Кіріспе
1916–1918 ж. Османдық түріктерге қарсы көтеріліс. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Османдықтарға қарсы көтеріліс. Араб көтерілісі (الثورة العربية al Thawra al ‘Arabiyya), сондай-ақ Ұлы Араб көтерілісі (الثورة العربية الكبرى al Thawra al ‘Arabiyya al Kubrā) деп белгілі, – Бірінші дүниежүзілік соғыстың Таяу Шығыс майданында Хиджаз арабтарының Осман империясына қарсы жасаған қарулы көтерілісі болды. Ұлыбританияның Генри МакМахон мен Хиджаз Корольдігінің Хусейн бин Али арасындағы МакМахон-Хусейн хат алмасуының негізінде, 1916 жылғы 10 маусымда Мекеде биліктегі түріктерге қарсы көтеріліс ресми түрде басталды. Араб көтерілісшілерінің басты мақсаты – Алепподан Аденге дейінгі аумақты қамтитын тәуелсіз және біртұтас араб мемлекетін құру еді, оны британ үкіметі мойындауға уәде берген болатын. Хусейн мен Хашемиттер бастаған Шариф армиясы, британ әскерилерінің Египет экспедициялық корпусының қолдауымен, Хиджаз бен Трансиорданияның көп бөлігінен Осман әскерін жеңіп, ығыстырып шықты. 1918 жылға қарай көтерілісшілер Дамаскіні басып алып, Хусейннің ұлы Фейсал I басқарған, қысқа ғұмырлы Сирия Араб Корольдігін жариялады. Француз Үшінші Республикасымен құпия түрде Сайкс-Пико келісімін жасасқаннан кейін, британдықтар арабтардың біртұтас араб мемлекетін құруына қолдау көрсету уәдесінен бас тартты. Оның орнына, Таяу Шығыстағы арабтар көпшілік құраған Осман империясының аумақтары Ұлттар Лигасының бірнеше мандаттарына бөлінді, оларды британдықтар мен француздар бірлесіп басқарды. Осман империясының бөлінуі кезінде жеңілген Осман империясының Анатолиядағы жері жеңіске жеткен Одақтастардың бірлескен әскери оккупациясына түсті, бірақ Түрік Тәуелсіздік соғысының арқасында бұл оккупация біртіндеп тоқтатылып, қазіргі Түркия Республикасы құрылды.
the anti Ottoman uprising during World War I
| notes =
| campaignbox =
The Arab Revolt (الثورة العربية al Thawra al ‘Arabiyya), also known as the Great Arab Revolt (الثورة العربية الكبرى al Thawra al ‘Arabiyya al Kubrā), was an armed uprising by the Hashemite led Arabs of the Hejaz against the Ottoman Empire amidst the Middle Eastern theatre of World War I. On the basis of the McMahon–Hussein Correspondence, exchanged between Henry McMahon of the United Kingdom and Hussein bin Ali of the Kingdom of Hejaz, the rebellion against the ruling Turks was officially initiated at Mecca on 10 June 1916. The primary goal of the Arab rebels was to establish an independent and unified Arab state stretching from Aleppo to Aden, which the British government had promised to recognize. The Sharifian Army, led by Hussein and the Hashemites with backing from the British military's Egyptian Expeditionary Force, successfully fought and expelled the Ottoman military presence from much of the Hejaz and Transjordan. By 1918, the rebels had captured Damascus and proclaimed the Arab Kingdom of Syria, a short lived monarchy that was led by Hussein's son Faisal I. Having covertly signed the Sykes–Picot Agreement with the French Third Republic, the British reneged on their promise to support the Arabs' establishment of a singular Arab state. Instead, the Arab majority Ottoman territories of the Middle East were broken up into a number of League of Nations mandates, jointly controlled by the British and the French. Amidst the partition of the Ottoman Empire, the defeated Ottomans' mainland in Anatolia came under a joint military occupation by the victorious Allies, though this was gradually broken by the Turkish War of Independence, which established the present day Republic of Turkey.
