Солтүстік елдер ынтымақтастығы кеңесі

Кіріспе

Солтүстік елдерінің ынтымақтастық органы

2 автономиялық аумақ

1 автономиялық аймақ

| әкімшілік орталық түрі = Хатшылық штаб-пәтері
| әкімшілік орталығы =
| ірі елді мекен =
| ірі елді мекен түрі = қалалар
| тілдер түрі = Ресми тілдер
| тілдер =
| басшы лауазымы1 = Бас хатшы
| басшы аты-жөні1 = Кристина Хафосс (2021–)
| басшы лауазымы2 = Президент
| басшы аты-жөні2 = Жород Асфелл (2023)
| басшы лауазымы3 = Вице-президент
| басшы аты-жөні3 = Хельге Ортен (2023) Кеңестің ресми тілдері – дания, фин, исландия, норвегия және швед тілдері, бірақ ол жұмыс тілдері ретінде тек өзара түсіністік скандинавия тілдерін – дания, норвегия және швед тілдерін қолданады. Бұл үш тіл аймақ халқының шамамен 80%-ының ана тілі болып табылады, ал қалған 20%-ы оларды екінші немесе шетел тілі ретінде оқып үйренеді. 1971 жылы кеңеске толықтыру ретінде үкіметаралық форум – Солтүстік министрлер кеңесі құрылды. Кеңес және Министрлер кеңесі Солтүстік Еуропаның көршілес аймақтарымен, соның ішінде Германияның Шлезвиг-Гольштейн штатымен, Бенилюкс елдерімен және Балтық елдерімен түрлі ынтымақтастықтарды жүзеге асырады.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дания мен Норвегия Германия тарапынан оккупацияланды, Финляндияға Кеңес Одағы шабуыл жасады, ал Швеция бейтарап болғанымен, соғыстың әсерін сезінді. Соғыстан кейін скандинавиялық елдер өзара қорғанысты қамтамасыз ету мақсатында скандинавиялық қорғаныс одағын құру идеясын көтерді. Алайда, Финляндияның бейтараптық саясаты және КСРО-мен жасалған FCMA шарты салдарынан оған қатысу мүмкін болмады. Солтүстік елдердің сыртқы саясат пен қорғанысын біріктіру, қақтығыс жағдайында бейтараптықты сақтау және сол кездегі кейбір елдер жоспарлаған НАТО-ға қосылмау ұсынылды. Скандинавиядағы базаларға қол жеткізуге мүдделі болған және скандинавиялық елдердің өзін-өзі қорғауға қабілетсіз деп санайтын АҚШ, егер олар НАТО-ға қосылмаса, Скандинавияға әскери қолдау көрсетпейтінін мәлімдеді. Дания мен Норвегия соғыстан кейінгі қайта құру үшін АҚШ-тан көмек сұраған кезде, жоба сәтсіз аяқталып, Дания, Норвегия және Исландия НАТО-ға қосылды. Экономикалық кеден одағы сияқты скандинавиялық ынтымақтастық әрекеттері де нәтижесіз болды. Бұл Дания премьер-министрі Ханс Хедтофты 1951 жылдың 13 тамызында консультативтік парламентаралық орган құруға итермеледі. Бұл ұсынысқа Дания, Исландия, Норвегия және Швеция 1952 жылдың 15-16 наурызында Копенгагенде өткен кездесуде келісім білдірді. Кеңестің алғашқы отырысы 1953 жылдың 13 ақпанында Дания Парламентінде өтті және ол Ханс Хедтофты президенттік лауазымға сайлады. Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін фин-кеңес қарым-қатынастары жақсарғаннан кейін, Финляндия сол жылдың 28 қазанында Финляндия Парламентінде өткен дауыс беру нәтижесінде 1955 жылы кеңеске қосылды, бұл 23 желтоқсаннан бастап күшіне енді. 1954 жылдың 2 шілдесінде скандинавиялық еңбек нарығы құрылды, ал 1958 жылы 1952 жылғы паспортсыз жүріп-тұру аймағының негізінде скандинавиялық паспорт одағы құрылды. Бұл екі шара скандинавиялық азаматтардың аймақ бойынша еркін қозғалуын қамтамасыз етуге көмектесті. 1955 жылы әлеуметтік қамсыздандыру туралы скандинавиялық конвенция қабылданды. Бірыңғай нарық құру жоспарлары да болды, бірақ Дания, Норвегия және Швеция 1959 жылы Еуропалық еркін сауда аймағына (ЕЭАА) қосылғанға дейін олар тоқтатылды. Финляндия 1961 жылы ЕЭАА-ның серіктес мүшесі болды, ал Дания мен Норвегия Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) қосылуға өтініш берді. 1970 жылы Фарер аралдары мен Аланд өкілдеріне Дания мен Финляндия делегацияларының құрамында Скандинавия кеңесіне қатысуға рұқсат берілді. 1973 жылы Финляндия ЕЭҚ-қа толық мүшелікке қосылмаса да, ЕЭҚ-мен еркін сауда туралы келісім жасады, ол 1977 жылдан бастап кедендік баждарды жойды, бірақ кейбір тауарлар үшін 1985 жылға дейін кезеңдік мерзімдер сақталды. Швеция одақтаспау саясатын ұстанғандықтан, бейтараптықты сақтау мақсатында өтініш бермеді. Гренландия кейіннен ЕЭҚ-тан шығып, сол уақыттан бері полярлық істерде белсенді рөл атқаруға ұмтылуда. 1970 жылдары Скандинавия кеңесі Скандинавия индустриялық қорын, Nordtest және Скандинавия инвестициялық банкін құрды. Кеңестің өкілеттіктері қоршаған ортаны қорғау саласын қамту үшін кеңейтілді, сондай-ақ Балтық теңізі мен Солтүстік Атлант мұхитындағы ластануды тазалау мақсатында бірлескен энергетикалық желі құрылды. Скандинавия ғылыми саясаты жөніндегі кеңес 1983 жылы құрылды. Скандинавиялық паспорт одағы да 1996 жылы Еуроодақтың Шенген аймағына енді. Скандинавия кеңесі Арктика, Балтық, Еуропа және Канадаға көбірек назар аударды. Швеция мен Данияны байланыстыратын Эресунн көпірі шекарадан тыс саяхаттың көбеюіне әкелді, бұл кедергілерді азайтуға бағытталған қосымша шараларға итермеледі, бірақ 2015 жылы оларды жою туралы шешім қабылданды. Бенилюкс елдерінен айырмашылығы, Еуропалық Одақ туралы келісімде скандинавиялық ынтымақтастықты ескеретін нақты ережелер жоқ. Алайда, Шарттарда, мүше елдер Одаққа кіргенге дейін жасасқан халықаралық келісімдер, тіпті олар Одақ құқығының ережелеріне қайшы келсе де, жарамды болып қала беретіні көзделген. Дегенмен, әрбір мүше ел кез келген сәйкессіздіктерді мүмкіндігінше тез жою үшін барлық қажетті шараларды қабылдауы тиіс. Сондықтан скандинавиялық ынтымақтастық тек Еуропалық Одақ заңнамасына сәйкес келетін жағдайда ғана мүмкін болады.

