1915-16 жылдарғы араб тәуелсіздігін мойындау туралы британдық хаттар

1915-16ж.ғы МакМахон-Хусейн хат алмасуы: Ұлыбританияның Араб тәуелсіздігін мойындауы, Араб көтерілісі, Палестина дауы. Тарихқа әсері зор келісім!

16 мин оқу

100%

Дереккөз: McMahon–Hussein Correspondence — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1915–16 жылдардағы Ұлыбританияның араб тәуелсіздігін мойындауына қатысты хаттар

МакМахон-Хусейн хат алмасуы – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде алмасылған хаттар сериясы. Онда Ұлыбритания үкіметі соғыстан кейін араб тәуелсіздігін мойындауға келісім берді. Бұл хат алмасу соғыс және одан кейінгі аралықта Таяу Шығыс тарихына маңызды әсер етті; Палестина мәселесі бойынша дау-дамай одан әрі жалғасты. Хат алмасу 1915 жылдың шілдесінен 1916 жылдың наурызына дейін Мекке әмірі Хусейн бин Али мен Мысырдағы британдық жоғары комиссары, подполковник сэр Генри МакМахон арасында алмасылған он хаттан тұрады. Британ армиясымен қатар араб күштерінің және жергілікті білімнің әскери маңызы болғанымен, келісімнің басты себебі – Осман империясының одақтастарға қарсы жасаған джихадына (“қасиетті соғыс”) қарсы тұру және Британ Үндістанындағы 70 миллион мұсылманның (особылап, соғыстың барлық маңызды театрларына жөнелтілген Үндістан армиясының) қолдауын сақтау болды. Араб тәуелсіздігінің аумағы “Дамаск, Хомс, Хама және Алеппо округтерінің батысында жатқан” Сирияның бөліктерін қоспағанда, “Мекке әмірі ұсынған шектері мен шекараларында” деп белгіленді; осы сипаттаманың түрліше түсіндірілуі кейінгі жылдары үлкен дау туғызды. Күні бүгінге дейін сақталған даулардың бірі – жағалау аймағының шектері. 1917 жылдың қараша айында жарияланған Балфур декларациясы (Британияның сыртқы істер министрі Артур Джеймс Балфурдың британдық еврей қауымдастығының белгілі және бай көшбасшысы Барон Ротшильдке жазған хаты), Палестинада еврейлерге ұлттық отанды уәделеді. Содан кейін, 1916 жылғы құпия Сайкс-Пико келісімінің жария болуы (онда Ұлыбритания мен Франция аймақтың бөліктерін бөліп, басып алуды ұсынды), әмірі және басқа араб көшбасшылары МакМахон-Хусейн хат алмасуында жасалған келісімдер бұзылғанын мәлімдеді. Хусейн 1919 жылғы Версаль келісімін бекітуден бас тартты және 1921 жылы британдықтардың мандат жүйесін қабылдау туралы келісімге қол қою ұсынысына жауап ретінде, “Палестинаны сионистерге, ал Сирияны шетелдіктерге беруге қатысты құжатқа қолы қоюы күтілмейтінін” айтты. 1923–1924 жылдары келісімге қол жеткізуге жасалған тағы бір британдық әрекет сәтсіз аяқталып, келіссөздер 1924 жылдың наурыз айында тоқтатылды. Алты айдан кейін британдықтар Орталық Арабиядағы өзінің одақтасы Ибн Саудты қолдауын тоқтатып, Хусейннің патшалығын басып алды. Бұл хат алмасу ағылшын-араб қарым-қатынасын ондаған жылдар бойы “қайғыға толтырды”. 1923 жылдың қаңтарында Джозеф Н. М. Джеффрис Daily Mail газетінде ресми емес үзінділерді жариялады, ал хаттардың көшірмелері араб баспасөзінде таратылды. Үзінділер 1937 жылғы Пил комиссиясының есебінде жарияланды, ал хат алмасу толыққанды түрінде 1938 жылы Джордж Антониус жазған “Араб оянуы” кітабында, содан кейін 1939 жылы ресми түрде Cmd. 5957 ретінде жарияланды. 1964 жылы тағы да бірқатар құжаттар құпиясынан ажыратылды.

