Өткен шақ грамматикасы

Кіріспе

Грамматикалық уақыт

Өткен уақыт – грамматикалық уақыт, оның функциясы – бір әрекетті немесе жағдайды өткен шаққа орналастыру. Өткен уақыттың глаголдарының мысалдары ретінде ағылшын тіліндегі «ән шырқады», «барды» және «жуды» глаголдары келтіріледі. Көптеген тілдерде өткен уақыт бар, ал кейбіреулерінде әрекет қаншалықты бұрын болғанын көрсету үшін бірнеше түрлері болады. Кейбір тілдерде көмекші глаголдарды қолданатын күрделі өткен уақыт, сондай-ақ үздіксіз немесе қайталамалы оқиғаларды немесе әрекеттерді білдіретін толық емес уақыт бар. Кейбір тілдерде глаголдың формасы өзгереді, бұл өткен уақытты көрсету үшін соңғы буынының өзгеруін білдіреді, ал глагол формасы жоқ тілдерде «кеше» немесе «өткен аптада» сияқты басқа сөздер қолданылуы мүмкін, олар өткенде бірдеңе болғанын көрсетеді.

Кіріспе

Кейбір тілдерде өткен шақтың грамматикалық өрнегі грамматикалық аспект (барақыл) сияқты басқа категориялардың өрнегімен біріктіріледі. Осылайша, тілде бірнеше түрлі өткен шақ формасы болуы мүмкін, олардың қолданылуы қандай аспектілік немесе басқа қосымша ақпаратты кодтауға байланысты. Мысалы, француз тілінде аяқталған оқиғаларды білдіру үшін күрделі өткен шақ (passé composé) бар, ал үздіксіз немесе қайталамалы оқиғалар үшін толық емес шақ (imparfait) қолданылады. Өткен шақты грамматикалық тұрғыда жасаушы тілдердің кейбіреуі оны етістіктің жіктелуі арқылы жасайды, ал басқалары көмекші етістіктерді қолданады, олар "сөздік операторлар" деп те аталады (кейбіреулері екеуін де қолданады, мысалы, жоғарыда келтірілген француз тілінің мысалы). Барлық тілдерде өткен шақтың грамматикалық өрнегі болмайды. Мысалы, қытай тілінде көбінесе лексикалық құралдарды ("кеше" немесе "өткен аптада" сияқты сөздер) өткенде бірдеңе болғанын көрсету үшін қолданады, бірақ уақыт/аспект маркерлерін de қолдануға болады le және guo. Өткен шаққа қатысты "өткен уақыт" әдетте сөйлеу кезіндегі өткен уақытты білдіреді, бірақ салыстырмалы шақ қолданылатын жағдайларда (кейбір жанама сөздерде) ол талқыланып жатқан басқа уақытқа қатысты өткен уақытты білдіруі мүмкін. Тілдің өткен шағы өткен уақытқа сілтеме жасаудан басқа да қолданылуы мүмкін; мысалы, ағылшын және басқа да тілдерде өткен шақ кейде гипотетикалық жағдайларды білдіру үшін қолданылады, мысалы, "Егер сен мені жақсы көрсең..." сияқты шарттық сөйлемдерде, онда өткен шақтағы "жақсы көрді" етістігі өткен уақытпен байланысы жоқ болса да қолданылады. Кейбір тілдерде жақын өткен шақ пен алыс өткен шақ грамматикалық тұрғыдан ажыратылады. Екіден астам айырмашылық болуы мүмкін. Кейбір тілдерде өткен шақтың белгілі бір түрлері әрекеттің нәтижесі енді күшін жойғанын білдіреді. Мысалы, банту тілдерінің бірі – чичева тілінде "ол өлді" деген мағынаны білдіретін ánáamwalíra алыс өткен шақта қолданылса, таңғаларлық болар еді, себебі ол адамның енді өлмегенін білдірер еді. Өткен шақтың осы түрі үздіксіз өткен шақ деп аталады. Жалпы өткен шақты белгілеу үшін аббревиатура қолданылады.

