Кіріспе
Жануарлар құқығы қозғалысында "қатыгездіксіз" дегеніміз – әлемнің ешбір жерінде жануарларға зиян келтірмейтін немесе оларды өлтірмейтін өнімдер мен іс-әрекеттерді білдіретін белгі. Жануарлар үстінде сынақтан өткен немесе жануарлардан жасалған өнімдер қатыгездіксіз деп есептелмейді, себебі мұндай сынақтар көбінесе ауыртпалықты болады және жыл сайын миллиондаған жануардың азаптануына және өліміне себеп болады.
Тарих
Жәбірсіз деген терминді алғаш рет осылай қолданған Леди Доудинг, жалған тері өндірушілерін «Жәбірсіз сұлулық» деген таңбаны пайдалануға көндірді және 1959 жылы «Жәбірсіз сұлулық» қайырымдылық қорын құрды. Бұл терминді 1970 жылдары АҚШ-та Марсия Пирсон танымал етті, ол «Fashion With Compassion» тобын құрған болатын. Содан кейін, 1998 жылы Ұлыбритания жануарларға жүргізілетін барлық сынақтарға тыйым салып, үрдіс бастады. Көп ұзамай көптеген елдер оның үлгісін алды.
Үгіт-насихат
1957 жылы Чарльз Юм мен У. М. С. Расселл «Гуманистік тәжірибелік техниканың қағидалары» атты кітабында үш R тұжырымдамасын енгізді. Тестілерде қолданылатын жануарлардың санын және олардың қыналысын азайтуға бағытталған әдістерге мыналар жатады: алмастыру (тестілерден жануарларды толығымен алып тастау), азайту (статистикалық талдауды қолдану арқылы тестілерде қолданылатын жануарлардың санын қысқарту) және жетілдіру (тестілерді жануарлар үшін азайту). 1991 жылы Еуропалық балама әдістерді растау орталығы (ECVAM) «биоғылымдар үшін маңызды және зертханалық жануарларды пайдалануды азайтуға, жетілдіруге немесе алмастыруға мүмкіндік беретін балама әдістердің ғылыми және нормативтік қабылдауын ілгерілету үшін» құрылды. ECVAM ғылыми кеңесші комитеті тестіні бекіткеннен кейін, жануарларды қорғау заңына сәйкес, балама әдіс бар болған жағдайда жануарларды қолдануға рұқсат берілмейді. 2012 жылы Британдық вивисекцияны жою одағы, Жаңа Англия вивисекцияға қарсы қоғамы және жануарларға жасалатын тәжірибелерді тоқтату жөніндегі Еуропалық коалиция бірігіп, жануарларға жасалатын тәжірибелерге қарсы күресу үшін халықаралық ұйым құрды. BUAV қолдаушысы Рики Гервейс бұл науқанды жариялады, ол қазір жеке күтім өнімдерін жануарлармен сынауға тыйым салу туралы Еуропалық шешімнің шешуші факторы болып саналады. Компаниялар әлі де Еуропадан тыс елдерде, мысалы, Қытайда жануарларға сынақ жүргізе алады, онда барлық импортталатын косметикаға жануарларға сынақ жасау талап етіледі. Алайда, Қытай CSAR аясында жануарларға сынақ қажеттілігінсіз қытайлық косметикалық нарыққа кіру әдістерін көрсететін жаңа заңнаманы қабылдады. Leaping Bunny компанияның жаһандық нарығына қолданылады және әлемнің ешбір жерінде жануарларға сынақтан өткен өнімдерді сертификаттамайды.
Сынақтар
Кейде қояндар, егеуқұйрықтар, тышқандар және гвинеялық шошқалар сияқты жануарлар 28 немесе 90 күн бойы күн сайын заттарды жеуге немесе жұтуға мәжбүр болады, немесе аллергиялық реакция бар-жоғын тексеру үшін косметикалық құрауыштарды қырқылған теріге, көзге немесе құлаққа сүртеді. Содан кейін оларды өлтіріп, ішін жарып, құрауыштың ішкі мүшелерге тигізетін әсерін тексеру үшін бөліп алады. Бұл сынақтар жүкті жануарлармен де жүргізіледі, олар көптеген азаптардан кейін ұрықпен бірге өлтіріледі. Ұзақ мерзімді канцерогендік сынақтарда егеуқұйрықтарды екі жыл бойы косметикалық құрауышпен тамақтандырады, оларды қатерлі ісікке шалдығу жайлы бақылайды, содан кейін өлтіреді. Әдетте, жас қоян қорапқа тығыз байланып, қозғала алмайды. Кейде оның көз қабақтарын ашық ұстап тұрады. Анестезия көбінесе қолданылмайды. Зерттеуші көздің сыртқы қабатына концентрленген затты жағып, соқырлық, қан кету, геморрагия және ойық жарасы сияқты реакцияларды бірнеше күн немесе апта бойы бақылайды. Соңында қояндар көбінесе өлтіріледі. – Меган Эрин Галлахер. Приматтар, мысалы бигль тұқымды иттер мен мысықтар да инвазивті тәжірибелер үшін қолданылады. Көптеген зертханалар осы түрлерді ескі немесе жаңа дәрі-дәрмектерді, химиялық заттарды және ауруларды сынау үшін пайдаланады.
