Кіріспе

1920 жылы Осман империясы мен одақтастар арасында жасалған, күшіне енбеген келісім

Севр келісім-шарты – 1920 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастар мен Осман империясы арасында қол қойылған келісім. Келісім бойынша Осман империясының кең аумағы Франция, Ұлыбритания, Грекия және Италияға берілді, сондай-ақ Осман империясының ішінде үлкен оккупациялық аймақтар құрылды. Бұл, Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілген Орталық державалардың одақтас державалармен жасасқан келісімдерінің бірі болды. Әскери қимылдар Мұдрос келісімімен бұрын тоқтатылған еді. Келісім 1920 жылдың 10 тамызында Франциядағы Севр қаласындағы Manufacture nationale de Sèvres фарфор фабрикасының көрме залында қол қойылды. Севр келісім-шарты Осман империясын бөлісудің бастамасы болды. Келісім шарттарында түрік халқы қоныстанбаған жерлерден бас тарту және оларды одақтастардың басқаруына беру көзделді. Шығыс Жерорта теңізі аймағын беру нәтижесінде Палестинаға британдық мандат және Сирия мен Ливанға француздық мандат сияқты жаңа саяси құрылымдар пайда болды. Бұл шарттар түрік ұлтшылдығын және наразылықты күшейтті. Келісімге қол қойғандар Мұстафа Кемал Паша басшылығындағы Ұлы Ұлттық Мәжіліс тарапынан азаматтығынан айырылып, Түрік Тәуелсіздік соғысының басталуына себеп болды. 1922 жылдың қыркүйегіндегі Чанак дағдарысы кезінде, Ұлыбританиямен араздасудың алдында тұрған тараптар 1922 жылдың 11 қазанында Мұдания қарусыздығы туралы келісімге келді, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстың бұрынғы одақтастарын 1922 жылдың қарашасында түріктермен келіссөздер жүргізуге итерді. 1923 жылғы Лозанна келісім-шарты Севр келісім-шартының орнына келді, соның нәтижесінде қақтығыс аяқталды және Түркия Республикасы құрылды.

Қаулылар

thumb 173right=1.4 1920 жылғы түпнұсқа картада Севр келісімінің аймағы көрсетілген (әсер аймақтары көрсетілмеген). Бұл келісім Түркияға бірқатар аумақтық жоғалтуларды жүктеді және Түркияға қарайтын деп танылған аймақтарға қатысты бірнеше шарттарды қамтыды.

Қаржылық шектеулер

Достастар Осман империясының қаржысын бақылауға міндетті болды, мысалы, ұлттық бюджетті бекіту және қадағалау, қаржылық заңдар мен ережелерді іске асыру және Осман банкін толығымен бақылау. 1881 жылы құрылған Османдық мемлекеттік борыш басқармасы британдық, француз және итальяндық облигация иелерін ғана қамту үшін қайта құрылды. Османдық қарыз мәселесі Қырым соғысы (1854–1856) кезінде Осман империясы шетелден, негізінен Франциядан қарыз алған кезден бастау алады. Сонымен қатар, 1914 жылы Талаат-паша таратып жіберген Осман империясының капитуляциялары қайта жаңартылды. Империя өз аумағы арқылы өтетін адамдарға, тауарларға, кемелерге және т.б. еркін транзит беруге міндетті болды, ал транзиттегі тауарлар барлық кедендік баждардан босатылатын болды. Салық жүйесіне, кедендік жүйеге, ішкі және сыртқы қарыздарға, импорттық және экспорттық баждарға және жеңілдіктерге болашақ өзгерістер енгізу үшін одақтас державалардың қаржы комиссиясының келісімі қажет еді. Германия, Австрия, Венгрия немесе Болгарияның экономикалық қайта енуіне жол бермеу үшін шарт империядан осы елдердің азаматтарына тиесілі мүлікті сатуға талап қойды. Мүліктің мемлекеттік сатылуын Репарация комиссиясы ұйымдастырмақ. Бағдад теміржолының меншік құқығы неміс бақылауынан өтуге тиіс болды.