In some languages, the grammatical expression of past tense is combined with the expression of other categories such as grammatical aspect (see tense–aspect). Thus a language may have several types of past tense form, their use depending on what aspectual or other additional information is to be encoded. French, for example, has a compound past (passé composé) for expressing completed events, and imperfect for continuous or repetitive events. Some languages that grammaticalise for past tense do so by inflecting the verb, while others do so periphrastically using auxiliary verbs, also known as "verbal operators" (and some do both, as in the example of French given above). Not all languages grammaticalise verbs for past tense – Mandarin Chinese, for example, mainly uses lexical means (words like "yesterday" or "last week") to indicate that something took place in the past, although use can also be made of the tense/aspect markers le and guo. The "past time" to which the past tense refers generally means the past relative to the moment of speaking, although in contexts where relative tense is employed (as in some instances of indirect speech) it may mean the past relative to some other time being under discussion. A language's past tense may also have other uses besides referring to past time; for example, in English and certain other languages, the past tense is sometimes used in referring to hypothetical situations, such as in condition clauses like If you loved me , where the past tense loved is used even though there may be no connection with past time. Some languages grammatically distinguish the recent past from remote past with separate tenses. There may be more than two distinctions. In some languages, certain past tenses can carry an implication that the result of the action in question no longer holds. For example, in the Bantu language Chichewa, use of the remote past tense ánáamwalíra "he died" would be surprising since it would imply that the person was no longer dead. This kind of past tense is known as discontinuous past. Similarly certain imperfective past tenses (such as the English "used to") can carry an implication that the action referred to no longer takes place. A general past tense can be indicated with the glossing abbreviation .

Үнді-еуропа тілдері

Еуропалық континентте Үнді-Еуропа тілдері басым, және олардың бәрінде өткен шақ бар. Кей жағдайларда, ағылшын тіліндегідей (мысалы, see/saw немесе walks/walked) немесе француз тіліндегі имперфект формасындағыдай, шақ қосымшалар арқылы жасалады, ал кейде француз тіліндегі passé composé формасындағыдай, көмекші сөздермен жасалады. Бұған қоса, Еуропадағы Үнді-Еуропа тілдеріне жатпайтын баск, венгр және фин тілдері сияқты тілдердің де барлығында өткен шақ кездеседі.

Ағылшынша

Ағылшын тілінде өткен заман (немесе претерит) – етістіктің өзгешеленген формаларының бірі. Жалпы етістіктердің өткен шағы етістіктің бастапқы түріне -d немесе -ed жалғау арқылы жасалады, ал ерекше етістіктер түрлі жолдармен өрнектеледі (мысалы, see→saw, go→went, be→was/were). Жалпы және кейбір ерекше етістіктерде өткен заманның формасы өткен шақтағы есімше (қатысушы) ретінде де қолданылады. Өткен заманның толық сипаттамасы үшін ағылшын тіліндегі етістіктерге жүгініңіз. Өткен оқиғалар көбінесе қазіргі үлкендік конструкциясымен беріледі, мысалы, «Мен аяқтадым» (өткенде белгілі бір жағдай ретінде де танымал). Дегенмен, бұл өткен заманның бір түрі ретінде қарастырылмайды; керісінше, бұл өткен әрекеттің нәтижесінде туындаған қазіргі күйді көрсететін, қазіргі заманның толықтығымен үйлесетін құрылым ретінде қарастырылады. (Оны көмекші етістік have орнына had деп өзгертуге болады; төменде қараңыз.) Өткен шақты прогрессивті (үздіксіз) аспектімен, яғни жалғасып жатқан әрекетті білдіретін; толық аспектімен; және прогрессивті және толық аспектілердің біріктірілуімен беруге арналған әртүрлі күрделі конструкциялар бар. Бұл және басқа да жиі қолданылатын өткен шақ конструкциялары төменде тізілген. Жабық өткен шақ – етістіктің өткен шақтағы (претерит) формасынан ғана тұрады (ол жүрді, олар ұшты, т.б.), бірақ оны жоққа шығарғанда, баса көрсеткенде немесе кері сұрақ қойғанда, етістіктің ажыратылуы қажет болуы мүмкін, did көмекші етістігімен перифразалық конструкция қолданылады (мысалы, ол жүрді ме? және т.б.) – do көмекші етістігін қараңыз. Жабық өткен шақ өткендегі жеке оқиғаларды немесе әдеттегі оқиғаларды сипаттау үшін, кейде өткенде болған, қазіргі уақытпен байланысы жоқ (немесе мұндай байланыс маңызды емес) жағдайларды, сондай-ақ өткенде болған жағдайларды және сезімдік қабылдауларды беру үшін қолданылады. Өткен шақтағы прогрессивті (үздіксіз) шақ негізгі етістіктің жабық өткен шағын (was немесе were) және негізгі етістіктің қазіргі шақтағы есімшесін (кейде -ing формасы деп аталады) қолдану арқылы жасалады: Ол бара жатты. Бұл форма өткен уақытта қарастырылып жатқан әрекеттің жалғасқанын, көбінесе басқа өткен әрекетпен тоқтатылғанын көрсетеді (мысалы, сіз қоңырау шалғанда мен душ қабылдап тұрдым). Өткен шақтағы толық прогрессивті шақ (кейде өткен шақтағы толық үздіксіз шақ деп те аталады) had (have етістігінің жабық өткен шағы) пен been (be етістігінің өткен шақтағы есімшесі) және негізгі етістіктің қазіргі шақтағы есімшесін біріктіреді: Сіз күтіп тұрған едіңіз. Бұл өткен уақытқа дейін жалғасқан әрекетті білдіреді. «Used to» (негізгі етістіктің инфинитивімен бірге) өткендегі әдеттегі жағдайды білдіреді (Мен жас кезімде футбол ойнайтын едім), бірақ стативті етістікпен қолданғанда, жай ғана жағдайдың үнемі сақталғанын көрсетеді (Мен сол клубқа мүше болдым). Бұл көбінесе бір нәрсе бұрын болғанын, бірақ қазір жоқ екенін атап көрсету үшін қолданылады. Өткендегі әдеттегі әрекетті көрсетудің тағы бір жолы – would қолдану, мысалы, «Бала кезімде мен күнде пианинода ойнайтын едім», дегенмен, бұл көмекші етістіктің басқа да қолданылулары бар. Қосымша мәліметтер үшін ағылшын тіліндегі модальді етістіктерге жүгініңіз. Өткен шаққа сілтеме жасау үшін қолданылатын әртүрлі конструкциялардың қолданылуы туралы мәліметтерді ағылшын тіліндегі етістік формаларының қолданылуы бетінен қараңыз. Өткен шақ кейбір болжамдық жағдайларды беру үшін де қолданылады, олар міндетті түрде өткен уақытпен байланысты емес, мысалы, «Егер мен тырыссам» немесе «Мен білгенімді қаласам». (Мұндай жағдайларда was орнына were қолдану мүмкіндігі туралы ағылшын тіліндегі subjunctive туралы қараңыз.)