The McMahon–Hussein Correspondence is a series of letters that were exchanged during World War I in which the Government of the United Kingdom agreed to recognize Arab independence in a large region after the war in exchange for the Sharif of Mecca launching the Arab Revolt against the Ottoman Empire. The correspondence had a significant influence on Middle Eastern history during and after the war; a dispute over Palestine continued thereafter. The correspondence is composed of ten letters that were exchanged from July 1915 to March 1916 between Hussein bin Ali, Sharif of Mecca and Lieutenant Colonel Sir Henry McMahon, British High Commissioner to Egypt. Whilst there was some military value in the Arab manpower and local knowledge alongside the British Army, the primary reason for the arrangement was to counteract the Ottoman declaration of jihad ("holy war") against the Allies, and to maintain the support of the 70 million Muslims in British India (particularly those in the Indian Army that had been deployed in all major theatres of the wider war). The area of Arab independence was defined to be "in the limits and boundaries proposed by the Sherif of Mecca" with the exception of "portions of Syria" lying to the west of "the districts of Damascus, Homs, Hama and Aleppo"; conflicting interpretations of this description were to cause great controversy in subsequent years. One particular dispute, which continues to the present, is the extent of the coastal exclusion. Following the publication of the November 1917 Balfour Declaration (a letter written by British Foreign Secretary Arthur James Balfour to Baron Rothschild, a wealthy and prominent leader in the British Jewish community), which promised a national home for the Jews in Palestine, and the subsequent leaking of the secret 1916 Sykes–Picot Agreement in which Britain and France proposed to split and occupy parts of the territory, the Sharif and other Arab leaders considered the agreements made in the McMahon–Hussein Correspondence violated. Hussein refused to ratify the 1919 Treaty of Versailles and, in response to a 1921 British proposal to sign a treaty accepting the Mandate system, stated that he could not be expected to "affix his name to a document assigning Palestine to the Zionists and Syria to foreigners". A further British attempt to reach a treaty failed in 1923–24, with negotiations suspended in March 1924; within six months, the British withdrew their support in favour of their central Arabian ally Ibn Saud, who proceeded to conquer Hussein's kingdom. The correspondence "haunted Anglo Arab relations" for many decades thereafter. In January 1923, unofficial excerpts were published by Joseph N. M. Jeffries in the Daily Mail and copies of the letters circulated in the Arab press. Excerpts were published in the 1937 Peel Commission Report and the correspondence was published in full in George Antonius's 1938 book The Arab Awakening, then officially in 1939 as Cmd. 5957. Further documents were declassified in 1964.

Бастапқы талқылаулар

Ұлыбритания мен Хашимиттер арасындағы алғашқы құжатталған әңгімелер 1914 жылдың ақпанында, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бес ай бұрын өтті. Әңгімелер Мысырдағы Бас консул лорд Китченер мен Мекке шарифі Хусейн бин Әлидің екінші ұлы Абдулла бин әл-Хусейн арасында болды. Хусейн Хиджаз вилайетінде жаңадан тағайындалған Осман губернаторы Вехиб-пашамен жайлы сезінбеді, бұл 1908 жылы Хиджаз темір жолының аяқталуынан бері туған шиеленістің артуымен байланысты болды, ол аймақта Османның орталықтандыруын күшейтуге қауіп төндірді. Әңгімелер 1914 жылдың 1 қарашасында Китченердің – жақында Соғыс хатшысы болып тағайындалған – Хусейнге жіберген телеграммасымен аяқталды, онда Ұлыбритания Хиджаз арабтарының қолдауы үшін "Шарифаттың тәуелсіздігіне, құқықтары мен артықшылықтарына барлық сыртқы шетелдік агрессиядан, әсіресе Османдықтардан қорғауға кепілдік береді" делінген. Шариф Осман империясымен бірден байланысты үзуге болмайтынын мәлімдеді, бірақ 1914 жылдың 11 қарашасында Германия жағынан Осман империясының Бірінші дүниежүзілік соғысқа қосылуы Осман империясына қарсы араб көтерілісіне қатысты британдық саяси мүдделерде күрт өзгеріске әкелді. Тарихшы Дэвид Чарлвудтың сөзіне сүйенсек, Галлиполидегі сәтсіздік Ұлыбританияның арабтармен келісімге келуге деген ықыласын арттырды. Лишоут британдық ойлаудың өзгеруіне себеп болған жағдайды толыққанды түсіндіреді.

Дамаск хаттамасы

1915 жылғы 23 мамырда Хұсейннің үшінші ұлы Әмір Фейсал бин Хұсейнге Дамаск протоколы деп белгілі болған құжат ұсынылды. Фейсал наурыз/сәуір айларында кездескен арабтың әл-Фатат және әл-Ахд құпия қоғамдарымен келіссөздерді қайта бастау үшін Дамаскіде болды; осы уақыт аралығында ол Стамбулға барып, өзінің әкесін тақтан түсіру үшін Османдықтардың құрылған қастандығының дәлелдерін Ұлы визирге көрсетті. Құжатта арабтардың Ұлыбританиямен одақтасып көтеріліс жасайтыны және Ұлыбританияның Түркияның оңтүстік шекарасындағы Таурус тауларының жанындағы 37-ші параллельден басталатын, шығысында Парсы және Парсы шығанағы, батысында Жерорта теңізі, оңтүстігінде Араб теңізімен шектесетін аймақтағы арабтардың тәуелсіздігін мойындайтыны жарияланды.

Құқықтық мәртебе

Ели Кедуридің айтуынша, қазан айындағы хат келісім емес еді, тіпті егер ол келісім деп есептелсе де, Хусейн 1916 жылғы 18 ақпандағы хатында берген уәделерін орындамады. Виктор Каттан бұған қарсылық білдіріп, бұл хат алмасуды "құпия келісім" деп сипаттайды және осы хат алмасуды қамтитын "Тарихтың құпия келісімдері" деген кітапқа сілтеме жасайды. Ол сондай-ақ, 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында Осман империясының аумақтарын бөлу мәселесі бойынша француз тарапымен келіссөздер жүргізу кезінде Ұлыбритания үкіметі оны келісім деп қарастырғанын айтады.

