеген Техас демократтары сияқты, Райт 1956 жылғы Оңтүстік манифестіне қол қоюдан бас тартып, өзін көптеген оңтүстік конгрессмендерінен ерекшелендірді. Ол 1960 және 1968 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңдарға, 1957 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның соңғы нұсқасына және 1965 жылғы Дауыс беру құқығы туралы заңға енгізілген бастапқы түзетулерге дауыс берді, бірақ 1964 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңға және АҚШ Конституциясының 24-ші түзетуіне қарсы дауыс берді. Сонымен қатар, Палатаның Қоғамдық жұмыстар комитетінің аға мүшесі болды. 1976 жылы Райт көпшілікке қарсы өткен сайлауда Палатаның көпшілік көшбасшысы лауазымына ие болды. Райт 1983 жылдың тамызында Мартин Лютер Кинг кіші күнін федералдық мереке ретінде белгілейтін заң жобасын қолдады. 1987 жылы Тип О’Нилл зейнеткерлікке шыққаннан кейін Палата спикері болды. 1988 жылдың наурыз айында Райт, спикер ретінде, Демократиялық палатаның қауымдастығын президент Рейганның 1987 жылғы Азаматтық құқықтарды қалпына келтіру туралы заңға қойған ветосын жоюға басшылық етті. Райт 1989 жылдың маусымында Конгресстен кетті, себебі ол және оның әйелі алған сыйлықтарды зерттеуге қатысты этикалық комитет тергеуі жүріп жатқанда. Конгресстен кеткеннен кейін Райт Техас Христиан университетінде профессор болып жұмыс істеді. 2015 жылы Форт-Уорт қаласында қайтыс болды.

Көпшілік көшбасшысы

1971 жылы Райт идеологиялық тепе-теңдік сақтау үшін Демократиялық партияның вице-викиісі болып тағайындалды. Осы қызметінде оған Оңтүстік штаттарының демократтарын Палатаның Демократиялық басшылығын қолдауға көндіру міндеті жүктелді. Райт ешқашан Палата комитетінің немесе жоғары беделді кіші комитетінің төрағасы болмағанмен, ол өзінің жақсы қарым-қатынас дағдысын достарынан уәде алу үшін, ал Қоғамдық жұмыстар комитетінде жиған жиырма жылдық тәжірибесі арқылы әріптестерінен қолдау жинауға пайдаланды – федералдық ғимараттар, жолдар, магистральдық қиылыстар және су шаруашылығы жобаларына қаржы жұмсауға көмектесті. Бұл күш-жігер оған Палата басшылығының лауазымына үміткерлікке түсуге мүмкіндік берді, қашан бос орын туындаса. 1976 жылғы желтоқсандағы Демократиялық партияның басшылығы сайлауында көпшілік көшбасшысы Тип О'Нилл Карл Альберттің орнын басып, Палата спикері болуға қарсылық танытқан жоқ. О'Ниллдің орнын басу үшін Райт, Филипп Бертон, Ричард Боллинг және Джон Макфолл бақ сынасты. Бертон жетекші күш деп есептелді, ал бірінші раундта ол 106 дауыс, Боллинг 81, Райт 77, ал Макфолл 31 дауыс алды. Демократиялық партияның жарғысына сәйкес, ең аз дауыс жинаған үміткер сайлаудан шығуы керек еді, осы талапқа Макфолл сай келді. Екінші раундта Бертон 107 дауыс, Райт 95, ал Боллинг 93 дауыс алды. Боллинг сайлаудан шығарылғаннан кейін үшінші раундта Райт 148 дауыспен Бертонды 147 дауыспен жеңіп шықты.