Өмірбаян
Осман империясында ұлтшылдықтың өрлеуі кем дегенде 1821 жылдан басталады. Араб ұлтшылдығы Машрикте (Мысырдың шығысындағы араб елдері), әсіресе Левант аймағында тамыр жайды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін араб ұлтшылдарының саяси бағыты көбінесе орташа болды. Олардың талаптары реформалық сипатта болды және көбінесе автономияға, білім беруде араб тілінің кеңінен қолданылуына және Осман империясындағы бейбіт уақыттағы әскери міндеттілік ережелеріне өзгеріс енгізуге, яғни араб әскерге шақырылушыларына Осман армиясында жергілікті жерде қызмет етуге рұқсат берумен шектелді. Жас түрік төңкерісі 1908 жылдың 3 шілдесінде басталды және империя бойынша жылдам тарады. Нәтижесінде, сұлтан Абдул Хамид II 1876 жылғы конституцияны қайта жариялауға және Осман парламентін қайта шақыруға мәжбүр болды. Бұл кезең Екінші конституциялық дәуір деп аталады. 1908 жылғы сайлауда Жас түріктердің Одақ және прогресс комитеті (CUP) Султанзаде Сабахаддин басқаратын Либералдық одаққа қарсы үстемдік құрды. Жаңа парламентте 142 түрік, 60 араб, 25 албан, 23 грек, 12 армян (оның ішінде төрт дашнак және екі хунчак), бес еврей, төрт болгар, үш серб және бір влах өкілі болды. CUP енді орталықтандыру мен жаңғыртуға көбірек мән берді. Олар пан-исламизм, османдық және пан-түркізм идеяларының қосылған, жағдайларға қарай бейімделген үгілін жүргізді. CUP-тің ядросы түрік ұлтшылдарынан тұрды, олар Осман империясы ішінде түріктерді басымдыққа ие топ ретінде көргісі келді, бұл араб көшбасшыларын наразылыққа түсірді және оларды ұқсас ұлтшылдық рухта ойлауға итермеледі. Парламенттегі араб депутаттары 1909 жылғы қарсы төңкерісті қолдады, ол конституциялық жүйені жоюға және сұлтан Абдул Хамид II-нің абсолюттік монархиясын қалпына келтіруге бағытталған болатын. Тақтан түскен сұлтан Жас түріктердің секулярлық саясатына соққы беруге және Осман халифатын қалпына келтіруге тырысты, бірақ ол 31 наурыздағы оқиғалар кезінде Селаникке жер аударылды, онда Жас түріктер қарсы төңкерісті жеңді, ал оның орнына ағасы Мехмед V отырды. 1913 жылы Машрик аймалының зиялылары мен саясаткерлері Парижде Бірінші араб конгресінде бас қосты. Олар Осман империясы ішінде үлкен автономия мен теңдік талаптарын қабылдады, соның ішінде араб елдеріндегі бастауыш және орта білімнің араб тілінде берілуі, бейбіт уақытта араб әскерге шақырылушыларының Осман армиясында өздерінің аймақтарына жақын жерде қызмет етуі және Осман кабинетіне кем дегенде үш араб министрінің кіруі талаптарын қойды.
In 1913, intellectuals and politicians from the Mashriq met in Paris at the First Arab Congress. They produced a set of demands for greater autonomy and equality within the Ottoman Empire, including for elementary and secondary education in Arab lands to be delivered in Arabic, for peacetime Arab conscripts to the Ottoman army to serve near their home region and for at least three Arab ministers in the Ottoman cabinet.
