Кіріспе
1960 жылдардағы француз киносындағы қозғалыс. Портативті жабдықтарды қолдану және дайындыққа аз немесе еш уақыт қажет етпеу арқасында, "Жаңа толқын" кино жасау әдісі көбінесе деректі фильм сияқты болып көрінетін. Фильмдерде аз жарықта тікелей дыбыс жазылған. Түсіру техникаларына фрагменттелген, үзіліссіз монтаж және ұзақ кадрлар кірді. Реализм, субъективтік және авторлық түсініктемелердің үйлесімі фильмде туындайтын сұрақтарға жауап берілмейтіндей, сюжеттік екіұштылықты тудырды. Бұл қозғалыс табиғи түрде франкофон елдермен байланысты болғанымен, соңғы ондаған жылдарда көптеген басқа елдердегі киносүйер қауымдарға үнемі әсер етіп келеді. Атап айтуға болады, негізінен ағылшын тілінде сөйлейтін Ұлыбритания мен АҚШ. Ұлыбританиядағы әлеуметтік нормалар мен дәстүрлерге зияткерлік тұрғыдан қарсы шығатын "ас үй реализмі" және АҚШ-тағы кинодағы кейбір сыншыл күтулерге әдейі қарсы тұратын "жаңа адалдық" субмәдениеті – осының мысалдары.
Using portable equipment and requiring little or no set up time, the New Wave way of filmmaking often presented a documentary style. The films exhibited direct sounds on film stock that required less light. Filming techniques included fragmented, discontinuous editing, and long takes. The combination of realism, subjectivity, and authorial commentary created a narrative ambiguity in the sense that questions that arise in a film are not answered in the end. Although naturally associated with Francophone countries, the movement has had a continual influence within various other cinephile cultures over the past several decades inside of many other nations. The United Kingdom and the United States, both of them being primarily English speaking, are of note. "Kitchen sink realism" as an artistic approach intellectually challenging social conventions and traditions in the U. K. is an example, as are some elements of the "new sincerity" subculture within the U. S. that involve deliberately defying certain critical expectations in filmmaking.
Қозғалыстың шығу тегі
1948 жылғы 30 наурызда «L'Écran» журналында жарияланған Александр Аструктың «Жаңа авангардтың тууы: Камера-стило» манифесі, кейіннен Франсуа Трюфо мен «Cahiers du cinéma» тарапынан кеңейтілген бірқатар идеяларды атап көрсетті. Онда «кино – сурет салу мен роман сияқты жаңа өрнек құралы, суретші өз ойларын, қаншалықты абстрактілі болса да, білдіре алатын, немесе заманауи эссе немесе роман сияқты өз құштарлықтарын дәл аудара алатын форма» делінеді. Сондықтан, мен киноның жаңа дәуірін «камера-стило» дәуірі деп атағым келеді. Топтың ең белгілі пионерлерінің бірі – Франсуа Трюфо, Жан-Люк Годар, Эрик Ромер, Клод Шаброль және Жак Риветт, атақты «Cahiers du cinéma» киножурналының сыншылары ретінде мансаптарын бастады. «Cahiers»-тің негізін қалаушы және теоретик Андре Базен осы қозғалысқа зор ықпал еткен маңызды тұлға болды. Сын мен редакциялық мақалалар арқылы олар сол кезде революциялық болған бірқатар ұғымдардың негізін қалады, американдық киносыншы Эндрю Саррис бұл ұғымдарды «auteur theory» (авторлық теория) деп атады. (Француз тіліндегі түпнұсқасы «La politique des auteurs», сөзбе-сөз аударғанда – «Авторлар саясаты»). Базен және Франция кинотекасының негізін қалаушы және кураторы Анри Ланглуа осы қозғалыстың екі әкесі болды. Бұл кино өнерінің шеберлері режиссердің