Палата Төрағасы

1987 жылы 6 қаңтарда 100-ші Конгресс жиналғанда Райт Палата спикері болып сайланды (254–173 дауыспен республикашыл Роберт Х. Мишельден басым түсті), 10 жыл қызмет еткен соң отставкаға кеткен Тип О’Ниллдің орнын басты. Райт сол кезде Палата спикері болуды «әлемдегі кез келген заң шығарушыға тиесілі ең үлкен жауапкершілік» деп атады. 1988 жылдың шілдесінде ол Майкл Дукакисті президенттікке ұсынған Демократиялық партияның съезін төрағалық етті. Осы съезде Райт Джон Ф. Кеннедидің алғашқы телевизиялық сөйлеуі үшін Джон Ф. Кеннедидің кіші ұлын таныстырды. Дукакис 1988 жылғы президенттік сайлауда республикашыл Джордж Бушқа жеңіліп қалғанмен, демократтар сол кездегі парламенттік сайлауларда Палата бақылауын сақтап қалды. Осылайша, 1989 жылдың 3 қаңтарында 101-ші Конгресс ашылғанда Райт спикер болып қайта сайланды. Тарихшы Джулиан Э. Зелизердің сөзіне сәйкес, көпшілік құраған демократтар республикашыл оппозицияны жарылқады. Олар оппозицияға берілетін штаттық қызметкерлердің санын қысқартты, оларды шешім қабылдау процесінен шеттетуге тырысты және сайлау округтерін өздеріне тиімді етіп қайта бөлуді жүзеге асырды. Республикашыл Ньют Гингрич американдық демократия демократтардың тактикасынан зардап шегіп жатыр дей келіп, республикашылдар жүйені құтқару үшін оны жоюы керек деп мәлімдеді. Зелизердің айтуынша, спикер Райтты қызметтен шеттету және билікті қайта иелену арқылы басқарудағы ынтымақтастыққа соңғы нүкте қойылды. Гингрич бұқаралық ақпарат құралдары мен жақсы басқаруды жақтаушылардың қолдауын алды, ол американдықтарды жүйе Гингричтің сөзімен айтқанда, «адамгершілік, интеллектуалдық және рухани тұрғыдан бұзылған» дегенге көндіруге тырысты. Гингрич Райтты қызметтен шеттетуге қол жеткізді, бірақ ол өзі спикер болғаннан кейін қызметтен алынды, ал басқа да жоғары GOP басшыларының мансабы да қиын жағдайға түсті.

Көмек даулары

1989 жылдың мамыр айында бұқаралық ақпарат құралдарында Райттың бас көмекшісі Джон Мактың 16 жыл бұрын әйел адамға қатысты зорлық-зомбылық актісі жасағаны туралы ақпарат тарады. Памела Смолл есімді әйелге бірнеше рет балғамен соққы беріліп, пышақпен жарақаттар келтіріліп, өлі қалдыруға талпыныс жасалған. Смолл шабуылдан аман қалды және полицияға хабар берді. Мак қасақана дене жарақаттары салғаны үшін кінәлі деп танылып, 15 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ 27 ай өтеген соң мерзімінен бұрын босатылды. Мактың інісі Райттың қызына үйленген еді, босатылғаннан кейін Капитолийде кеңсе қызметкері болып жұмысқа орналасты. Кейін ол Демократиялық бағыт беру және саясат комитетінің атқарушы директоры болып тағайындалды және Райттың бас заңнамалық стратегияшысы қызметін атқарды. Феминистік белсенді Андреа Дворкин сияқты сыншылар Райттың сот жүйесін Макты босату үшін пайдаланғанын және одан кейін оны бұқаралық ақпарат құралдарының назарынан қорғағанын айтты. Күшті қоғамдық наразылыққа байланысты Джон Мак 11 мамырда лауазымынан кетті.