Қуаттар
Араб күштерінің саны шамамен 5000 сарбазды құрады деп есептеледі. Алайда, бұл сан, көбінесе, Эдмунд Алленбидің Мысыр экспедициялық корпусымен Синай және Палестина науқанында шайқасқан араб әскерлеріне қатысты, ал Т.Е. Лоуренс пен Фейсал басқарған жалдамалы күштерге емес. Кейбір жағдайларда, әсіресе Сирияға жасалған соңғы науқан кезінде, бұл сан едәуір өсті. Каирдегі Британ империясының Араб бюросы бүлікке Осман империясы мен араб елдерінің барлық арабтары қолдау көрсетеді деп сенді. Фейсал мен Шариф Хусейн 100 мың араб әскерінің қосылатынын күтті. Дегенмен, британдық Араб бюросы болжаған үлкен дезертирлік болған жоқ, себебі араб офицерлерінің көпшілігі Осман империясына соңына дейін адал болды. Көптеген арабтар көтеріліске эпизодты түрде, көбінесе науқан жүріп жатқанда немесе шайқас олардың туған жеріне жеткенде қосылды. Мысалы, Ақаба шайқасында араб күштерінің бастапқы құрамы бірнеше жүз адамды құраса, соңғы шабуыл кезінде жергілікті тайпалардан мыңнан астам адам қосылды. Фейсалдың нақты күштерінің бағасы әртүрлі, бірақ 1918 жылдың көп бөлігінде олардың саны 30 мыңға жететін болды. Хашимит армиясы екі ерекше күштен тұрды: Осман империясына қарсы партизандық соғыс жүргізген тайпалық жалдамалы әскерлер және Осман араб әскерлерінен алынып, дәстүрлі шайқастарда күш көрсеткен Шарифтер армиясы. Хашимит күштері бастапқыда нашар жарақтандырылған, бірақ кейіннен Ұлыбритания мен Франциядан қару-жарақ, әсіресе мылтықтар мен пулеметтер жеткізілді. Көтерілістің басында Фейсалдың күштері негізінен бедуиндер мен басқа да көшпелі тайпалардан құралды, олардың одағы шартты болды және олар жалпы мақсаттан гөрі өз тайпаларына адал болды. Бедуиндер алдын ала алтынмен төленбесе, шайқасқа түспейтін, ал 1916 жылдың соңына қарай француздар көтеріліске қолдау көрсету үшін 1,25 миллион алтын франк жұмсады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында араб сарбаздары соғыс кезеңіндегі Осман армиясының шамамен 30% құрады, олар барлық шенде, ең төменгісінен ең жоғарысына дейін қызмет етіп, Осман армиясының маңызды бөлігін құрады. 1917 жылға қарай Хиджаздағы Осман әскерлерінің саны 20 мыңға жетті. Бастапқыда Осман әскерлері Хашимит әскерлерінен артықшылыққа ие болды, себебі олар заманауи неміс қаруларымен жақсы жарақтандырылған. Сонымен қатар, Османдықтар Джабал Шаммар әмірлігінің Әмірі Сауд бин Абдулазиз Әл Рашидтің қолдауына сүйенді, оның тайпалары қазіргі Сауд Арабиясының солтүстігін бақылап, Хашимиттер мен Сауд күштерін шабуылдарымен ұстап тұрды. Осман күштерінің басты кемшілігі – олар Хиджаз темір жолы арқылы ұзақ және нашар жабдықтау желісінің соңында болды және логистикалық қиындықтарға байланысты көбінесе қорғанысқа көшуге мәжбүр болды.
Көтеріліс
Осман империясы Осман-Германия одағының шарттары бойынша Бірінші дүниежүзілік соғыстың Таяу Шығыс майданында қатысты. Дамаск және Бейрут қалаларындағы көптеген араб ұлтшылдары тұтқындалып, содан кейін қинақталды. Қарсылықтың туын сэр Марк Сайкс жасады, көтерілісті қоздыру үшін "арабтық" сезімін ояту мақсатында.
