Кіріспе

1920 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Осман территориялары туралы кездесу

Сан-Ремо конференциясы – 1920 жылдың 19-26 сәуірінде Италияның Сан-Ремо қаласындағы Девачан сарайында өткен Париж бейбіт келісімдері конференциясының нәтижесінде құрылған Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі одақтас Жоғарғы Кеңестің халықаралық кездесуі болды. 1920 жылдың 25 сәуірінде қабылданған Сан-Ремо шешімі Таяу Шығыстағы үш сол кезде нақты шекарасы белгіленбеген Осман территориясын басқару үшін "А" класты Ұлттар Лигасының мандаттарын бөлуді анықтады: "Палестина", "Сирия" және "Месопотамия". Үш территорияның шекарасы "кейінірек негізгі одақтас державалармен анықталады", ал Зор және Трансиордания сияқты шеткі аймақтардың мәртебесі белгісіз қалды. Конференцияға Бірінші дүниежүзілік соғыстың төрт негізгі одақтас державасы қатысты, оларды Ұлыбритания премьер-министрі (Дэвид Ллойд Джордж), Франция (Александр Миллеран), Италия (Франческо Нитти) және Жапония елшісі Кейширо Мацуи өкілдік етті.

Бұрынғы оқиғалар

Лондонның ақпандағы конференциясынан кейін шақырылды, онда одақтастар Осман империясының бөлінуі және Севр келісімшарты болып табылатын келісімдерді келісуді талқылады. 1918 жылдың 30 қыркүйегінде Дамаскідегі Араб көтерілісін қолдаушылар Мекедегі діни басшылар мен басқа да беделді тұлғалар "Арабтардың патшасы" деп жариялаған Шариф Хусейнге адал үкімет құрды. 1919 жылы Төрттің кеңесі отырысында Ұлыбритания премьер-министрі Ллойд Джордж Мак-Махон-Хусейн хат алмасуы Сайкс-Пико келісімінің негізі болғанын, ол тәуелсіз Араб мемлекетін немесе мемлекеттер конфедерациясын ұсынды деп мәлімдеді. 1919 жылдың шілдесінде Ұлы Сирияның парламенті француз үкіметінің Сирия аумағының кез келген бөлігіне талап ету құқығын мойындаудан бас тартты. 1920 жылдың 6 қаңтарында Хусейннің ұлы, ханзада Фейсал француз премьер-министрі Жорж Клемансомен келісімге қол қойды, ол "сириялықтардың өздерін тәуелсіз ұлт ретінде басқару үшін бірігу құқығын" мойындады. Дамаскіде өткен Панарабтық конгресс 1920 жылдың 8 наурызында Сирияның тәуелсіз Араб Корольдігін жариялады. Жаңа мемлекетке қазіргі Сирия және Иордания, Сайкс-Пико келісімі бойынша тәуелсіз Араб мемлекеті немесе мемлекеттер конфедерациясы үшін бөлінген Солтүстік Месопотамияның бір бөлігі, сондай-ақ қазіргі Израиль-Палестина және Ливан аймақтары кірді, бірақ соңғы аймақтар ешқашан Фейсалдың бақылауында болған жоқ. Фейсал мемлекет басшысы деп жарияланды. Осы уақытта Фейсалдың бауыры, ханзада Зейд Месопотамияның регенті болып жарияланды.

Қарастырылған мәселелер

Түркиямен жасалған бейбіт келісім, Таяу Шығыста Ұлттар Лигасының мандаттарын беру, Германияның 1919 жылғы Версаль бейбіт келісімі бойынша міндеттемелері және одақтас елдердің Кеңес Ресейіне қатысты позициясы.