Арабтар көтерілісі, 1916 жылдың маусымынан 1918 жылдың қазанына дейін

Арабтар Мак-Махонның уәделерін өздері мен Ұлыбритания арасындағы ресми келісім ретінде қарастырды. Ұлыбританияның премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж және Сыртқы істер министрі Артур Балфур соғыстан кейінгі Төрттік кеңестің талқылауларында осы келісімді шарт ретінде ұсынды. Осы түсінік бойынша Хусейннің ұлы Фейсал басқаратын арабтар, Т. Э. Лоуренстің («Араб Лоренсі») шабыттандыруымен, Араб көтерілісі кезінде Осман империясына қарсы әскери күш құрды. 1916 жылғы қаңтарда Лоуренс жазған барлау хатында Шәриф Хусейннің Араб көтерілісі былай сипатталды:

«Бізге тиімді, себебі ол біздің тікелей мақсаттарымызға – исламдық «блокты» таратуға және Осман империясын жеңіп, күйретуге сәйкес келеді, сондай-ақ [Шәриф Хусейн] түріктердің орнын басатын мемлекеттер бізге зиян келтірмейді. Арабтар түріктерден де тұрақсыз. Дұрыс басқарса, олар саяси мозаика күйінде қалады, ұсақ, өзара қызғанатын княздықтардың бірігуге қабілетсіз тізбегі» (түпнұсқадағы баса назар). 1916 жылғы маусымда Араб көтерілісі басталды, араб армиясы Осман күштеріне қарсы жорық жасады. Олар Ақабаны басып алуға және Араб түбегіндегі Дамаскіден Мединаға дейінгі стратегиялық Хиджаз темір жолын кесуге қатысты. Сонымен қатар, генерал Алленби басқаратын Мысыр экспедициялық корпусы Осман империясының Палестина және Сирия территорияларына енді. Британдықтардың шабуылы 1918 жылғы қыркүйекте Мегиддо шайқасымен және Осман империясының 1918 жылғы 31 қазанда капитуляциялауымен аяқталды. Тарихшылар Араб көтерілісін араб ұлтшылдығының алғашқы ұйымдасқан қозғалысы деп санайды. Ол араб топтарын Осман империясынан тәуелсіздік үшін күресудің ортақ мақсатымен біріктірді. Араб тәуелсіздігінің тарихының көп бөлігі Хусейн құрған мемлекеттен бастау алатын осы көтерілістен бастау алады. Соғыс аяқталғаннан кейін Араб көтерілісі салдарға ие болды. Адамдар көтерісте қатысқандарына және олардың шеніне қарай топтарға бөлінді. Иракта Араб көтерілісіндегі шарифтік офицерлер тобы саяси партия құрып, оған жетекшілік етті. Иорданиядағы Хашимит мемлекеті әлі күнге дейін Араб көтерілісіндегі көшбасшылардың әрекеттерінен әсерленуде.

Сайкс пен Пико келісімі

Ұлыбритания мен Франция арасындағы Сайкс-Пико келісімі 1915 жылдың қараша айының соңында басталып, 1916 жылдың 3 қаңтарында принцип бойынша келісімге қол жеткізілді. Француз үкіметі 1915 жылдың желтоқсанында Ұлыбританияның Хусейнмен жүргізген хат алмасуын білген, бірақ ресми міндеттемелер берілгенін білмеді. Келісім 1917 жылдың желтоқсанында жария болды; оны Ресей революциясынан кейін большевиктер таратып, елдердің уәделенген араб елінің бөліктерін бөліп, оккупациялауды жоспарлап отырғанын көрсетті. Хусейнды Мысырдың жоғарғы комиссары Мак-Махонның орнына тағайындалған сэр Реджинальд Уингейттің екі сенімсіз телеграммасы қанағаттандырды, ол британдықтардың арабтарға берген уәделері күшінде екенін және Сайкс-Пико келісімінің ресми шарт еместігін жеткізді. Ресей үкіметі Сайкс-Пико келісімін жариялағаннан кейін Мак-Махон отставкаға кетті. Көптеген дереккөздер Сайкс-Пико келісімінің 1915-1916 жылдардағы Хусейн-Мак-Махон хат алмасуына қайшы келетінін мәлімдейді. Бірнеше даулы мәселелер болды, ең бастысы – Парсы британдық аймаққа қосылды, сондай-ақ, араб мемлекеті деп белгіленген аймақты британдық және француз кеңесшілері басқарады деген идея болды. Хат алмасуда Палестина туралы тізілмесе де, Хайфа мен Акра британдықтардың бақылауында болып, Палестинаның кішірек бөлігі халықаралық деңгейде танылатын болар еді.

Балфур декларациясы

1917 жылы Ұлыбритания Палестинада еврей халқының ұлттық ошағын құруды қолдауға уәде берген Балфур декларациясын жариялады. Тарихшылар декларацияны, оған байланысты хат-хабарларды және Сайкс-Пико келісімін жиі бірге қарастырады, себебі олардың арасында, әсіресе Палестинаның тағдырына қатысты, қарама-қайшылықтар болуы мүмкін. Оксфорд университетінің Сент-Энтони колледжіндегі Таяу Шығыс орталығының негізін қалаушы Альберт Хуранидің пікірінше, "осы келісімдерді түсіндіру жөніндегі пікір таласы мәңгілік, өйткені олар бірнеше түрлі түсіндіруге мүмкіндік беретіндей етіп жасалған".