Прелюдия (1914 жылдың қарашасы - 1916 жылдың қазаны)
Герберт Китченер Мысырдағы бас консул болған кезде, Абдулла мен Китченер арасындағы байланыс ақырында 1914 жылдың 1 қарашасында Китченерден (жақында Соғыс хатшысы болып тағайындалған) Хусейнге жіберілген телеграммаға ұласты. Онда Ұлыбритания Хиджаз арабтарының қолдауы үшін "Шарифаттың тәуелсіздігіне, құқықтары мен артықшылықтарына кепілдік береді, әсіресе Осман империясының қастандығына қарсы". Шариф Осман империясымен бірден ажыраса алмайтынын білдірді, ал бұл келесі жылға дейін болған жоқ. 1915 жылдың 14 шілдесінен 1916 жылдың 10 наурызына дейін сэр Генри МакМахон мен Шериф Хусейн арасында әр тараптан бес-бес хат алмасты. 1916 жылы 18 ақпанда Хұсейн МакМахонға 50 000 фунт стерлинг алтынмен, қару-жарақ, оқ-дәрі және азық-түлік сұрады. Фейсал жоспарланған көтеріліске "кем дегенде 100 000 адам" келетінін күткенін мәлімдеді. МакМахонның 1916 жылғы 10 наурыздағы жауабы британдықтардың өтініштерге келіскенін растады және хат алмасуды аяқтады. Ол кезде ресми түрде Осман империясының жағында болған Хусейн, енді Үш Антантаға берген көмегі үшін, Кувейт, Аден және Сирия жағалауындағы императорлық иеліктер мен мүдделерді қоспағанда, Мысыр мен Каджар Иран арасындағы бүкіл аралықты қамтитын араб империясы сыйға ие болады деп сенді. Ол жақын арада Осман үкіметі оны Мекке шарифінен кері қайтарып, қарсыласы Зайд отбасының басшысы Шариф Али Хайдардың пайдасына алмастыратыны туралы қауесеттер болғандықтан, дереу одақтастар лагеріне қосылуға шешім қабылдады. Дамаскідегі араб ұлтшыл басшыларының көпшілікке мәлім болған жазалаулары Хусейнге Али Хайдар пайдасына биліктен шығарылса, өмірі үшін қорқуға мәжбүр етті. 1916 жылы 5 маусымда Хусейннің екі ұлы, Әли және Фейсал әмірлері, Мединадағы Осман гарнизонына шабуыл жасап, көтерілісті бастады, бірақ Фахри паша бастаған түрік қорғанысы жеңіске жетті. Көтеріліс 1916 жылы 10 маусымда Хусейн өзінің жақтастарына Меккедегі Осман гарнизонына шабуыл жасауға бұйрық берген кезде басталды. Мекке шайқасында сан жағынан аз, бірақ жақсы қаруланған Осман әскерлері мен Хусейн тайпасының адамдары арасында бір айдан астам қанды көше шайқастары болды. 1916 жылы 10 маусымда 3500 араб британдық әскери кемелері мен су ұшақтарының бомбалауымен Джидда портына шабуыл жасады. Осман гарнизоны 16 маусымда берілді. Герберт Гарланд та қатысты. Сонымен қатар, полковник Эдуард Бремонның басшылығымен француз әскери миссиясы жіберілді. Лоуренс 1916 жылдың желтоқсанында Йенбуға Османдықтардың шабуылдарын қайтару үшін Корольдік флоттан көмек алды. Лоренстің көтеріліске қосқан негізгі үлесі араб басшыларын (Фейсал мен Абдулла) британдық стратегияны қолдауға бағытталған әрекеттерін үйлестіруге көндіру болды. Лоуренс Фейсалмен тығыз қарым-қатынас орнатты, оның араб Солтүстік армиясы британдық көмектің негізгі алушысына айналды. Керісінше, Лоуренстің Абдулламен қарым-қатынасы жақсы болмағандықтан, Абдулланың араб шығыс армиясы британдық көмек ретінде айтарлықтай аз қаражат алды. Лоуренс арабтарды Османдықтарды Мединадан қуып шығармауға көндірді; оның орнына арабтар Хиджаз темір жолына көптеген жағдайларда шабуыл жасады. Бұл темір жолды қорғауға және үнемі зақымдалғандарды жөндеуге мәжбүр болған Осман әскерлерін көбірек байлады. 1916 жылы 1 желтоқсанда Фахри паша Янбу портын алу мақсатымен Мединадан үш бригадамен шабуылға шықты. 1916 жылдың 11-12 желтоқсанында Янбуды басып алудағы Османдықтардың күшін жеңілдеткен Қызыл теңізде патрульдік жасақтаған Корольдік әскери-теңіз флотының бес кемесімен әуе және оттық қолдау болды. Теңіз жағалауындағы Ведж қаласы Хиджаз темір жолындағы шабуылдарға негіз болды. 800 адамнан тұратын Осман гарнизоны оңтүстіктен шабуыл жасауға дайындалғанда, 400 араб пен 200 Корольдік теңіз флотының көк жилеттері 1917 жылы 23 қаңтарда солтүстіктен Веджге шабуыл жасады. Араб күштерінің саны шамамен 70 000 адамға дейін өсті, олар 28 000 мылтықпен қаруланды және үш негізгі топқа бөлінді. 1916 жылдың соңында одақтастар Османдық араб әскерінен жиналған Араб тұрақты армиясын (Шарифи армиясы деп те аталады) құруды бастады.