In English, the past tense (or preterite) is one of the inflected forms of a verb. The past tense of regular verbs is made by adding d or ed to the base form of the verb, while those of irregular verbs are formed in various ways (such as see→saw, go→went, be→was/were). With regular and some irregular verbs, the past tense form also serves as a past participle. For full details of past tense formation, see English verbs. Past events are often referred to using the present perfect construction, as in I have finished (also known as present in past). However this is not regarded as an instance of the past tense; instead it is viewed as a combination of present tense with perfect aspect, specifying a present state that results from past action. (It can be made into a past tense form by replacing the auxiliary have with had; see below.) Various multi word constructions exist for combining past tense with progressive (continuous) aspect, which denotes ongoing action; with perfect aspect; and with progressive and perfect aspects together. These and other common past tense constructions are listed below. The simple past consists of just the past tense (preterite) form of the verb (he walked, they flew, etc. ), although when it is negated, emphasized or inverted it is sometimes necessary to unfuse the verb, using a periphrastic construction with did (as in did he walk? etc.) – see do support. The simple past is used for describing single occurrences or habitual occurrences in the past, and sometimes for states existing in the past with no connection to the present (or where such connection is irrelevant), and sometimes for states and sensual perceptions existing in the past. The past progressive (past continuous) is formed using the simple past of be (was or were) with present participle (sometimes referred to as the ing form) of the main verb: He was going. This form indicates that an action was ongoing at the past time under consideration, often interrupted by another past action (as in I was having a shower when you called). The past perfect combines had (the simple past of have) with the past participle of the main verb: We had shouted. This denotes that an action occurred before a specified time in the past, and therefore has similar function to the pluperfect found in some languages. The past perfect progressive (sometimes referred to as the past perfect continuous) combines had (the simple past of have) with been (the past participle of be) and the present participle of the main verb: You had been waiting. It is used to refer to an ongoing action that continued up to the past time of reference. The expression used to (with the infinitive of the main verb) denotes a past habitual situation (I used to play football when I was young), although with a stative verb it can just indicate that a state was continuously in effect (I used to belong to that club). It is often used to emphasize that something happened a long time ago and is no longer the case. Another way of referring to past habitual action is to use would, as in As a child I would play the piano every day, although this auxiliary has other uses as well. For further details see English modal verbs. For details of the usage of the various constructions used to refer to the past, see Uses of English verb forms. The past tense is also used in referring to some hypothetical situations, not necessarily connected with past time, as in if I tried or I wish I knew. (For the possible use of were in place of was in such instances, see English subjunctive.)