During World War II, Denmark and Norway were occupied by Germany; Finland was under assault by the Soviet Union; while Sweden, though neutral, still felt the war's effects. Following the war, the Nordic countries pursued the idea of a Scandinavian defence union to ensure their mutual defence. However, Finland, due to its Paasikivi Kekkonen policy of neutrality and FCMA treaty with the USSR, could not participate. It was proposed that the Nordic countries would unify their foreign policy and defence, remain neutral in the event of a conflict and not ally with NATO, which some were planning at the time. The United States, keen on getting access to bases in Scandinavia and believing the Nordic countries incapable of defending themselves, stated it would not ensure military support for Scandinavia if they did not join NATO. As Denmark and Norway sought US aid for their post war reconstruction, the project collapsed, with Denmark, Norway and Iceland joining NATO. Further Nordic co operation, such as an economic customs union, also failed. This led Danish Prime Minister Hans Hedtoft to propose, on 13 August 1951, a consultative interparliamentary body. This proposal was agreed by Denmark, Iceland, Norway, and Sweden during a meeting in Copenhagen on 15–16 March 1952. The council's first session was held in the Danish Parliament on 13 February 1953 and it elected Hans Hedtoft as its president. When Finnish Soviet relations thawed following the death of Joseph Stalin, Finland joined the council in 1955, following a voting in the Parliament of Finland on 28 October that year, effective from 23 December the same year. On 2 July 1954, the Nordic labour market was created and in 1958, building upon a 1952 passport free travel area, the Nordic Passport Union was created. These two measures helped ensure Nordic citizens' free movement around the area. A Nordic Convention on Social Security was implemented in 1955. There were also plans for a single market but they were abandoned in 1959 shortly before Denmark, Norway, and Sweden joined the European Free Trade Area (EFTA). Finland became an associated member of EFTA in 1961 and Denmark and Norway applied to join the European Economic Community (EEC). In 1970 representatives of the Faroe Islands and Åland were allowed to take part in the Nordic Council as part of the Danish and Finnish delegations. Also in 1973, although it did not opt for full membership of the EEC, Finland negotiated a free trade treaty with the EEC that in practice removed customs duties from 1977 on, although there were transition periods up to 1985 for some products. Sweden did not apply due to its non alliance policy, which was aimed at preserving neutrality. Greenland subsequently left the EEC and has since sought a more active role in circumpolar affairs. In the 1970s, the Nordic Council founded the Nordic Industrial Fund, Nordtest and the Nordic Investment Bank. The council's remit was also expanded to include environmental protection and, in order to clean up the pollution in the Baltic Sea and the North Atlantic, a joint energy network was established. The Nordic Science Policy Council was set up in 1983 However, Norway and Iceland did join the European Economic Area (EEA) which integrated them economically with the EU. The Nordic Passport Union was also subsumed into the EU's Schengen Area in 1996. The Nordic Council became more outward looking, to the Arctic, Baltic, Europe, and Canada. The Øresund Bridge linking Sweden and Denmark led to a large amount of cross border travel, which in turn led to further efforts to reduce barriers. but decided to annul these in 2015. Unlike the Benelux, there is no explicit provision in the Treaty on European Union that takes into account Nordic co operation. However, the Treaties provide that international agreements concluded by the Member States before they become members of the Union remain valid, even if they are contrary to the provisions of Union law. However, each Member State must take all necessary measures to eliminate any discrepancies as quickly as possible. Nordic co operation can therefore in practice only be designed to the extent that it complies with Union law.

