Кіріспе

Британдық протекторат, 1921–1946; Иордания Хашимит Корольдігінің алдыңғысы. 1921–1946 жылдардағы британдық протекторат.

Бірінші дүниежүзілік соғыста Осман империясы жеңілгеннен кейін Трансиордания аймағы Шығыс ОЭТА (OETA East) құрамында басқарылды. 1919 жылы британдықтардың шығуынан кейін, бұл аймақ Хашимиттер басқарған Сирия Араб Корольдігінің бір бөлігі ретінде де-факто мойындалды, ол қазіргі Сирия және Иордания елдерінің аумақтарын қамтитын аймақты басқарды. 1920 жылдың шілдесіндегі Мейсалун шайқасынан кейін Трансиордания «ешкімнің жеріне» айналды. Осы кезеңде көршілес Палестина мандатындағы британдықтар «оны Палестинамен қандай да бір тікелей байланысқа түсірмей» қалуды жөн көрді. Абдулла 1920 жылдың қарашасында аймаққа кірді және 1921 жылдың 2 наурызында Амманға көшті. Кейіннен сол айда британдықтармен конференция өтті, онда Абдулла бин Хусейн Палестина үшін британдық мандат аясында, толық дербес басқару жүйесімен аймақты басқаруға келісті. Хашимит әулеті протекторатты, сондай-ақ көршілес Ирак мандатын және 1925 жылға дейін оңтүстіктегі Хиджаз Корольдігін басқарды. 1946 жылдың 25 мамырында әмірлік «Трансиордания Хашимит Корольдігі» болып жарияланды және 1946 жылдың 17 маусымында Лондон шарты ратификацияланғаннан кейін Амманда толық тәуелсіздікке қол жеткізді. 1949 жылы Палестинаның Батыс жағалауын аннексиялағаннан және Иордан өзенінің екі жағалауын «біріктіргеннен» кейін, ол конституциялық түрде «Иордания Хашимит Корольдігі» деп аталды, бұл атау жиі қолданылады.

Британиялық келісімдер

1915 жылдың шілдесінен 1916 жылдың наурызына дейін Мекке шарифі Хусейн бен Али мен Мысырдағы британдық жоғарғы комиссары, подполковник сэр Генри МакМахон арасында он хат алмасылды. 1915 жылы 24 қазандағы хаттарда британ үкіметі соғыстан кейін араб тәуелсіздігін тануға келісті, оның шарты Мекке шарифінің Осман империясына қарсы араб көтерілісін бастауы болды. Араб тәуелсіздігінің аймағы "Мекке шарифі ұсынған шектері мен шекаралары" шегінде анықталды, бірақ "Дамаск, Хомс, Хама және Алеппо аудандарының батысында жатқан" Сирияның бір бөлігі бұл шектен тыс қалды; осы сипаттаманың әртүрлі түсіндірілуі кейінгі жылдары үлкен дау-жанжалға себеп болды. Сонымен бірге, Ұлыбритания мен Франция Ресей империясы мен Италияның келісімімен Осман империясының бөлінісінде өзара келісілген ықпал аймақтарын анықтау үшін құпия келісімге келді. Келісімге қатысты негізгі келіссөздер 1915 жылдың 23 қарашасы мен 1916 жылдың 3 қаңтары аралығында өтті, нәтижесінде британ және француз дипломаттары Марк Сайкс пен Франсуа Жорж Пико келісілген меморандумға қол қойды. Олардың үкіметтері бұл келісімді 1916 жылдың 9 және 16 мамырында ратификациялады. Келісім бойынша Ұлыбритания қазіргі Израиль мен Палестинаның оңтүстігін, Иордания мен Ирактың оңтүстігін, сондай-ақ Жерорта теңізіне шығу үшін Хайфа және Акра порттарын қамтитын қосымша шағын аумақты басқаруға ие болды. Палестина аймағы, кейіннен мандатты Палестинадан кіші аумақпен, "халықаралық басқаруға" берілді. Бұл келісім бастапқыда 1918 жылғы Англо-француздық Modus Vivendi-нің негізі ретінде қолданылды, ол Леванттағы оккупацияланған жау территориясын басқару бойынша келісімді қамтамасыз етті. Соғыстан кейін француздар Палестина мен Мосулды британдықтарға өткізді. Кейін Транс-Иордания деп аталған аймақ Ұлыбританияға берілді.