Әскери шектеулер

Осман әскері 50 700 адаммен шектелуге тиіс болды, ал Осман флоты тек жеті шлюп және алты торпедалық қайықтан ғана тұруға рұқсат етілді. Осман империясына әуе күшін құруға тыйым салынды. Бұл келісім әскери шарттардың орындалуын қадағалау үшін бірлескен бақылау және ұйымдастыру комиссиясын қамтыды.

Халықаралық сынақтар

Келісім армян геноцидіне жауапты тұлғаларды анықтауды талап етті. Севр келісімінің 230-бабы Осман империясынан "1914 жылдың 1 тамызында Осман империясының құрамына кіретін аумақтарда соғыс кезеңінде жасалған жаппай қырғындарға жауапты деп одақтас державалар талап ететін адамдарды тапсыруды" талап етті. Дегенмен, Севр келісімінде көзделгендей, одақтас трибуналдың соғыс қылмыскерлерін соттау әрекеті тоқтатылып, геноцидті ұйымдастырғандар соттан қашып, Еуропа мен Орталық Азияда салыстырмалы түрде еркін қозғалыс жасады.

Франция

Шарт бойынша Түркия қалдырған аумақта Франция Сирияны және оңтүстік-шығыс Анатолияның іргелес аймақтарын, Антеп, Урфа және Мардинді қоса алды. Адана, Диярбакыр және шығыс-орталық Анатолияның үлкен бөліктері, Солтүстікке қарай Сивас пен Токатқа дейін, француздық ықпал аймағы деп жарияланды.

Грекия

Грекия үкіметі 1919 жылдың 21 мамырынан бастап Смирна қаласын басқарды. 1922 жылдың 30 шілдесінде протекторат орнатылды. Шарт бойынша "өзінің егемендік құқықтарын жергілікті парламентке" беру көзделді, бірақ аймақ Осман империясының құрамында қалды. Шарт Смирнаны жергілікті парламент басқаруын, ал бес жылдан кейін Ұлттар Лигасы қадағалауымен Смирна азаматтары Грекияға қосылуды немесе Осман империясында қалуды қалайтынын анықтау үшін референдум өткізуді қарастырды. Шарт Смирна анклавының грек басқаруын қабылдады, бірақ аймақ түрік егемендігінде қалды. Грек әскері христиан халқын түрік жалдамалы әскерлерінің шабуылдарынан қорғау мақсатында өкілеттіктерін жақын орналасқан қалаларға да кеңейтіп, «Смирна аймағын» құрды.

Италия

Италияға Додеканез аралдары ресми түрде берілді, бұл аралдар 1911-1912 жылдардағы Италия-Түрік соғысынан бері итальяндық оккупацияда болған, Оучи шартында Италия осы аралдарды Осман империясына қайтаруға міндетті болса да. Оңтүстік және батыс-орталық Анатолияның ірі бөліктері, соның ішінде Анталия порты мен тарихи Селжұқ астанасы Конья, итальяндық ықпал аймағы деп жарияланды. Анталия облысы Лондон шарты бойынша Италияға Үштік Антанта тарапынан уәделенген еді, ал итальяндық колониялық билік бұл аймақты Ликия деген атпен итальяндық колонияға айналдыруды көздеді.

Сағалар аймағы

Босфор, Дарданелл және Мармара теңізін қамтитын Босфор бұғаздары аймағы ұсынылды. Бейбіт және соғыс уақытында барлық сауда және әскери кемелерге, туларына қарамастан, Дарданеллде теңіз жүзуге рұқсат етіледі. Бұл, тиімді түрде, судың халықаралық деңгейде танылуына әкелер еді, оларға блокада салуға болмайды және Ұлттар Лигасының шешімдерін орындаудан басқа, онда соғыс әрекеттеріне жол берілмейді.

Еркін аймақтар

Кейбір порттар халықаралық маңызы бар деп жариялануға тиіс еді. Ұлттар Лигасы мұндай порттарда толық еркіндік пен, әсіресе алымдар мен мүмкіндіктер тұрғысынан, абсолютті теңдік болуын талап етті, бұл сауда стратегиялық маңызға ие жерлерде экономикалық шаралардың орындалуын қамтамасыз ету үшін қажетті болды. Бұл аймақтар "еркін аймақтар" деп аталатын еді. Порттар: Сан-Стефанодан Долмабахчеге дейінгі Константинополь, Хайдарпаша, Смирна, Александретта, Хайфа, Басра, Трабзон және Батум.