Кеңес

Солтүстік кеңес мүше елдердің парламенттерінен сайланған 87 өкілден тұрады және бұл өкілдердің саны сол парламенттердегі саяси партиялардың үлесіне пропорционал. Кеңес күзде негізгі сессиясын өткізеді, ал көктемде тақырыптық сессия ұйымдастырылады. Әр ұлттық делегацияның ұлттық парламентте өз хатшылығы болады. Автономиялы аумақтар – Гренландия, Фарер аралдары және Аланд – да өздерінің Солтүстік хатшылықтарына ие. Кеңестің өзінің ешқандай ресми өкілеттігі жоқ, бірақ әрбір үкімет қабылданған шешімдерді өз ұлттық заң шығарушы органы арқылы іске асыруға міндетті. Барлық елдер НАТО мүшелері болғандықтан, Солтүстік кеңес әскери ынтымақтастыққа қатыспаған.

Министрлер кеңесі

Алғашқы Скандинавия кеңесі парламентаралық ынтымақтастыққа негізделген. 1971 жылы құрылған Скандинавия Министрлер Кеңесі үкіметаралық ынтымақтастықты қамтамасыз етеді. Премьер-министрлердің толық жауапкершілігі болғанымен, бұл әдетте Солтүстік ынтымақтастық министріне және күнделікті жұмысты үйлестіретін Солтүстік ынтымақтастық комитетіне жүктеледі. Автономиялық аумақтар мемлекеттермен тең өкілдікке ие. Скандинавия Министрлер Кеңесінің Балтық елдерінде кеңселері бар.

Тілдер

Солтүстік Кеңесі үш континенттік скандинавия тілін (даны, норвег және швед тілдерін) ресми жұмыс тілдері ретінде пайдаланады, ал фин және исланд тілдеріне аударма және түсімдеу қызметі ұйымдастырылады (бірақ скандинавия тілдері арасында ешқашан). 1987 жылдан бері, Солтүстік тілдері конвенциясы бойынша, Солтүстік елдерінің азаматтары басқа Солтүстік елдердің ресми органдарымен өзара әрекеттескенде аударма немесе түсімдеу шығындары жоқ, өз ана тілдерін пайдалану мүмкіндігіне ие. Конвенция ауруханаларға, жұмыс орталықтарына, полицияға және әлеуметтік қамсыздандыру органдарына баруды қамтиды. Кіретін тілдер: даны, фин, исланд, норвег және швед тілдері. 2018 жылдың 31 қазанында Кеңес бес ресми тілінің бар екенін мәлімдеді, соның нәтижесінде 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап фин және исланд тілдері даны, норвег және швед тілдерімен тең мәртебеге ие болды. Кеңестің хатшылығының жұмыс тілдері үш скандинавия тілі болып қала береді, бірақ Кеңес фин және исланд тілдерін толық меңгерген қызметкерлердің хатшылықта болуын қажет деп есептейді. Сол кездегі Кеңес төрағасы Майкл Тетшнер бұл келісімді жақсы деп санады, бірақ өзгерістерге байланысты шығындарға алаңдаушылық білдірді және шығындардың артуына және ағылшын тіліне көшуге қысым тудырмауға үміттенді.