Осман империясының соңғы кезеңдері

Осман империясы кезінде Транс-Иорданияның көп бөлігі Сирия вилайетінің құрамына кірді, негізінен Хауран және Маан санджактары. Солтүстік Транс-Иордания тұрғындары дәстүрлі түрде Сириямен, ал оңтүстік Транс-Иордания тұрғындары Арабия түбегімен байланыс танысты. Транс-Иордания деп аталатын Османдық округ болған жоқ, оның орнына Аджлун, әл-Балқа, әл-Карак және Маан округтері болды. XIX ғасырдың екінші жартысында Танзимат аймақта мемлекет құруға негіз салды. Хиджаз темір жолы 1908 жылы аяқталды және Дамаскіден Сирия жолымен қажылық сапарына мүмкіндік жасады, сондай-ақ Осман әскерінің және әкімшілік билігінің оңтүстікке қарай кеңеюіне ықпал етті.

Арабтардың көтерілісі және Сирия патшалығы

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Транс-Иорданияда Осман империясына қарсы араб көтерілісінің көп бөлігі өтті. Британдық офицер Т. Э. Лоуренс көмегімен Мекке шарифі Хусейн бин Али Осман империясының жеңілісіне және оның империясының ыдырауына үлкен үлес қосып, табысты көтеріліске жетекшілік етті. Осман әскерлері 1917 жылы Ақаба шайқасынан кейін Ақабадан шығуға мәжбүр болды. 1918 жылы британдық Сыртқы істер министрлігі Иорданның шығысындағы арабтардың жағдайын атап өтті, Бигер былай деп жазды: "1918 жылдың басында, Палестинаның оңтүстік бөлігі басып алынғаннан кейін, Сыртқы істер министрлігі Фейсалдың Иордан өзенінің шығыс жағындағы бақылайтын аймақтағы билігін мойындау қажет деп шешті. Біздің күштеріміз қазір Транс-Иорданияның маңызды бөліктерін бақылап отырған жоқ болса да, осы мойындауымызды растай аламыз." 1920 жылдың наурыз айында Фаисал бин Хусейн Дамаскіде Сирияның Хашимит патшалығын жариялады, ол кейін Транс-Иорданияның көп бөлігін құрады. Осы кезде Транс-Иорданияның сирек қоныстанған оңтүстік бөлігі Фейсалдың Сириясы және оның әкесі Хиджаз патшалығы екеуінің де талабында болды. Сәуірде Сан-Ремо конференциясында Франция мен Ұлыбританияға мандаттар берілгеннен кейін, британдықтар 1920 жылдың 1 шілдесінен бастап Сэр Герберт Сэмюэлді Иордан өзенінің батысындағы аймаққа қатысты Палестинадағы Жоғары комиссар етіп тағайындады.

Құру

Абдулла 1921 жылғы 11 сәуірде өзінің үкіметін құрды. Ұлыбритания Иордан өзенінің батысындағы бөлігін Палестина, ал шығысындағы бөлігін Трансиордания деп басқарды. Техникалық тұрғыдан алғанда, олар бір мандат болып қалып қойды, бірақ көптеген ресми құжаттар оларды екі жеке мандат ретінде қарастырды. Палестинадағы мандаттық үкіметтің құқықтық негізін қалаған 1922 жылғы Палестина Кеңесінің жарлығы Трансиорданияны оның қолданысынан мүлдем шығарды, бірақ жоғары комиссарға онда белгілі бір дискрециялық өкілеттік берді. 1923 жылғы сәуір/май айларында Трансиорданияға Абдулла билеуші ретінде және Сент-Джон Филби бас өкіл ретінде белгілі бір дәрежеде тәуелсіздік берілді. Ұлыбританияның бірінші дүниелік соғыстағы араб одақтасы Хусейн бин Алидің үлкен ұлы, Хашемит әмірі Абдулла Трансиордания тағына отырды. Палестинаға қатысты мандаттың қолданылатын бөліктері 1922 жылғы 16 қыркүйектегі шешімде белгіленді, ол Трансиорданияның жеке басқаруын қамтамасыз етті. Аумақтың үкіметі, мандат шегінде, 1921 жылғы ақпаннан бері Амман қаласында болып келген Ирак патшасы Фейсал I-нің інісі Абдулламен құрылды. Ұлыбритания 1923 жылғы 15 мамырда Трансиорданияны тәуелсіз үкімет ретінде мойындады және бақылауды біртіндеп тоқтатып, оны қаржы, әскери және сыртқы саясат мәселелерімен шектеді. Бұл Иорданның екі жағалауында мемлекет құруды көздеген ревизионисттік сионизмнің мақсаттарына әсер етті. Қозғалыс Трансиорданияны Палестинадан бөліп тастағанын, соның салдарынан аймақта болашақ еврей мемлекеті құрылатын аумақты қысқартқанын мәлімдеді.