Хогарт хабарламасы

Хусейн Балфур декларациясының мағынасын сұрады және 1918 жылдың қаңтарында Каирдегі Араб бюросының басшысы, Командир Дэвид Хогарт, Ұлыбритания үкіметі атынан сэр Марк Сайкс жазған хатты Хеджаздың патшасы Хусейнге жеткізу үшін Джиддаға жіберілді. Хогарттың хатында Хусейнге "араб халқына әлемде қайтадан мемлекет құруға толық мүмкіндік беріледі" деп уәде берілді және "азырғы тұрғындардың экономикалық және саяси еркіндігіне" сіңіп отырды. Исайя Фридман мен Кедури Хусейннің Балфур декларациясын қабылдағанын айтса, Чарльз Д. Смит Фридман мен Кедуридің екеуі де өздерінің қорытындыларына жету үшін құжаттарды дұрыс емес көрсетіп, ғылыми нормаларды бұзғанын мәлімдеді. Хогарт Хусейннің "Палестинада тәуелсіз еврей мемлекетін қабылдамайтынын, сондай-ақ Ұлыбританияның мұндай мемлекет құруды жоспарлап жатқаны туралы ескертуді маған тапсырмағанын" хабарлады.

Жетілікке арналған мәлімдеме

Мак-Махон мен Хұсейннің хат алмасуының қазіргі жағдайы мен, сионистерге көңіл қоятын сияқты Балфур декларациясы, сондай-ақ Ресейдің Франциямен бұрын құпия болған Сайкс-Пико келісімін бірнеше аптадан кейін жариялауынан кейін, Қайырда жаңа құрылған Сирия Бірлік партиясынан (Хизб әл-Иттибад ас-Сури) жеті сириялық көрнекті тұлға Ұлыбритания үкіметінен "Арабияның толық тәуелсіздігіне кепілдік беру" туралы түсіндіру сұрады. Жауабында, 1918 жылғы 16 маусымда жарияланған "Жетіге арналған декларация" Ұлыбритания саясатының Бірінші дүниежүзілік соғыста одақтас күштер басып алған Осман империясы аймақтарының болашақ үкіметі, билік ететін халықтың келісіміне негізделуі керек екенін мәлімдеді.

1918 жылғы ағылшын-француз декларациясы

1918 жылғы 7 қарашадағы англо-француз декларациясында екі үкімет мынадай мәлімдеме жасады: Германияның қастандық ниетінен туған соғысты Шығыста жүргізудегі Франция мен Ұлыбританияның мақсаты – түріктердің ұзақ жылдар бойы басып-жаншыған халықтарын толық және нақты азат ету, сондай-ақ жергілікті халықтың бастамасы мен еркін таңдауымен құрылған ұлттық үкіметтер мен басқару органдарын орнату. Декларацияның бастапқы нұсқасын көрген мемлекеттік қызметкер Эйр Кроудың сөзіне қарағанда, "біз (1) арабтарды уәде беру арқылы тыныштандыру және (2) француздардың Сирияның қандай да бір бөлігін аннексиялауына кедерес келтіру үшін аннексияға қарсы нақты мәлімдеме жасадық". Тарихшылар бұл декларацияны ең жақсы жағдайда – жаңылыстыратын құжат деп санайды.

Шерифтік жоспар

Османдықтармен соғыс аяқталуға бір күн қалғанда, британдық Сыртқы істер министрлігі Т. Е. Лоуренстің "Шерифтік жоспары" туралы пікірталас жүргізді, онда Хусейннің ұлдары Сирия мен Месопотамияда марионетка монархтар ретінде ұсынылды. Бұл қадамның бір себебі – Макмахон хат алмасуына байланысты британ халқының арасында хашимиттерге борыш бар деген сенімді қанағаттандыру еді. Хусейннің ұлдарының ішінде Фейсал Лоуренстің ең бағалаған адамы болды, ал Әли күшті басшы ретінде қарастырылмады; Зейд тым жас деп есептелді, ал Абдулла еңбекқор емес деп танылды.