Солтүстікке қарай экспедициялар (1917 жылдың қаңтар-қараша аралығы)
1917 жыл хашимиттер үшін сәтті басталды, өйткені Әмір Абдулла мен оның араб шығыс армиясы шөлде Ашраф Бей басқарған Осман конвойын тосқауылға түсіріп, бадуиндерді сұлтанға адал болуға сатып алуға арналған 20 000 фунт стерлингке тең алтын монеталарды тартып алды. 1917 жылдың басынан бастап хашимит партизандары Хиджаз темір жолына шабуылдарын күшейтті. Алғашқыда әл-Мисри сияқты қалыпты армия офицерлері мен Ньюкомб, лейтенант Хорнби және майор Герберт Гарланд сияқты британдық офицерлер басқарған партизандық күштер Хиджаз темір жолының күзетілмеген бөліктерін жарытуға күш салды. 1917 жылдың ақпанында Гарланд өзі жасаған минамен алғаш рет қозғалып келе жатқан локомотивті жойды. Капитан Рахо Хиджаз темір жолын қиратуда көзге түскен офицерлердің бірі болды. Мұндай шабуылдардың бір мысалы – Ньюкомб пен Джойс басқарған 1917 жылдың 6/7 шілдесіндегі шабуыл. Олар Хиджаз темір жолына 500-ден астам жарылғыш заттарды орналастырды, олардың барлығы сағат 2-де дерлік жарылды. 1917 жылдың наурыз айында Ибн Рашид бастаған Джабал Шаммар тайпаларынан келген жауынгерлерге қосылған Осман әскері Хиджазға жорық жасап, хашимит күштеріне көп зиян келтірді. Лоуренс пен Ауда 1917 жылдың 9 мамырында 40 адамнан тұратын топпен Ховейтат тайпасынан мобильді күш жинау үшін аттанды. 6 шілдеде құрлықтағы шабуылдан кейін Акаба араб күштерінің бақылауына көшті, онда тек аз ғана адам шығынға ұшырады. Тайпалар жазалаудан қорқып, Османдықтардан алған ақшаларын жоғалтудан қаушады. Жыл соңында хашимит жауынгерлері британдық генерал Алленбидің Газа-Бершиба қорғаныс желісіне қарсы қысқы шабуылына қолдау көрсету үшін Османдықтардың позицияларына бірнеше шағын шабуылдар жасады, нәтижесінде Бершиба шайқасы болды. Мұндай шабуылдардың бірі – 1917 жылдың қыркүйегінде Лоуренс басқарған шабуыл. Ол Модауарадағы көпірден өтіп бара жатқан түрік теміржол конвойын көпірді жарытып, түрік жөндеушілер тобына шабуыл жасап жойды. 1917 жылдың қарашасында Алленбидің шабуылына көмектесу мақсатымен Лоуренс Ярмук өзенінің аңғарына терең шабуыл жасады. Ол Тель-эш-Шехабтағы теміржол көпірін жоя алмады, бірақ Османдық VII корпусының қолбасшысы генерал Мехмед Джемал-пашаның пойызын қоршап алып жойды. Алленбидің жеңістері 1917 жылғы Рождествоға дейін Иерусалимді британдықтардың басып алуына тікелей себеп болды.