Primates, dogs, such as the Beagle, and cats are used for invasive experimentation as well. Many laboratories use these species to test drugs, chemicals, and diseases, whether old or new.
Баламалар
Технология дамыған сайын, ескірген жануарларға жасалатын сынақтар жылдамырақ, арзанырақ және дәлірек әдістермен алмастырылуда. Сынаушылар адамгершілікке сай баламаларды енгізудің ұзаққа соғып, қымбатқа түсуі және бір уақытта тек бір затты сынауға болатынын айтады. Балама әдістер оң нәтижелер көрсетті. Мысалы, қайта құрылған адам терісі – косметикалық операциялардан алынған адам терісін пайдаланып, қоян терісін сынаудың орнына қолданылады, бұл адам реакцияларына көбірек сәйкес келеді. Басқа әдістер Draize көз сынағының орнына in vitro (сынақ құбысы) адам тінін пайдаланады. Компьютерлік жүйелер нақты бір тінді немесе ағзаны толық бақыланатын жағдайда сынақтар жүргізу үшін бөліп шығаруға мүмкіндік береді. Бұл сынақтар жануарларға жасалатын сынақтарды азайтумен қатар, адамдарды зиянды заттардан қорғауда да дәлірек және тиімді. Жәбірленбес таңдаудың тағы бір жолы – Еуропалық Одақ дерекқорындағы 20 000 ингредиент сияқты, қауіпсіз деп танылған ингредиенттерді пайдалану.
Өнімдер
Қазір компаниялар косметика, жеке күтім өнімдері, үй тазалағыш заттар, киім, аяқ киім, презервативтер (кейде казеинмен өңделген), және шамдар (әдетте парафин немесе ара шабағы қолданылады) сияқты кең ауқымды қатыгездіксіз өнімдерді ұсынады. PETA, Choose Cruelty Free, Косметика бойынша тұтынушылар ақпараттамалық коалициясы, Вивисекцияны жою жөніндегі британдық одақ және оның тармақты ұйымы Cruelty Free International сияқты ұйымдар бойкоттауға жататын қатыгездіксіз және қатыгез өнімдердің тізімдерін жариялады. 1990 жылдан бері Leaping Bunny – үшінші тараптың қатыгездіксіз сертификаттау бағдарламасының жалғыз халықаралық жүйесі болып табылады. «Қатыгездіксіз» және «веган» терминдерін жиі алмастырып қолданғанмен, олардың арасында маңызды айырмашылықтар бар. Веган өнімдері міндетті түрде қатыгездіксіз болуы мүмкін емес, және керісінше. «Қатыгездіксіз» белгісі тек соңғы өнімнің және оның құрамындағы ингредиенттердің жануарларға сыналмағанын кепілдейді, бірақ өнімде жануарлардан алынған ингредиенттер болуы мүмкін. Сол сияқты, «веган» белгісі тек өнімде жануарлардан алынған ингредиенттердің жоқтығын растайды, бірақ ол жануарларға сыналып, тексерілген болуы мүмкін.
Оқиғалар
Ұлттық қатыгездіксіз апта – Ұлыбританияда BUAV ұйымдастыратын жыл сайынғы шара. 2006 жылғы шара 17-23 шілде күндері өтті. Басқа ұқсас шаралар: Ұлттық вегетариандық апта, Ұлыбритания вегандық апта және жыл сайын 1 қарашада тойланатын Дүниежүзілік вегандық күн.
Сындар
Кейбір өндірушілер өз өнімдерін "жануарларға сынамаған", "жануарларға сынау жүргізбейміз", "ешқашан жануарларға сынамаған", "жануарларға сынауға қарсы" немесе "жануарларға қатысты қатыгездіксіз" деп белгілеуге бастағанмен, мұндай белгілер шатастыратын және қателестіретін болуы мүмкін, себебі олардың мағынасына қатысты нақты заңдық анықтама жоқ.