Мандаттар

1919 жылы соғыстан кейінгі аумақтық бөліністерді келісу үшін одақтастар арасында Париж бейбітшілік конференциясы өтті. Хабарламалар негізінен Палестина, Трансиордания, Ливан, Сирия, Месопотамия (Ирак) және Арабия түбегіне айналатын аймақтарға қатысты болды. Конференцияда патша Хусейннің атынан сөйлеген принц Фейсал арабтардың дереу тәуелсіздігін сұрамады, бірақ британдық мандат астындағы араб мемлекетін ұсынды. 1920 жылдың 6 қаңтарында принц Фейсал француз премьер-министрі Жорж Клемансомен келісімге қол қойды, онда «сириялықтардың өздерін тәуелсіз ұлт ретінде басқару үшін бірігу құқығы» мойындалды. Дамаскте өткен жалпысириялық конгресс 1920 жылдың 8 наурызында Сирияның тәуелсіз мемлекетін жариялады. Жаңа мемлекет Сирияның, Палестинаның және Солтүстік Месопотамияның бөліктерін қамтыды, олар Сайкс-Пико келісімі бойынша тәуелсіз араб мемлекеті немесе мемлекеттер конфедерациясы үшін бөлінген еді. Фейсал патша ретінде мемлекет басшысы деп жарияланды. 1920 жылдың сәуір айында Фейсалдың жарияланымына жауап ретінде Сан-Ремо конференциясы асығыс шақырылды. Конференцияда Одақтас Жоғарғы Кеңесі Палестина мен Месопотамияны Ұлыбританияға, ал Сирия мен Ливанды Францияға мандаттап берді. Ұлыбритания мен Франция Сирия мен Месопотамияның уақытша тәуелсіздігін мойындауға келісті. Палестинаның тәуелсіздігін уақытша мойындау туралы ештеңе айтылмады. Франция Сирияны тікелей басқаруға шешім қабылдады және Ұлттар Лигасы Кеңесі шарттарын қабылдамай тұрып, Сирияға француз мандатын жүзеге асыру үшін шаралар қолданды. Француздар 1920 жылдың маусымында Майсалун шайқасында әскери араласып, жергілікті араб үкіметін құлатты және 1920 жылдың тамызында король Фейсалді Дамасктан шығарып жіберді. Палестинада Ұлыбритания жоғары комиссарды тағайындап, өздерінің мандаттық режимін орнатты. 1919 жылғы қаңвардағы Фейсал-Вейцман келісімі Палестинада еврей отанын дамыту үшін араб-иудей ынтымақтастығы туралы қысқа мерзімді келісім болды, оны Фейсал араб патшалығының құрамында деп қате түсінді. Фейсал 1919 жылдың 6 ақпанында Бейбітшілік конференциясында Палестинаға қатысты басқаша айтты: «Палестина, оның жалпылама сипатынан туындайтын себептерге байланысты, барлық мүдделі тараптардың өзара қарауы үшін бір жаққа қалдырылсын». Келісім ешқашан іске аспады. Сол конференцияда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Роберт Лансинг доктор Вейцманнан еврейлердің ұлттық үйі автономиялы еврей үкіметін құруды білдіре ме деп сұрады. Сионисттік делегациясының басшысы «жоқ» деп жауап берді. Лансинг 1919 жылы Парижде бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу жөніндегі американдық комиссияның мүшесі болды; ол мандаттар жүйесінің Ұлы державалардың соғыс олжасын халықаралық құқық көрінісімен бөлуді жасыру үшін жасалған құрылғы екенін айтты. Егер аумақтар тікелей берілсе, бұрынғы неміс және Осман аумақтарының құны Одақтастардың соғыс өтемақысы бойынша талаптарын өтеуге пайдаланылар еді. Ол сондай-ақ Ян Смуцтің бастапқы идеяның авторы болғанын айтты.

The Paris Peace Conference between the allies to agree territorial divisions after the war was held in 1919. The correspondence was primarily relevant to the regions that were to become Palestine, Transjordan, Lebanon, Syria, Mesopotamia (Iraq) and the Arabian Peninsula. At the conference, Prince Faisal, speaking on behalf of King Hussein, did not ask for immediate Arab independence but recommended an Arab state under a British mandate. On 6 January 1920, Prince Faisal initialed an agreement with French Prime Minister Georges Clemenceau that acknowledged "the right of the Syrians to unite to govern themselves as an independent nation." A Pan Syrian Congress, meeting in Damascus, declared an independent state of Syria on 8 March 1920. The new state included portions of Syria, Palestine and northern Mesopotamia, which under the Sykes–Picot Agreement had been set aside for an independent Arab state or confederation of states. Faisal was declared the head of state as king. The April 1920 the San Remo conference was hastily convened in response to Faisal's declaration. At the conference, the Allied Supreme Council granted the mandates for Palestine and Mesopotamia to Britain, and those for Syria and Lebanon to France. The United Kingdom and France agreed to recognize the provisional independence of Syria and Mesopotamia. Provisional recognition of Palestinian independence was not mentioned. France had decided to govern Syria directly and took action to enforce the French Mandate of Syria before the terms had been accepted by the Council of the League of Nations. The French intervened militarily at the Battle of Maysalun in June 1920, deposing the indigenous Arab government and removing King Faisal from Damascus in August 1920. In Palestine, the United Kingdom appointed a High Commissioner and established their own mandatory regime. The January 1919 Faisal–Weizmann Agreement was a short lived agreement for Arab–Jewish cooperation on the development of a Jewish homeland in Palestine, which Faisal had mistakenly understood was to be within the Arab kingdom. Faisal did treat Palestine differently in his presentation to the Peace Conference on 6 February 1919, saying, "Palestine, in consequence of its universal character, be left on one side for the mutual consideration of all parties concerned." The agreement was never implemented. At the same conference, US Secretary of State Robert Lansing had asked Dr. Weizmann if the Jewish national home meant the establishment of an autonomous Jewish government. The head of the Zionist delegation had replied in the negative. Lansing was a member of the American Commission to Negotiate Peace at Paris in 1919; he said the system of mandates was a device created by the Great Powers to conceal their division of the spoils of war under the colour of international law. If the territories had been ceded directly, the value of the former German and Ottoman territories would have been applied to offset the Allies' claims for war reparations. He also said Jan Smuts had been the author of the original concept.