Салдары
Ұлыбритания Мак-Махон-Хусейн хат алмасуында, егер арабтар Осман империясына қарсы көтеріліс жасаса, олардың тәуелсіздігін қолдайтынына келісті. Алайда, Ұлыбритания мен Франция бастапқы келісімнен бас тартып, 1916 жылғы Сайкс-Пико келісімі бойынша аймақты арабтар үшін қолайсыз деп есептеген тәсілмен бөлісті. Бұл мәселені 1917 жылғы Балфур декларациясы одан әрі ушықтырды, онда Палестинада еврейлердің "ұлттық мекеніне" қолдау көрсетуге уәде берілді. Бұл оқиғалардың барлығы британдықтардың арабтарды сатқанын көрсетеді. Қысқа мерзімге Батыс Арабияның Хиджаз аймағы Хусейннің басқаруымен, толық мойындалмаған, өзін-өзі жариялаған мемлекетке айналды. Ибн Сауд пен Хусейннің екеуі де британдық көмек алғанмен, 1925 жылы Ибн Сауд Сауд Арабиясын біріктіру мақсатындағы әскери және әлеуметтік-саяси науқанының аясында оны жаулап алды. Тарихшылар Араб көтерілісін араб ұлтшылдығының алғашқы ұйымдасқан қозғалысы деп санайды. Ол әртүрлі араб топтарын Осман империясынан тәуелсіздік үшін күресуде біріктірді. Араб тәуелсіздігі тарихының көп бөлігі Хусейн құрған мемлекеттен бастау алған көтерілістен басталады. Соғыстан кейін Араб көтерілісі салдарға алып келді. Адамдар көтерілісте қатысқандары мен шеніне қарай топтарға бөлінді. Иракта Араб көтерілісінен шыққан шарифтік офицерлер тобы саяси партия құрып, оған жетекшілік етті. Иорданиядағы Хашимиттерге араб көтерілісінің басшыларының іс-әрекеттері әлі де әсер етеді.
Хусейн
Эфраим Карштің Бар Илан университетіндегі айтуынша, Меккелік Шариф Хусейн "үлкен мақсаттары бар адам" болған. Ол Стамбулдағы билігіне бағынғандармен арақатынасын нашарлатып, 1913 жылғы қаңтарда төңкеріс жасап билікке келген «Үш паша» (генерал Энвер паша, Талаат паша және Джемал паша) – Бірлік және прогресс комитетінің (БПК) радикалды түрік ұлтшыл қанатының өкілдері – диктатура орнатқан кезде бұл процеске түсті. Олар түрік емес халықты ашуландыратын түркілендіру саясатын жүргізе бастады. Хусейн араб ұлтшылдығының тілін 1908 жылғы шілдеде жас түріктердің Осман сұлтаны Абдул Хамид II-ге қарсы көтерілісінен кейін ғана қолдана бастады. Көтерілістің әскерлік күші көбінесе Осман дезертирлерінен және Шарифке адал араб тайпаларынан құралған. Түріктер жауап ретінде, мұсылман халифатына сатқындық жасады деп, мұсылман жерлерін бөліп билеуге тырысқан империалистік державаларға қарсы науқан кезінде көтерілісшіл тайпаларды айыптады. Түріктердің айтуынша, көтерілісші арабтар көтерілістен кейін ештеңеге қол жеткізбеді, керісінше, Таяу Шығыс британдықтар мен француздықтардың арасында бөлініп кетті.
Этникалық шиеленістер
Көтеріліс Осман империясының жақын арада Ирак провинцияларынан айтарлықтай қолдау алмаса да, арабтар қоныстанған Левант провинцияларынан зор қолдау тапты. Бұл ерте араб ұлтшылдығы Осман империясында тұратын арабтардың көпшілігі түрік билеуші тобының күш-жігеріне қарамастан, негізінен өз отбасыларына, руларына және тайпаларына адал болған кезде пайда болды. Түрік билеуші тобы Танзимат реформалары арқылы түркілендіру саясатын жүргізіп, Осман империясының құрамындағы түрлі этностардың арасында "османизм" сезімін қалыптастыруға тырысты. Танзиматтың либералды реформалары Осман халифатын дінсіз империяға айналдырып, түрлі ұлттарды біріктіретін исламдық үммет ұғымын әлсіретті. 1913 жылы Біріккен және Дамығандар Комитетінің билікке келуі және түрік ұлтшылдығын мемлекеттік идеология ретінде бекіткен бірпартиалық жүйенің құрылуы Осман мемлекеті мен түрік емес халқы арасындағы қарым-қатынасты нашарлатты.