жеке көзқарасын фильмнің стилі мен сценарийінде көрсете білуді бағалады. Трюфо француз жаңа толқынының басталуына көмектескен Рут Оркин, Рэй Эшли және Моррис Энгельдің «Кішкентай қашқын» (1953) американдық фильмін де жоғары бағалады: «Егер жас американдық Моррис Энгель тәуелсіз өндіріске жол көрсетпеген болса, біздің жаңа толқынымыз пайда болмас еді». Авторлық теория бойынша, режиссер өзінің фильмдерінің «авторы» болып табылады, оның жеке қолтаңбасы фильмнен фильмге көрінеді. Олар Жан Ренуар мен Жан Вигоның фильмдерін мақтап, Орсон Уэллс, Джон Форд, Альфред Хичкок және Николас Рей сияқты Голливуд студиясы режиссерлерінің көркемдік ерекшелігі мен ұлылығын радикалды түрде дәлелдеді. Жаңа толқынның басталуы, белгілі бір дәрежеде, «Cahiers» жазушыларының осы философияны өзіндік фильмдер түсіру арқылы әлемге қолдануға тырысуы болды. Жан Рухтың фильмдері осы қозғалыста атқарған рөлінен басқа, Шаброльдің «Le Beau Serge» (1958) фильмі дәстүрлі түрде (бірақ даулы) жаңа толқынның алғашқы толық метражды фильмі деп есептеледі. Аньес Варданың «La Pointe Courte» (1955) фильмі хронологиялық тұрғыдан алғанда бірінші болғанымен, 2008 жылға дейін коммерциялық көрсетілмеді. Трюфоның «400 соққы» (1959) және Годардың «Тыныссыз» (1960) фильмдері күтпеген халықаралық табысқа ие болды, сын тұрғысынан да, қаржылық тұрғыдан да, бұл әлемнің назарын жаңа толқынның қызметіне аударды және қозғалыстың өркендеуіне жағдай жасады. Олардың техникасының бір бөлігі – классикалық мағынадағы көрерменнің идентификациясына оңай бағынбайтын кейіпкерлерді бейнелеу болды. Осы дәуірдің авторлары өздерінің танымалдығын жас көрермендерінің қолдауына қарыз. Осы режиссерлердің көпшілігі 1930 жылдары дүниеге келіп, Парижде өсті, олардың көрермендері өмірді қалай сезінетінімен байланысты болды. Сәнге, қалалық кәсіби өмірге және түнгі кештерге ерекше назар аудара отырып, Франция жастарының өмірі керемет бейнеленді. Француз жаңа толқыны шамамен 1958-1962 жылдар аралығында танымал болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін болған әлеуметтік-экономикалық күштер осы қозғалысқа зор әсер етті. Саяси және қаржылық жағынан әлсіреген Франция соғыстан бұрынғы халықтық дәстүрлерге қайта оралуға бейім болды. Мұндай дәстүрлердің бірі – тікелей повестволі кино, әсіресе классикалық француз киносы. Бұл қозғалыстың тамыры бұрынғы формаларға (көбінесе дәстүрлі романдық құрылымдардан бейімделген) тәуелділікке қарсы көтерілісте жатыр, атап айтқанда, бұл формалар көрерменді диктаторлық сюжет желісіне бағындыруға мәжбүр етуі мүмкін. Олар француз «сапалы киносына» да қарсы болды, бұл жоғары саналы, әдеби кезең фильмдері француз кинофестивальдерінде жоғары бағаланатын, көбінесе сыншылар тарапынан «қол сұғылмаған» деп есептелетін фильмдер еді. Жаңа толқын сыншылары мен режиссерлері батыс классиктерінің шығармаларын зерттеп, жаңа авангардтық стильдік бағыттарды қолданды. Кішігірім бюджеттік тәсіл кино жасаушыларға өнердің мәніне жете алуға және олар үшін әлдеқайда ыңғайлы және заманауи өндіріс формасын табуға көмектесті. Чарли Чаплин, Альфред Хичкок, Орсон Уэллс, Говард Хоукс, Джон Форд, Сэм Фуллер және Дон Сигел. Жаңа толқынмен байланысты көптеген режиссерлер 21-ғасырда да фильмдер түсіре берді.
Many of the directors associated with the New Wave continued to make films into the 21st century.