Хусейннің құлдырауы

1919 жылы Хусейн патша Версаль келісімін ратификациялаудан бас тартты. 1920 жылдың ақпан айынан кейін британдықтар оған субсидия төлеуді тоқтатты. 1920 жылдың тамызында, Хеджаз патшалығын ресми түрде мойындаған Севр келісімшартына қол қойылғаннан бес күн өткен соң, Керзон Каирге Хусейннің екі келісімшартқа қол қоюын қамтамасыз етуді сұрады және қол қойған жағдайда 30 000 фунт стерлинг төлеуге келісті. Хусейн бас тартты, ал 1921 жылы «Палестинаны сионистерге, ал Сирияны шетелдіктерге беру туралы құжатқа қолы қоюым мүмкін емес» деді. 1921 жылғы Каир конференциясынан кейін Лоуренс патшаның келісімге қол қоюын алу үшін, ұсынылған 100 000 фунт стерлингтік жылдық субсидияға байланысты әрекет жасады, бірақ бұл да сәтсіз аяқталды. 1923 жылы британдықтар Хусейнмен асылған мәселелерді реттеуге тағы да тырысты, бірақ бұл да нәтижесіз болды, Хусейн өзінің иелігі деп санайтын мандаттардың ешқайсысын мойындаудан бас тартты. 1924 жылдың наурыз айында келісімшарттан осы бапты алып тастау мүмкіндігін қысқаша қарастырғаннан кейін, Ұлыбритания үкіметі келіссөздерді тоқтатты және алты ай ішінде өзінің орталық Арабиялық одақтасы Ибн Саудты қолдауын тоқтатып, ол Хусейннің патшалығын жаулап алды.

Аумақтық резервтер мен Палестина

МакМахонның Хусейнге 1915 жылғы 24 қазанда жазған хатында Ұлыбританияның арабтардың тәуелсіздігін белгілі бір шектеулермен мойындауға дайын екені жарияланды. Алғашқы хат алмасу ағылшын және араб тілдерінде жүргізілді; ағылшын тіліндегі аудармалары шамалы айырмашылықтарға ие. Хат алмасу тілдер арасында аударылып жазылды – бірінші ағылшын тілінде, содан кейін араб тіліне, және керісінше; автор мен аудармашының кім екені белгісіз. Кедури және басқалар негізгі автордың ең мүмкін үміткері Рональд Сторрз екенін болжады. Сторрз өзінің естеліктерінде хат алмасуды Хусейн Рухи дайындап, кейін Сторрз тексергенін айтты. 1939 жылғы конференцияға қатысқан араб делегациялары араб тілінен ағылшын тіліне аударылған мәтіндердің кейбіреулеріне қарсылық білдірді, ал Комитет ағылшын мәтінін "нақты қателерден" тазалайтын, екі жаққа да қанағаттандыратын аудармаларды ұйымдастырды.

"Сүрияның бөліктері" тақырыбында пікірталас

Палестина жөніндегі пікірталас Палестинаның Мак-Махон-Хусейн хат алмасуында тікелей айтылмауына, бірақ Хусейн бастапқыда ұсынған шекараларға енуіне байланысты туды. Макмахон Хусейннің шекараларын «өзгертуге жатады» деп қабылдады және «Дамаск, Хомс, Хама және Халеб округтерінің батысында жатқан Сирияның бөліктері толыққанды араб деп айтуға болмайды және оларды шығарып тастау керек» деген өзгертуді ұсынды. 1920 жылға дейін британ үкіметінің құжаттары Палестинаның араб аймағының бір бөлігі болуы тиіс екенін көрсетеді; олардың түсіндіруі 1920 жылы арабтар мен британдықтар арасындағы ашық келіспеушілікке әкелді. Әр тарап өз ұстанымдарын қолдау үшін хат алмасудың сөздерінің егжей-тегжейлі мазмұны мен тарихи жағдайларын негізге алған аргументтер келтірді. Джонатан Шнеер мағынасы бойынша орталық дауды түсіндіру үшін мысал келтіреді: Нью-Йорк, Нью-Хейвен, Нью-Лондон және Бостон округтерінен өтетін сызықты елестетуге болады, сонда қиялға келген жағалаулық мемлекеттен батысқа қарайғы аумақтарды алып тастаңыз. Егер округтермен «жайын» немесе «айналасын» білдірсек, бұл жерді шығаруға қатысты бір мәселе, ал егер «вилайеттерді» немесе «облыстарды» немесе американдық «штаттарды» білдірсек, басқа мәселе. Бостон, Нью-Лондон немесе Нью-Хейвен штаттары жоқ, Хомс және Хома провинциялары болмағандай, бірақ Нью-Йорк штаты бар, Дамаск вилайеті болғандай. Нью-Йорк штатының батысындағы аумақ, Нью-Йорк округінің батысындағы аумақтан, яғни Нью-Йорк қаласы мен оның айналасынан, ал Дамаск вилайетінің батысындағы аумақ, Дамаск округінің батысындағы аумақтан, яғни Дамаск қаласы мен оның айналасынан өзгеше. Британдық Сыртқы істер министрлігіне жолданған хат алмасуды түсіндіру жөніндегі алғашқы есебінен кейін 50 жылдан астам уақыт өткен соң Арнольд Тойнби академиялық пікірталасқа қатысты өз көзқарасын жариялады. Тойнби Макмахонның «округтарын» немесе «вилайяттарын» жай ғана аймақтар емес, провинциялар ретінде түсіндірудің логикалық салдарына тоқталды: (i) Бірінші мүмкіндік: Макмахон Осман әкімшілік географиясы туралы білімі болмаған. Ол Осман империясының Халеб вилайетінің батысқа қарай жағалауға дейін созылғанын білмеген, сондай-ақ Хомс пен Хама вилайеттерінің болмағанын білмеген. Маған Макмахонның осылайша хабарсыз болуы және HMG атынан өте маңызды міндеттемелерді қабылдаған хат жазып жатқанда өзін дұрыс хабардар етуге тырыспауы сенімсіз көрінеді. (ii) Екінші мүмкіндік: Макмахон Осман әкімшілік географиясымен жақсы таныс болған және «вилайят» сөзін екіұшты қолданған. Дамаск туралы айтқанда, ол оны «Осман провинциялары» деп білдірген, ал Хомс, Хама және Халеб туралы айтқанда, ол оны «аймақтар» деп білдірген. Бұл екіұштылық шыншыл емес, саяси тұрғысынан тиімсіз және мағынасыз болар еді. Мен Макмахонның осылай жауапкершіліктен тыс әрекет еткеніне сенбеймін және қазір де сенбеймін.