Этиканы тексеру және отставкаға кету

1988 жылы Райт Палатаның этика комитетінің тергеуіне түсті. 1989 жылдың басындағы олардың есебінде оның көптеп сатып алынған «Қоғамдық тұлғаның толғаныстары» атты кітабы арқылы рұқсат етілген лимиттен асып түсетін сөйлеу гонорарларын алғаны, сондай-ақ оның әйелі Беттиге сыйлық шегінен қашу үшін жұмыс жасауға мүмкіндік пен жеңілдіктер берілгені айтылды. Тиімділігінің күрт төмендеуіне байланысты Райт 1989 жылдың 31 мамырында спикер қызметінен кетті, оның отставкасы мұрагер таңдалғаннан кейін күшіне енеді. Ол – жанжалға байланысты отставкаға кеткен алғашқы спикер. 6 маусымда Демократиялық фракция Райттың спикерлігін аяқтады, оның орнына Вашингтондан Том Фоули сайланды, ал 30 маусымда Райт Конгресстегі мандатын тастады. Бұл оқиға даулы болды және сол кезден бері Конгресстегі күшейіп бара жатқан партиялық тартысқа себепкер болды. Бастапқы айыптаулар 1988 жылы Ньют Гингрич тарапынан жасалды, және олардың салдары Гингричтің мансабын спикерлік таққа дейін жеткізді. Райт Рейганның саясатын сынаған ғана емес, спикер ретінде Никарагуа үкіметімен келіссөздер жүргізуге батыл қадам жасады. Уильям К. Блэк Райттың Ұлттық жинақ және несие (S&L) дағдарысына араласуының «оны Палатадан ұятпен қуылтып, отставкаға кетуге мәжбүрлеген шешуші фактор болғанын» айтады. Блэк Райттың қаржылық құлдыраудан құтылып, Чарльз Китинг сияқты бақылау алаяқтарынан түскен үлкен науқандық қаржылар арқасында Палата спикері болғанын жазды. Бақылау алаяқтары жүздеген S&L басшыларын, олардың көпшілігі заңды, АҚШ Конгресіндегі өкілдерімен келіссөздер жүргізуге итермеледі, бұл алаяқтарға қарсы тиімді мемлекеттік шаралар қабылдауды кешіктірді. Бұл әрекет (а) олардың соңғы сәтсіздіктерінен АҚШ салық төлеушілеріне миллиардтаған долларлық шығын келтірді және (б) туындаған жанжалдың ауқымын кеңейтті. Райттың осы фактілерге қатысты көзқарасы мүлдем басқаша болды, ол реттеушілердің билікті теріс пайдалануын, сондай-ақ Иран-Контра жанжалында Никарагуаға бұрылған табыста S&L-дің ақшаны жылыстауын айтты. Блэкке сәйкес, бұл жанжал 1988 жылғы президенттік сайлауда Райттың Демократиялық партиясын «жалаң фактордан» айырды, осылайша сайлауды республикалық Джордж Бушқа табыс етті. Ол Китинг Бестігінің жағдайындағыдай, АҚШ Палатасының этика комитетінің тыңдауынан шығатын оның рөлін ресми түрде құжаттаудан қашу үшін отставкаға кетті. Райттың жеке және қоғамдық есебі оның отставкаға кету себебі Уильям Блэктің айтқанынан мүлдем өзгеше болды, ол Райт билігін теріс пайдаланғанын және Федералды тұрғын үй несие банкіндегі өз позициясын және шешімдерін қорғауға мүдделі болғанын мәлімдеді. Райтқа қарсы қойылған айыптамаларда Никарагуа туралы ештеңе айтылмады. 1984 жылдан 1986 жылдың басына дейінгі Иран-Контра операциялары Конгресс қолдауға тыйым салғанға қарамастан, Никарагуадағы Контра әскери және жарымәскери әрекеттеріне құпия үкіметтік қолдау көрсетуді қамтыды. Рейганның Ақ үйі АҚШ саясатына қайшы келетін және қару-жарақ экспортын бақылау ережелерін бұзатын Иранға АҚШ қаруын сатумен айналысты. 1986 жылдың қараша айының соңында Рейган әкімшілігінің лауазымды тұлғалары АҚШ-тың Иранға қару сатудан түскен табыстың бір бөлігі Контраларға бұрылғанын жариялады. 1992 жылдың 24 желтоқсанында президент Буштың хатшы Вайнбергерге берген кешірімі, қорғау тарапының Бушты куә ретінде шақыруға ниеттенгені туралы мәлімдеме жасалған сот процесін болдырмады. Арнайы кеңесші оны Vernon Savings and Loan сияқты ықпал етуге қатысты бірнеше қылмыстарға және Грей басқарған Федералды жинақ және несие сақтандыру корпорациясының (FSLIC) орынбасары директоры Уильям К. Блэктің жұмыстан босатылуын ұйымдастыруға тырысқанына кінәлады. Алайда, оған тағылған айыптамалар «Конгрессменнің Федералды тұрғын үй несие банкі кеңесінің өкілдерімен болған келісімдері шамадан тыс болуы мүмкін, бірақ комитет оның осы агенттікпен болған қарым-қатынасында орынсыз ықпал жасады деп сенуге негіз жоқ екеніне көз жеткізді».