Фильм техникасы
Фильмдерде бұрын-соңды болмаған өрнектей беру әдістері қолданылды, мысалы, ұзақ камералық жүріс (Годардың 1967 жылғы "Weekend" фильміндегі әйгілі көлік тіңіреуі секілді). Сонымен қатар, бұл фильмдерде адамның өмірдің абсурдтығын қабылдауы мен жеке тұлғаға баса назар аудара отырып, экзистенциалдық тақырыптар көтерілді. Ирония мен сарказмге толы фильмдерде басқа фильмдерге де сілтеме жасалды. Француз жаңа толқынының көптеген фильмдері тар бюджетпен түсірілді, көбінесе режиссердің достары актерлар мен түсірілім тобы ретінде тартылып, досының пәтерінде немесе ауласында түсірілді. Режиссерлер жабдықтармен де импровизация жасауға мәжбүр болды (мысалы, камералық жүріс үшін дүкендегі арбаны пайдалану). Фильмнің құны да маңызды мәселе болды, сондықтан фильмді үнемдеуге жасалған тыракелдер стильдік жаңалықтарға айналды. Мысалы, Жан-Люк Годардың "Тікелей дем ал" (À bout de souffle) фильмінде фильм тым ұзақ болғандықтан, оны бір жарым сағатқа дейін қысқарту қажет болды (Жан Пьер Мелвилл ұсынғандай), ол бірнеше көріністерді алып тастады. Жақсы шықпаған бөліктер түсірілімнің ортасынан кесіліп тасталды, бұл практикалық және мақсатты стильдік шешім болды. Француз жаңа толқынының кинематографиялық стилі киноға жаңа көзқарас әкелді, импровизацияланған диалогтар, көріністердің жылдам ауысуы және камераның әдеттегі 180 градустық қозғалыс осін бұзу арқылы. Француз жаңа толқынының көптеген фильмдерінде камера көрерменді күрделі сюжеттермен және иллюзиялық бейнелермен баурап алмау үшін, көрерменнің күтуімен ойнау үшін қолданылды. Годар осы қозғалыстың ең ықпалды тұлғасы болды деп айтуға болады; оның кино түсіру әдісі, көбінесе көрермендерді беймәлімдіктен оятуға бағытталған, ерекше батыл және тікелей болды. Годардың стильдік тәсілін сол кездегі бағытты киноға қарсы күрес немесе көрерменнің ойшаулығына шабуыл ретінде қарастыруға болады. Қайсылай болғанда да, осы қозғалыстың ұсынып отырған қиындығын түсіну бүгінгі кинода да сақталып қалды. Қазіргі кезде тривиальды немесе әдеттегідей көрінетін әсерлер, мысалы, кейіпкердің өз рөлінен шығып, тікелей көрерменге сөйлеуі сол кезде революциялық жаңашылдық болды. Француз классикалық киносы мықты сюжет принциптерін ұстанып, Годар сюжеттің қысымшы және детерминистік эстетикасы деп сипаттаған нәрсені жасады. Ал жаңа толқын режиссерлері көрерменнің сенбеушілігін жоюға тырыспады, керісінше, фильмнің қозғалатын суреттердің тізбегі ғана екенін үнемі еске түсіруге тырысты, тіпті жарық пен көлеңкені қаншалықты шебер қолданса да. Нәтижесінде бірлікке ұмтылмаған, әртүрлі көріністер жиынтығы пайда болды; немесе бір көріністен екіншісіне өзгеретін актер; немесе көрермендердің кездейсоқ камераға түсіп қалуы және экстралармен бірге, олардың да солай жасау үшін жалдануы. Жаңа толқынның негізгі мәселесі – ақша және өндіріс құны. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Францияның әлеуметтік және экономикалық қиындықтарында режиссерлер әдеттегі өндіріс әдістеріне арзан баламаларды іздеді және оларға дейінгі итальяндық неореалистерден шабыт алды. Жартылай қажеттілік, жартылай көзқарас, жаңа толқын режиссерлері өздерінің көркемдік көзқарастарын тікелей театрға жеткізу үшін барлық мүмкіндіктерін пайдаланды. Соңында, француз жаңа толқыны, еуропалық модернистік кино сияқты, техниканы стиль ретінде қарастырады. Француз жаңа толқыны режиссері – бұл, ең алдымен, өз фильмінде әлемге өз көзқарасын көрсететін автор. Екінші жағынан, фильм білімнің нысаны ретінде барлық басқа киноның негізгі болған әдеттегі транзитивтілігіне қарсы шығады, "оның негізгі тастарын жояды: кеңістік пен уақыттың сабақтастығы, баяндау және грамматикалық логика, бейнеленген әлемдердің өзін-өзі дәлелдеуі". Осылайша, кино режиссері "эсселік көзқарасты, романшының ойлауын, өзінің эсселерін жазу жолын" қабылдайды.