Тіл түсіну

Солтүстік кеңесі мен Солтүстік министрлер кеңесі скандинавиялық тілдер қауымдастығын нығайтуға ерекше мән береді; олардың Скандинавия елдерінде тілдерді түсінуді дамыту жұмысының негізгі бағыты – балалар мен жастардың жазба және ауызша дания, норвегия және швед тілдерін түсіну деңгейін арттыруға бағытталған, бұл үш тіл бір-бірін түсінуге мүмкіндік беретін скандинавия тілдері болып табылады.

Орналасқан жері

Солтүстік кеңесі мен Министрлер кеңесінің штаб-пәтері Копенгагенде орналасқан, сонымен қатар әрбір жеке елде түрлі құрылымдар мен көрші елдерде көптеген кеңселер бар. Штаб-пәтер Ved Stranden No. 18 мекенжайында, Slotsholmen-ге жақын орналасқан.

Байқаушы, қонақтар және көршілес елдермен және аймақтармен өзге де ынтымақтастық

Скандинавия кеңесінің регламенті 13-бапқа сәйкес, Саами парламенттік кеңесі Скандинавия кеңесінде бақылаушы мәртебесіне ие жалғыз институт болып табылады. 14-бапқа сәйкес, Солтүстік жастар кеңесі тұрақты түрде «қонақ» мәртебесіне ие, ал Президиум «халық сайлаған органдардың өкілдерін және басқа адамдарды сессияға шақырып, оларға сөз сөйлеу құқығын беруге» құқылы, оларды қонақ ретінде қабылдайды. Кеңес мәліметінше, «соңғы бірнеше жылда басқа халықаралық және скандинавиялық ұйымдардың өкілдері сессиялардағы пікірталастарға қатыса алды. Бұл мүмкіндікті көбінесе Балтық елдері мен Солтүстік-Батыс Ресейден келгендер пайдаланды. Тақырыптық сессияға талқыланып жатқан мәселеге қатысы бар қонақтар шақырылады». Солтүстік министрлер кеңесі Солтүстік аймақтан тыс төрт кеңсе ашты: Эстонияда, Латвияда, Литвада және Германияның Шлезвиг-Гольштейн жерінде. Солтүстік кеңесі мен Министрлер кеңесі Эстонияны, Латвияны, Литваны және Ресейді «іргелес аймақтар» деп белгіледі және олармен іргелес аймақтар саясаты шеңберінде ресми ынтымақтастық орнатты; соңғы жылдары ынтымақтастық көбінесе Ресейге бағытталды. Сол жылы Скандинавия кеңесі сол кездегі тәуелсіз емес үш Балтық елдеріне бақылаушы мәртебесін беруден бас тартты. Скандинавия кеңесі Балтық елдерінің ресми бақылаушы мәртебесіне қолдануына келіспесе де, кеңес барлық көршілес елдермен, оның ішінде Балтық елдерімен және Германиямен, әсіресе Шлезвиг-Гольштейнмен түрлі деңгейде кең ауқымды ынтымақтастық жүргізеді. Шлезвиг-Гольштейннің өкілдері 2016 жылы алғаш рет сессияға бейресми қонақ ретінде қатысты. Аймақтың Даниямен тарихи байланысы бар, Даниямен шекаралық ынтымақтастық жүзеге асырылады және Даниялық азшылық тұрады. Шлезвиг-Гольштейннің парламенттік өкілдері ретінде Оңтүстік Шлезвиг сайлаушылар федерациясының мүшесі және Даниялық азшылықпен байланысы бар социал-демократ сайланды. Саамдық саяси құрылымдар Солтүстік кеңесінің құрылымдарында ресми өкілдік алуға ұзақ уақыт бойы тырысты және ақыры Саам парламенттік кеңесі арқылы бақылаушы мәртебесіне қол жеткізді. Сонымен қатар, саам халқының өкілдері де-факто олардың мүдделеріне қатысты іс-шараларға қатысады. Бұдан бөлек, Фарер аралдары қазіргі серіктес мүшеліктің орнына Солтүстік кеңесіне толық мүше болу ниетін білдірді. Скандинавия кеңесінің үш мүшесі (Еуропалық одақтың мүшелері Швеция, Дания және Финляндия), Балтық ассамблеясы және Бенилюкс елдері бірыңғай цифрлық нарықта ынтымақтастықты күшейтуді, сондай-ақ әлеуметтік мәселелерді, Еуропалық одақтың экономикалық және валюталық одағын, Еуропалық көші-қон дағдарысын және қорғаныс ынтымақтастығын талқылауды көздеді. Ресейдің Қырымды аннексиялауынан кейінгі сыртқы қатынастар және 2017 жылғы Түркия конституциялық референдумы да күн тәртібінде болды. 2021 жылғы Шотландия парламенті сайлауынан кейін Фин парламентінің депутаты Микко Кярня Шотландияға бақылаушы мәртебесін беру үшін Скандинавия кеңесінде бастама көтеруді жоспарлап отыр. Шотландияның скандинавиялық елдермен қарым-қатынасын шотланд журналисі Энтони Херон да зерттеді, ол осы тақырыпта Бертель Хаардермен сұхбаттасты.