Тракия

Шығыс Фракия (Шаталжа желісіне дейін), Имброс және Тенедос аралдары, сондай-ақ Мармара теңізіндегі аралдар Грекияға өткізілді. Аралдардың төңірегіндегі сулар халықаралық аумақ деп жарияланды және "Буғаз аймағының" басқаруына берілді.

Курдистан

Мосул провинциясын қоса алғанда, Күрдістан аймағында өз тағдырын шешу үшін референдум өткізу жоспарланған еді. Күрдтер арасында Курдистанның шекарасы туралы жалпы келісім болған жоқ, себебі күрд халқының қоныстанған аймақтары мен аймақтың саяси және әкімшілік шекаралары арасында зор айырмашылық болды. Курдистанның біртұтас мемлекет ретіндегі жобасы 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясында Курдистанның мәртебесін көтеру қоғамын (Kürdistan Teali Cemiyeti) өкілдік еткен Шериф Паша тарапынан ұсынылған. Ол аймақтың шекараларын былай анықтады: Түрік Курдистанының шекаралары этнографиялық тұрғыдан алғанда, солтүстікте Кавказ шекарасындағы Зивеннен басталып, батысқа қарай Ерзурум, Ерзинкан, Кемах, Арапгир, Бесни және Дивикке (Диврик пе?) дейін созылады; оңтүстікте Харан, Синжар таулары, Тель-Асфар, Эрбиль, Сулеймания, Акк ел-Ман, Синне қатарынан өтетін сызық бойымен жүреді; шығысында Равандиз, Башкале, Везиркале, яғни Парсы шекарасынан Арарат тауына дейін. Бұл басқа күрд ұлтшылдарының арасында пікір қақтығысына себеп болды, өйткені Ван аймағы шегінен тыс қалды (мүмкін, бұл Арменияның аталған аймаққа талап етуіне байланысты болған). Эмин Али Бедир Хан Ванды және қазіргі Түркияның Хатай провинциясы арқылы теңізге шығу мүмкіндігін қамтитын балама карта ұсынды. Күрд және армяндық делегациялардың бірлескен мәлімдемесіне сәйкес, күрдтердің Ерзурум вилаеті және Сасун (Сасон) аймақтарына қатысты талаптары қарастырылмады, бірақ Агри және Мушқа қатысты егемендік құқығы туралы таластар сақталды. Ешқайсысы Севр шартында қолдау таппады, ол қазіргі түрік жерінде (Иранның күрдтері, британдықтар бақылауындағы Ирак және француздықтар бақылауындағы Сирия) қиындатылған Курдистанның жобасын көрсетті. Қазіргі Ирак-Түркия шекарасы 1926 жылдың шілде айында бекітілді. 63-бап ассириялық-халдей азшылықтарына толық қорғау және қауіпсіздік беруді қарастырды, бірақ бұл ереже Лозанна шартында алынып тасталды.

Армения

Армения "Армения" VI бөлімінде, 88-93-баптарда "ерікті және тәуелсіз" мемлекет ретінде танылды. 89-бапта: "Түркия мен Армения, сондай-ақ басқа да жоғары келісуші тараптар Түркия мен Армения арасындағы Эрзерум, Трапезонт, Ван және Битлис вилайеттеріндегі шекараны белгілеу мәселесін Америка Құрама Штаттарының президентіне жүктеуге және оның шешімін, сондай-ақ Арменияның теңізге шығу жолын және аталған шекараға жақын түрік территориясының әскериленбеуіне қатысты оның қоятын барлық шарттарын қабылдауға келіседі". Шартта Армения мен Әзірбайжан және Грузия арасындағы шекаралар осы мемлекеттердің тікелей келіссөздері арқылы анықталуы керек екендігі, ал егер келісімге келе алмаса, шешімді Басты одақтас державалар қабылдауы тиіс екендігі көрсетілген.