Басқа топтар

Негермандық Үнді-Еуропа тілдерінде өткен шақты көрсету әдетте кемелді және кемелсіз түрлердің айырмашылығымен үйлеседі, сонда кемелді түр тек өткенде бір рет аяқталған әрекеттерді білдіреді. Мысалы, француз тілінде неміс тіліндегідей кемтік формасы бар, бірақ ол тек өткен уақыттағы әдеттегі немесе дамып жатқан жағдайларды білдіру үшін қолданылады, мысалы, "Мен бұрын" немесе "Мен істеп жаттым". Осындай үлгілер Үнді-Еуропа тілдері отбасының көп бөлігінде, тіпті Үнді тілдеріне дейін тарайды. Басқа Үнді-Еуропа тілдерінен өзгеше, славян тілдерінде шақ түрге тәуелді емес, оның орнына кемелді және кемелсіз түрлер префикстер, түбір өзгерістері немесе толықтыру арқылы көрсетіледі. Көптеген Батыс және Шығыс славян тілдерінде ежелгі славян тілдерінің өткен шақтары көбінесе бір өткен шаққа біріктірілген. Батыс және Шығыс славян тілдерінде өткен шақтағы етістіктер жыныс (еркек, әйел, орта) және сан (жекеше, көпше) бойынша жіктеледі.

Азия тілдері

Өткен шақтар Азия тілдерінің көптеген түрлерінде кездеседі. Оларға Солтүстік Азиядағы индоевропалық тілдер – орыс, Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік Азиядағы парсы, урду, непали және хинди; Оңтүстік-Батыс және Орталық Азиядағы түркі тілдері – түрік, түрікмен, қазақ және ұйғыр; Оңтүстік-Батыс Азиядағы араб және иврит; жапон тілі; Үндістанның дравид тілдері; Ресейдің урал тілдері; моңғол және корей тілдері жатады. Шығыс Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері көбінесе шақты ажыратпайды; мысалы, қытай тілінде "了le" бөлшегі етістен кейін қолданылғанда, өткен шақты емес, кемелдік мәнді білдіреді. Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарының кейбір бөліктерінде тіпті одан да аз айырмашылықтар бар, мысалы, индонезия және басқа да кейбір австронезия тілдерінде. Дегенмен, өткен шақтар мұхит тілдерінің көпшілігінде кездеседі.

Америка

Түпкілікті американдық тілдер арасында өткен шақтың толыққанды жоқтығы (әсіресе Мезоамерика мен Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймақтарында жиі кездеседі) және көптеген мамандандырылған уақыт аралық айырмашылықтары бар өте күрделі уақыт белгілеуі арасында айырмашылық бар, мысалы, Атабаска тілдерінде және Амазонка бассейнінің кейбір тілдерінде. Осы уақыттардың бірқатары арнайы мифологиялық мағынаға ие және соған сәйкес қолданылады. Солтүстік Пайют сияқты көптеген түпкілікті американдық тілдер еуропалық уақыт түсінігіне қайшы келеді, себебі олар әрқашан салыстырмалы уақытты қолданады, яғни уақытты сөйлеу моментімен келіспейтін белгілі бір нүктеге қатысты көрсетеді.

Жаңа Гвинея

Жаңа Гвинеяның папуа тілдерінде өткен шақта қашықтық белгілері дерлік әрқашан кездеседі (дегенмен, олардың ешқайсысы кейбір американдық тілдердей күрделі емес), ал Австралияның абориген тілдерінде әдетте қашықтық белгілері жоқ, жалғыз ғана өткен шақ болады.

Креол тілдері

Креол тілдерінде уақытты көрсету міндетті емес, ал уақыт көрсетілген жағдайда, өзгермейтін сөз алдындағы жұлғаулар қолданылады.

Белиз креол тілі

Белизе креол тілінде өткен шақ көрсеткіші міндетті емес және егер "кеше" сияқты уақытты білдіретін сөз болса, көбінесе қолданылмайды.

Сингапур ағылшын креол тілі

Сингапурлық ағылшын креол тілі (Синглиш) өткен шақты міндетті түрде емес, қалау бойынша көрсетеді, көбінесе есімдері өзгеріп отыратын етістіктерде (мысалы, go → went) және өткен шақ жұрнағы -ed қосымшасы үшін бір буынға қажетті тұрақты етістіктерде (мысалы, accept).

Гавай креол тілі ағылшын тілі

Гавайи креол ағылшын тілінде өткен шақ опциялы түрде сөз алдындағы өзгермейтін белгілермен – wen немесе bin (әсіресе ескі буын өкілдері) немесе haed (әсіресе Кауаи аралында) көрсетіледі. (Ai wen si om "Мен оны көрдім"; Ai bin klin ap mai ples for da halade "Мен мерекеге дайындалып үйімді тазаладым"; De haed plei BYU laes wik "Олар өткен аптада BYU командасымен ойын ойнады"). Өткен шақтағы әдетті білдіретін белгі – yustu (Yo mada yustu tink so "Сенің анаң бұрын солай ойлаған").

Гаити креол тілі

Гаити креол тілінде өткен шақ сөз алдындағы "те" маркерімен білдіріледі (Li te vini "Ол (өткен) келді", "Ол келді").