The debate regarding Palestine arose because Palestine is not explicitly mentioned in the McMahon–Hussein Correspondence but is included within the boundaries that were initially proposed by Hussein. McMahon accepted the boundaries of Hussein "subject to modification" and suggested the modification that "portions of Syria lying to the west of the districts of Damascus, Homs, Hama and Aleppo cannot be said to be purely Arab and should be excluded". Until 1920, British government documents suggested that Palestine was intended to be part of the Arab area; their interpretation changed in 1920 leading to public disagreement between the Arabs and the British, each side producing supporting arguments for their positions based on fine details of the wording and the historical circumstances of the correspondence. Jonathan Schneer provides an analogy to explain the central dispute over the meaning:
Presume a line extending from the districts of New York, New Haven, New London, and Boston, excluding territory west from an imaginary coastal kingdom. If by districts one means "vicinity" or "environs," that is one thing with regard to the land excluded, but if one means "vilayets" or "provinces," or in the American instance "states," it is another altogether. There are no states of Boston, New London, or New Haven, just as there were no provinces of Hama and Homs, but there is a state of New York, just as there was a vilayet of Damascus, and territory to the west of New York State is different from territory to the west of the district of New York, presumably New York City and environs, just as territory to the west of the vilayet of Damascus is different from territory to the west of the district of Damascus, presumably the city of Damascus and its environs. More than 50 years after his initial report interpreting the correspondence for the British Foreign Office, Arnold J. Toynbee published his perspectives on the continuing academic debate. Toynbee set out the logical consequences of interpreting McMahon's 'districts' or 'wilayahs' as provinces rather than vicinities:
(i) First alternative: McMahon was completely ignorant of Ottoman administrative geography. He did not know that the Ottoman vilayet of Aleppo extended westward to the coast, and he did not know that there were no Ottoman vilayets of Homs and Hama. It seems to me incredible that McMahon can have been as ill informed as this, and that he would not have taken care to inform himself correctly when he was writing a letter in which he was making very serious commitments on HMG's account. (ii) Second alternative: McMahon was properly acquainted with Ottoman administrative geography, and was using the word 'wilayahs' equivocally. Apropos of Damascus, he was using it to mean 'Ottoman provinces'; apropos of Homs and Hama, and Aleppo, he was using it to mean 'environs'. This equivocation would have been disingenuous, impolitic, and pointless. I could not, and still cannot, believe that McMahon behaved so irresponsibly.