Шекаралары

Транс-Иордания мен Арабия арасындағы оңтүстік шекара Транс-Иордания үшін стратегиялық маңызға ие болды, себебі ол құрлыққа қамалудан сақтану және Акаба порты арқылы теңізге шығу мүмкіндігін қамтамасыз етуді көздеді. Маан-Акабаның оңтүстік аймағы, жалпыға сырттай үлкен, бірақ халық саны аз – бар болғаны 10 000 адам, Шығыс ОЕТА (кейін Сирия Араб Корольдігі, содан кейін Мандатты Транс-Иордания) басқаруында болды және Хиджаз Корольдігі оған талап қойды. ОЭТА Шығысында Фейсал Маанға қаймақам (немесе вице-губернатор) тағайындады, ал Акабадағы қаймақам, Хусейннің Меккедегі және Фейсалдың Дамаскідегі ықпалына мойын бұрмай, өз билігін Маанға дейін кеңейтуге Хұсейннен нұсқау алды. Бұл техникалық дау ашық күреске ұласпады, ал Фейсалдың әкімшілігі француздарға жеңілгеннен кейін Хиджаз Корольдігі де-факто бақылауға ие болды. 1924-1925 жылдары Сауд Арабиясы Хиджазды жаулап алғаннан кейін, Хусейннің әскері Маан аймағына қашып келді, ол кейін Абдулланың Транс-Иорданиясына қосылғандығы ресми түрде жарияланды. Ибн Сауд 1927 жылғы Джидда келісімі кезіндегі хат алмасу арқылы осы мәселеге келісім білдірді. Негев аймағы 1922 жылдың 10 шілдесінде Палестинаға қосылды, британдық өкіл Джон Филби оны "Транс-Иордания атынан" берген болатын. Абдулла 1922 жылдың соңында және 1925 жылы Негевті Транс-Иорданияға қосу туралы өтініш білдірді, бірақ оған оң жауап берілмеді. Транс-Иордания мен Ирак арасындағы шығыс шекараның орналасуы жоспарланған Киркук-Хайфа мұнай құбырының құрылысына байланысты стратегиялық маңызға ие болды. Ол алғаш рет 1922 жылдың 2 желтоқсанында Транс-Иорданияның қатысушы болмаған Ирак пен Неджд арасындағы Укаир хаттамасында белгіленді. Онда Ирак-Неджд шекарасының батыс ұшы "Ирак-Неджд шекарасы аяқталатын 32 градус солтүстік ендік және 39 градус шығыс бойлықтың қиылысы маңында орналасқан Джебель Аназан" деп сипатталды, осылайша бұл Ирак-Неджд шекарасы Транс-Иордания-Неджд шекарасына ауысқан нүкте екендігі нақтыланды. Бұл 1922 жылдың қаңтарында Лоуренстің Транс-Иорданияны Уади Сирханды, оңтүстікке қарай әл-Джауфқа дейін қоса кеңейту ұсынысынан кейін болды, бұл Ұлыбританияның Үндістанға қарайғы жолын қорғау және Ибн Саудты ұстап тұру мақсатында жасалған еді. 1921 жылы Франция Рамта ауданын Сириядан Транс-Иорданияға ауыстырды.

Қорғаныс

Абдулланың Транс-Иорданиядағы лауазымына ең қауіпті нәрсе – қазіргі Сауд Арабиясының Наджд аймағынан келген Ихван тайпасының уахабилердің оның аумағының оңтүстік бөліктеріне жасаған қайта-қайта шабуылдары еді. Әмірдің осы шабуылдарды өз күшімен тойтаруға шамасы жетпеді, сондықтан ол Амманға жақын Маркадағы шағын әуе күштерімен әскери базасы бар британдықтардан көмек сұрады. 1922 және 1924 жылдар аралығында британдық әскери күш Ихванға қарсы басты кедергі болды, сонымен қатар Абдуллаға 1921 және 1923 жылдары Курадағы жергілікті көтерілістерді, содан кейін Сұлтан Адванның бүліктерін басуға көмектесті.