In accordance with § 13 of the Rules of Procedure for the Nordic Council the Sámi Parliamentary Council is the only institution with observer status with the Nordic Council. In accordance with § 14, the Nordic Youth Council has the status of "guest" on a permanent basis, and the Presidium "may invite representatives of popularly elected bodies and other persons to a session and grant them speaking rights" as guests. According to the council, "within the last couple of years, guests from other international and Nordic organisations have been able to take part in the debates at the Sessions. Visitors from the Baltic States and Northwest Russia are those who mostly take up this opportunity. Guests who have a connection to the theme under discussion are invited to the Theme Session." The Nordic Council of Ministers has established four Offices outside the Nordic Region: In Estonia, Latvia, Lithuania and the German state of Schleswig Holstein. The Nordic Council and the Council of Ministers also define Estonia, Latvia, Lithuania, and Russia as "Adjacent Areas" and has formal cooperation with them under the Adjacent Areas policies framework; in recent years the cooperation has focused increasingly on Russia. In the same year, the Nordic Council refused to give observer status for the three, at the time nonsovereign, Baltic states. While the Nordic Council rejected the Baltic states' application for formal observer status, the council nevertheless has extensive cooperation on different levels with all neighbouring countries, including the Baltic states and Germany, especially the state of Schleswig Holstein. Representatives of Schleswig Holstein were present as informal guests during a session for the first time in 2016. The state has historical ties to Denmark and cross border cooperation with Denmark and has a Danish minority population. As parliamentary representatives from Schleswig Holstein, a member of the South Schleswig Voter Federation and a member of the Social Democrats with ties to the Danish minority were elected. The Sámi political structures long desired formal representation in the Nordic Council's structures, and were eventually granted observer status through the Sámi Parliamentary Council. In addition, representatives of the Sámi people are de facto included in activities touching upon their interests. In addition, the Faroe Islands have expressed their wishes for full membership in the Nordic Council instead of the current associate membership. Three of the members of the Nordic Council (Sweden, Denmark, and Finland, all EU member states), the Baltic Assembly, and the Benelux sought intensifying cooperation in the Digital Single Market, as well as discussing social matters, the Economic and Monetary Union of the European Union, the European migrant crisis and defense cooperation. Foreign relations in the wake of Russia's annexation of Crimea and the 2017 Turkish constitutional referendum were also on the agenda. Following the 2021 Scottish Parliament election, the Finnish member of Parliament Mikko Kärnä announced he would launch an initiative at the Nordic council to grant Scotland observer status. Scotland's relationship with the Nordics has also been explored by Scottish journalist Anthony Heron, who would go on to interview Bertel Haarder on the topic.

Солтүстік Еуропаның бірігуі

Кейбіреулер Солтүстік кеңестің солтүстік ынтымақтастығын қазіргіден әлдеқайда озырақ дамытуын қалайды. Егер Исландия, Швеция, Норвегия, Дания және Финляндия мемлекеттері кейбір адамдардың тілегі бойынша осындай интеграцияға біріксе, олардың жалпы ішкі өнімі 1,60 триллион АҚШ долларына жетер еді, бұл оларды әлемдегі он екінші ірі экономикаға айналдырады, Австралия, Испания, Мексика немесе Оңтүстік Кореядан үлкен. Швед тарихшысы және экономисі Гуннар Веттерберг Солтүстік кеңестің жылдығына енгізілген кітабында бірнеше онжылдық ішінде Кеңестен Солтүстік федерациясын құруды ұсынды.