"Францияға зиян келтірмей" деген тақырыпта талқылау

24 қазандағы хатында ағылшын тіліндегі нұсқада былай делінген: «Біз осы шектер мен шекараларды қабылдаймыз; және Ұлыбританияның одақтасы Францияның мүддесіне зиян келтірмей әрекет етуге ерікті аумақтардың сол бөліктеріне қатысты». 1920 жылдың желтоқсан айында Уайтхоллде өткен кездесуде Макмахонның Шәриф Хусейнмен хат алмасуының ағылшын және араб тіліндегі мәтіндері салыстырылды. Кездесуге қатысқан бір ресми өкілдің айтуынша, Хусейн патшаға жіберілген араб тіліндегі нұсқада бұл сөздер Ұлыбританияның Францияға зиян келтірмей, аталған шектеулердің барлығында еркін әрекет етуге құқылы екендігін көрсетеді. Бұл бөлім біз үшін өте маңызды болды: ол бізге француздарға олардың құқықтарын сақтағанымызды, ал арабтарға олар кейбір аймақтарда француздармен келісімге келуі керек екенін айтуға мүмкіндік берді. Осы сенімді негіздің күйреуі өте қиын. Менің ойымша, Ұлыбритания үкіметі Фейсалді Месопотамияға жіберіп, жағдайды түзетуге тырысады. Джеймс Барр Макмахон француз мүдделерін сақтап қалуды ниеттенсе де, аудармашы Рухи араб тіліндегі нұсқада маңызды жайтты жоғалтып, өзінің шеберлігінің құрбаны болды деп жазды. 1917 жылдың мамыр айында дайындалған дипломатиялық жағдайды талдау барысында, парламент депутаты, құрметті Уильям Ормсби Гор былай деп жазды:

In the letter of 24 October, the English version reads: " we accept those limits and boundaries; and in regard to those portions of the territories therein in which Great Britain is free to act without detriment to the interests of her ally France" At a meeting in Whitehall in December 1920 the English and Arabic texts of McMahon's correspondence with Sharif Husein were compared. As one official, who was present, said:

In the Arabic version sent to King Husain this is so translated as to make it appear that Gt Britain is free to act without detriment to France in the whole of the limits mentioned. This passage of course had been our sheet anchor: it enabled us to tell the French that we had reserved their rights, and the Arabs that there were regions in which they wd have eventually to come to terms with the French. It is extremely awkward to have this piece of solid ground cut from under our feet. I think that HMG will probably jump at the opportunity of making a sort of amende by sending Feisal to Mesopotamia. James Barr wrote that although McMahon had intended to reserve the French interests, he became a victim of his own cleverness because the translator Ruhi lost the qualifying sense of the sentence in the Arabic version. In a Cabinet analysis of diplomatic developments prepared in May 1917 The Hon. William Ormsby Gore, MP, wrote:

Declassified British Cabinet papers include a telegram dated 18 October 1915 from Sir Henry McMahon to the Secretary of State for Foreign Affairs, Lord Grey requesting instructions. McMahon described conversations with a Muhammed Sharif al Faruqi, a member of the Abd party who said the British could satisfy the demands of the Syrian Nationalists for the independence of Arabia. Faroqi had said the Arabs would fight if the French attempted to occupy the cities of Damascus, Homs, Hama and Aleppo, but he thought they would accept some modification of the north western boundaries proposed by the Sherif of Mecca. Based on these conversations, McMahon suggested the language; "In so far as Britain was free to act without detriment to the interests of her present Allies, Great Britain accepts the principle of the independence of Arabia within limits propounded by the Sherif of Mecca". Lord Grey authorized McMahon to pledge the areas requested by the Sharif subject to the reserve for the Allies.

Жарияланған британдық кабинет құжаттарында 1915 жылдың 18 қазанындағы, Сыртқы істер министрі лорд Грейге нұсқау сұраған сэр Генри Макмахонның жеделхаты бар. Макмахон Абд партиясының мүшесі Мухамед Шариф әл-Фарукимен болған әңгімесін баяндады, ол британдықтардың Арабияның тәуелсіздігі үшін сириялық ұлтшылдардың талаптарын қанағаттандыруға болатынын айтты. Фаруки француздар Дамаск, Хомс, Хама және Алеппо қалаларын басып алуға тырысса, арабтар соғысатынын мәлімдеді, бірақ олар Мекке шерифі ұсынған солтүстік-батыс шекараларына қатысты кейбір өзгерістерге келісуі мүмкін екенін ойлады. Осы әңгімелерге сүйене отырып, Макмахон мынадай тілдік ұсынысты жасады: «Ұлыбритания өзінің қазіргі одақтастарының мүдделеріне зиян келтірмей әрекет етуге еркін болғандықтан, Мекке шерифі ұсынған шектеулерде Арабияның тәуелсіздігі принципін қабылдайды». Лорд Грей Макмахонға Шариф сұраған аумақтарды одақтастардың резервіне беруге уәкілеттік берді.

Арабтардың позициясы

Арабтардың пікірінше, Палестинаға сілтеме жасау мүмкін емес еді, себебі ол аталған жерлерден әлдеқайда оңтүстікке орналасқан. Атап айтқанда, арабтар Дамаск вилаетының (облысының) бар екенін жоққа шығарды және Дамаск ауданының (санжак) тек қаланың төңірегіндегі аумақты қамтиды, ал Палестина Сирия А Шам вилаетының бір бөлігі болды, ол хат алмасуда есімдері тілмеленбеген. Бұл түсінікті қолдайтындар соғыс кезінде Палестинаның барлық аймақтарына мыңдаған хабарламалар таратылғанын атап көрсетеді, олардың бір жағында Шариф Хусейннің, екінші жағында британдық қолбасшылықтың үндеуі болды, онда «англикалық-араб келісіміне қол жеткізілді, арабтардың тәуелсіздігі қамтамасыз етілді» делінген.

Қатысушы тараптардың жұмыстары

; pdf нұсқасы (0,3 МБ); Түпнұсқа pdf (7,3 МБ)