Патшалықтың құрылуы

Трансжорданияда билікті араб үкіметіне беру біртіндеп жүргізілді, ол 1921 жылғы 1 сәуірде Абдулланың Трансжордания әмірі болып тағайындалуымен және 1921 жылғы 11 сәуірде оның алғашқы үкіметінің құрылуымен басталды. Тәуелсіз басқару 1923 жылғы 25 мамырда Амман қаласында жарияланған мәлімдемеде мойындалды (мәлімдеме 1922 жылғы 16 қыркүйекте қайта қарастырылған мандатты бекіткеннен кейін 1922 жылғы қазан айында келісілген, жариялану сынақ мерзімінің аяқталуымен байланысты болды): "Ұлттар Лигасының мақұлдауымен, Ұлыбритания патшалығы Трансжорданиядағы тәуелсіз үкіметтің болуын мойындайды, бұл үкіметтің конституциялық болып, Ұлыбритания патшалығына осы аумаққа қатысты халықаралық міндеттемелерін орындауға мүмкіндік беретін келісімшарт арқылы орындалуын қамтамасыз етуі тиіс".

1927 жылы Ұлттар Лигасының Тұрақты Мандаттар Комиссиясының он бірінші сессиясында сэр Джон Э. Шаксбург Трансжорданияның мәртебесін былай қорытындылады:
"Трансжордания Палестинаның бөлігі емес, бірақ Палестина мандатының билігімен Ұлыбритания үкіметі басқаратын аумақтың бөлігі болып табылады. Ондағы ерекше шаралар, шын мәнінде, біздің арабтарға соғыс кезінде берген уәделеріміз туралы бұрынғы дауларға оралады, мен оны қайта жаңғыртуға ниетім жоқ. Мәселе мынада, біздің түсінігіміз бойынша, Иордан өзенінің шығысындағы ел – бірақ батысындағы емес – соғыс кезінде арабтардың тәуелсіздігін мойындауға және қолдауға уәде берген аумаққа жатады. Трансжордания Палестинадан мүлдем өзгеше жағдайда және онда арнайы шаралар қабылдау қажет деп есептелді."

1928 жылғы келісім

1928 жылы көптеген әкімшілік функциялар, соның ішінде Трансжордания үшін жоғары комиссар лауазымы құрылды. Ұлыбритания мен Әмірлік арасында 1928 жылғы 20 ақпанда жасалған келісім мандат статусын өзгерте қоймады. Ол Трансжорданияда тәуелсіз үкіметтің бар екенін мойындады және оның өкілеттіктерін анықтап, шектеді. Ратификация құжаттары 1929 жылғы 31 қазанда алмастырылды. 1928 жылы алғашқы Трансжордан шарты жасалғанға дейін Трансжордания британдық бақылауда қалды. Трансжордания формалды түрде тәуелсіз болды, бірақ британдықтар әскери қатысуын және сыртқы істерді бақылауын сақтап, Әмірлікке қатысты белгілі бір қаржылық бақылауды ұстады. Бұл Трансжорданияның толыққанды егеменді және тәуелсіз мемлекет болу талаптарына жауап бермеді, бұл сәтсіздік Трансжорданиялықтардың арасында шартына кеңінен наразылық тудырды. Олар шартының баптарын қарастыру және саяси әрекеттер жоспарын қабылдау үшін 1928 жылғы 25 шілдедегі ұлттық конференцияға (алғашқысы) жиналды. АҚШ Мемлекеттік департаментінің Халықаралық құқық жөніндегі жинағында көрсетілгендей, Ұлыбритания мен Әмірлік арасында 1928 жылғы 20 ақпанда жасалған келісім мандат статусын өзгерте қоймады, ол Трансжорданияда тәуелсіз үкіметтің бар екенін мойындады және оның өкілеттіктерін анықтап, шектеді. Ратификация құжаттары 1929 жылғы 31 қазанда алмастырылды.