Қол жеткізілген келісімдер

Таяу Шығыстың барлық аймақтары толық тәуелсіздікке дайын емес екенін мәлімдей отырып, үш аумақтың – Сирия, Месопотамия және Палестинаның басқаруы үшін мандаттар құрылды. Әрбір жағдайда, одақтас державалардың бірі аталған аумақтар «өздігімен тұруға» қабілетті болғанға дейін мандатты іске асыруға бекітілді. Ұлыбритания мен Франция Сирия мен Месопотамияның уақытша тәуелсіздігін мойындауға келісті, сонымен бірге олардың басқаруына мандат алды. Палестина Иерусалим Мутасаррыфатының Осман әкімшілік аймақтарына, Наблус санджағы және Акка (Акра) санджағымен бірге қосылды. Сан-Ремо конференциясының шешімдері Лондон конференциясындағы мандаттарды растады. 1920 жылдың 25 сәуірінде қабылданған Сан-Ремо резолюциясы 1917 жылғы Бальфур декларациясын қамтыды. Ол және Ұлттар Лигасының Келісімінің 22-бабы Палестинаға британдық мандаттың құрылуына негіз болған маңызды құжаттар еді. Бальфур декларациясына сәйкес, британ үкіметі Палестинадағы еврей халқы үшін ұлттық ошақ құруға міндеттенді, бұл Палестинадағы еврей емес қауымдастықтардың азаматтық және діни құқықтарына, сондай-ақ еврейлердің басқа елдердегі құқықтары мен саяси мәртебесіне кедересіз болуы тиіс еді. Келісімнің 22-бабының 4-тармағы белгілі бір халықтарды «бұрын Түрік империясына қарасты қауымдастықтар» деп жіктеді және олардың «өздерінің тәуелсіз ұлт ретінде өмір сүруі уақытша мойындалуға жететін даму сатысына жеткенін» көрсетті (Ұлттар Лигасының А класындағы мандаттар), сондай-ақ осы аумақтарға «өздері жеке тұра алатын уақытқа дейін әкімшілік кеңес пен көмек көрсету» міндетін жүктеді. Ұлыбритания Палестина мен Ирак үшін мандат алды; Франция Сирияны, оның ішінде қазіргі Ливанды бақылауға алды. 1918 жылғы Клемансо – Ллойд Джордж келісімінен кейін Ұлыбритания мен Франция Сан-Ремо мұнай келісімін жасады, оған сәйкес Ұлыбритания Францияға Мосулдан мұнай өндірісінің 25 пайызын берді, ал қалғаны Ұлыбританияға тиесілі болды, сондай-ақ Франция Жерорта теңізіне мұнай жеткізуге міндеттенді. Конференцияда қол қойылған Түркиямен бейбіт келісім жобасы 1920 жылғы Севр келісімінің негізі болды. Германия Версаль келісімі бойынша әскери және өтемақы міндеттемелерін орындауға шақырылды, сондай-ақ Ресеймен сауданы қалпына келтіруге бағытталған резолюция қабылданды.

Кейінгі оқиғалар

Трансжордания талқылау кезінде аталмаған, бірақ үш айдан кейін, 1920 жылдың шілдесінде, Сирия Араб Корольдігінің француз әскері жеңіске жеткені британдықтарды «Сан-Ремода француздар мандат алған «Сирия» дегеніміз не?» және «Оған Транс-Иордания да кіреді ме?» деген сұрақтарға жауап іздеуге мәжбүр етті. Содан кейін Транс-Иорданияны Палестинаның мандат аймағымен байланыстыру саясатын жүргізуді, бірақ Иорданның батысындағы еврей халқына ұлттық отан құруға бағытталған ерекше ережелерді қолданбауды шешті. Ал француздар 1920 жылдың 31 тамызында Ұлы Ливанды және оның Сирия мандатының басқа да құрамдас мемлекеттерін жариялады. Франция үшін Сан-Ремо шешімі оның Сириядағы көптеген талаптары халықаралық жазылымда мойындалғанын білдірді, ал Фейсалмен қарым-қатынастар енді француз әскери және экономикалық факторларына бағынды. Ұлыбританияның француз әрекеттерін шектеу мүмкіндігі де едәуір азайды. Франция 1920 жылдың шілдесінде Мейсалун шайқасына әскери араласып, араб үкіметін құлатты және 1920 жылдың тамызында Фейсал патшаны Дамасктан қуды. 1920 жылы Ұлыбритания Герберт Сэмюэлді жоғары комиссар етіп тағайындады және Палестинада 1948 жылға дейін билікте болған мандатты үкімет құрды. Ұлттар Лигасының Келісімінің 22-бабында барлық мандатталған аумақтарға қолданылатын жалпы ережелер жазылған. Бұл баптағы 4, 5 және 6-тармақтардың қай аумақтарға қатысты екені сол кезде белгісіз болды. Осы бап негізінде құрылған режимге Осман империясының үш бұрынғы бөлігі және бейбітшілік шартының IV бөлігінің I тарауында көрсетілген Германияның жеті бұрынғы теңіздік иеліктері кірді. Бұл 10 аумақтық аймақ бастапқыда 15 мандат бойынша басқарылды.