Конгресстен кейінгі өмір

Палатадан кеткеннен кейін Райт Форт-Уорт қаласына зейнетке шықты. Ол Техас Христиан Университетінде профессор болып жұмыс істеді, "Конгресс және президенттер" деген курсты оқытты. Зейнетке шыққаннан кейін бірнеше кітап жазды. Ол көп оқитын, бірақ макулярлық дегенерациямен ауырды. Fort Worth Star Telegram газетіне берген сұхбатында: "Бізге ешкім жамандық жасаған жоқ, бірақ маған жеке куәлік беруден бас тартты" деді. Райт Техас штатының сайлаушы куәлігін талап ету заңы өзі сияқты қарт сайлаушылардың дауыс беру құқығын әділетсіз шектеуі мүмкін деп алаңдады. Райт Техас штатының жол полициясымен (DPS) келісіп, келесі сайлауда дауыс беруге мүмкіндік беретін шешім тапқанын, бірақ басқа қарттар, әсіресе зейнеткерлер үйлерінде тұратындар, талаптарды орындау қиындықтарына тап болады деп қорқатынын айтты. Өмірінің соңында, 2014 жылдың мамыр айында Райт Палата Төрағасы лауазымынан кеткеніне өкінді. Ол бұл кезде "үлкен қателік жасаған" болуы мүмкін екенін мәлімдеді.

Өлім

Райт 2015 жылдың 6 мамырында 92 жасында қайтыс болды. Оның артында әйелі Бетти және төрт баласы қалды. Ол бұрын екі рет қатерлі ісікке байланысты операция жасаған, бірақ оның өлімі осы аурумен байланысты ма, жоқ па, әлі белгісіз. Палатадағы азшылық көшбасшысы Нэнси Пелоси былай деді: «Спикер Райт – терең қайратты, көркем сөзді және заңнамалық процесті толық меңгерген тұлға еді. Спикер Райттың күшті, шешімді басшылығы тек сүйікті Техас штатында ғана емес, бүкіл әлемде дамудың өшпес мұрасын қалдырды. Райт әрбір жұмысшы отбасының гүлденуін қолдады және Орталық Америкадағы бейбітшілікке жол ашты». Палата спикері Джон Бонер, R OH, «Спикер Райт осы институттың халыққа қаншалықты жақын екенін жақсы түсінді және Палатаны «ұлттың таза мәні» деп атады» деді. Президент Барак Обама: «Техас штатынан сайланған өкіл және Палата Төрағасы ретінде Джим инфрақұрылымға инвестиция салуға ынта білдірді және Орталық Америкадағы бейбітшілікті нығайту үшін талмай жұмыс істеді. Бүгін біздің ойларымыз бен тілектеріміз Джимнің отбасымен, достарымен және ол көп жылдар бойы Конгресте өкілдік еткен адамдармен бірге».