1946 жылғы тәуелсіздік

1946 жылдың 17 қаңтарында Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Эрнест Бевин Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында сөйлеген сөзінде Ұлыбритания үкіметінің жақын арада Трансжорданияны толық тәуелсіз және егемен мемлекет ретінде құру үшін қадамдар жасау ниетін білдірді. 1946 жылдың 22 наурызында Ұлыбритания үкіметі мен Транс-Иордания әмірі Лондон келісіміне қол қойды. Бұл келісім екі елдің парламенттері ратификациялағаннан кейін Транс-Иорданияның толық тәуелсіздігін мойындау механизмі ретінде қарастырылды. Транс-Иорданияның тәуелсіздігі 1946 жылдың 18 сәуірінде Ұлттар Лигасының соңғы отырысында ресми түрде мойындалды. 1949 жылы елдің ресми атауы «Иорданияның Хашемит Корольдігі» деп өзгертілді. Патша Абдулла жаңа құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелікке үміткерлік білдірген кезде, Кеңес Одағы бұл елдің британдық бақылаудан «толық тәуелсіз» еместігіне сілтеме жасап, өтінішке вето қойды. Бұл 1948 жылдың наурыз айында Ұлыбританиямен жасалған жаңа келісімге әкелді, онда егемендікке қатысты барлық шектеулер алынып тасталды. Дегенмен, Иордания 1955 жылдың 14 желтоқсанына дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының толыққанды мүшесі бола алмады. «Палестина мандаты туралы конвенция» деп те аталатын Англо-американдық келісім, АҚШ-қа мандатты тоқтату бойынша британдықтардың бір жақты әрекеттерін кейінге жылдыруға рұқсат берді. Сирия мен Ливанның тәуелсіздігін жариялауда «Сирия мен Ливанның тәуелсіздігі мен егемендігі мандат актісінен туындайтын құқықтық жағдайға әсер етпейді» делінген. Шындығында, бұл жағдайды 1924 жылғы 4 сәуірдегі франко-американдық конвенцияға қол қойған АҚШ үкіметінің келісімімен және Ұлттар Лигасы Кеңесінің келісімімен ғана өзгертуге болады. АҚШ Транс-Иорданияға қатысты мандаттың ресми тоқтатылуы Сирия мен Ливан үшін француз мандатын құру кезінде қабылданған бұрынғы тәжірибеге сәйкес болуы керек деген саясатты қабылдады. Бұл Транс-Иордания Біріккен Ұлттар Ұйымына толық тәуелсіз мемлекет ретінде қабылданған кезде мандаттың тоқтатылатынын білдірді. АҚШ Конгресінің мүшелері БҰҰ-дағы АҚШ өкіліне Палестинаның болашақ мәртебесі анықталғанға дейін Транс-Иорданияның мәртебесін халықаралық жазылымда белгілеуді кейінге қалдыруды ұсынуға нұсқау беруді талап ететін резолюциялар енгізді. АҚШ Мемлекеттік департаменті сондай-ақ Рабби Уайз бен Сильверден Транс-Иорданияның тәуелсіздігіне қарсы заңдық аргументтер алды. 1947 жылғы Пентагон конференциясында АҚШ Ұлыбританияға Біріккен Ұлттар Ұйымының Палестина мәселесі бойынша шешімін күтіп, Транс-Иорданияны мойындаудан бас тартатынын мәлімдеді. Транс-Иордания 1946 жылдың 26 маусымында Біріккен Ұлттар Ұйымына мүшелікке өтініш білдірді. Польша өкілі Транс-Иорданияның тәуелсіздігіне қарсы емес екенін, бірақ Ұлттар Лигасының Кодексінде көзделген заңдық процедуралар орындалмағандықтан өтінішті бір жылға кейінге қалдыруды сұрады. Британдық өкіл Ұлттар Лигасы Транс-Иорданиядағы мандатты тоқтатуға келісім бергенін мәлімдеді. Бұл мәселе бойынша дауыс беру кезінде Транс-Иорданияның өтініші қажетті дауыс санын жинады, бірақ дипломатиялық қарым-қатынасы жоқ елдердің мүшелігін мақұлдамайтын Кеңес Одағы вето қойды. Бұл мәселе және Ирландия, Португалия, Австрия, Финляндия және Италияның мүшелігіне байланысты ветолар салдарынан туындаған ұқсас мәселелерді шешуге бірнеше жыл және көптеген дауыс қажет болды.