Ұлыбританияның Иракқа мандаты

Келісімдегі Иракқа қатысты британдық мандат туралы егжей-тегжейлер 1920 жылғы 25 сәуірде Сан-Ремо конференциясында аяқталды. Аймақтағы мұнай концессиясы Мосул провинциясына концессиялық құқықтары бар британдық бақылаудағы Түрік мұнай компаниясына (ТПК) берілді. Британ және ирактық келіссөзшілер жаңа мұнай концессиясы бойынша қатысты даулы пікірталас жүргізді. Ұлттар Лигасы Мосулдың тағдыры бойынша дауыс берді, ал ирактықтар британдық қолдаусыз Ирак осы аймақты жоғалтады деп қорқып, алаңдады. 1925 жылдың наурыз айында ТПК "Ирак мұнай компаниясы" (IPC) деп қайта аталды және 75 жылға толыққанды концессия алды.

Сирия мен Ливанға француз мандаты

Француз мандаты Сан-Ремо конференциясында белгіленді: ол шығысында Евфрат өзенінің алабы мен Сирия шөлі, батысында Жерорта теңізі арасындағы аймақты қамтиды және солтүстіктегі Нур тауларынан оңтүстіктегі Египетке дейін созылды. Бұл шамамен 60 000 шаршы миль (155 399 км²) аумақты құрады, онда Ливан және кеңейтілген Сирия бар, олардың халқы шамамен 3 000 000 адамды құрады. Бұл аймақ француз билігінде бес үкіметке бөлінді: Евфрат аймағынан Жерорта теңізіне дейінгі Алеппо, оның құрамында Александреттаның автономды санджағы (қазіргі Хатай); Дамаск, оның ішінде Дамаск, Хама, Хомс және Хауран; Триполиден Палестинаға дейін созылған Үлкен Ливан; Александретта санджағы мен Үлкен Ливан арасындағы жағалауды қамтитын Әләуит мемлекеті және Ас-Сувейда қаласының маңындағы Джабал Друз мемлекеті. 1920 жылдың наурыз айында Дамаскіде өткен Сирия Ұлттық Конгресінде Сирияның королі деп жарияланған Фейсал ибн Хусейн сол жылдың шілдесінде француздықтар тарапынан қуылды. Келесі жылы ол Ирактың королі болды.

Хиджаз патшалығы

Арабия түбегіндегі Хиджаз патшалығы халықаралық деңгейде мойындалды және оның аумағы шамамен 100 000 шаршы миль (258 999 км²) болды, ал халқы – 750 000-ға жуық адамды құрады. Басты қалалары – 80 000 тұрғыны бар Меккедегі қасиетті орындар және 40 000 тұрғыны бар Медина еді. Осман империясы тұсында бұл Хиджаз вилаяты болған, бірақ соғыс барысында британдықтардың ықпалымен тәуелсіз патшалыққа айналды.

Тастауы

Севр келісімі Осман империясына Версаль келісімінде Германия империясына қойылған талаптардан гөрі әлдеқайда қатаң талаптар жүктеді. Франция, Италия және Ұлыбритания Осман империясын бөлісуді 1915 жылдың өзінде құпия жоспарлай бастады. Ашық келіссөздер 15 айдан астам уақытқа созылды, ол 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясында басталды, 1920 жылғы ақпан айындағы Лондон конференциясында жалғасты және 1920 жылғы сәуірде Сан-Ремо конференциясынан кейін ғана нақты пішін алды. Кешігу себебі – державалардың келісе алмауы, бұл Түркия Ұлттық қозғалысының нәтижесіне байланысты болды. Севр келісімі ешқашан ратификацияланбады, ал Түркия Тәуелсіздік соғысынан кейін Севр келісіміне қол қойған елдердің көпшілігі 1923 және 1924 жылдары Лозанна келісіміне қол қойды және ратификациялады. Севр келісімі талқыланып жатқанда, Мустафа Кемал-паша басшылығындағы түрік ұлттық қозғалысы Константинопольдегі монархиядан бөлініп, 1920 жылғы сәуірде Анкарада Түрік Ұлы Ұлттық Мәжілісін құрды. Ол түріктерді гректерге қарсы күресуге шақырды, олар Осман империясының иелігінде болған және келісім бойынша Грекияға берілген жерлерді басып алуға тырысты. Бұл грек-түрік соғысының (1919–1922) бастауы болды, ол түріктердің жеңісімен аяқталды. 18 қазан күні Дамат Ферид пашаның үкіметі Ахмет Тевфик паша басшылығымен уақытша үкіметке алмастырылды, ол ұлттық бірлікке қол жеткізілсе Севр келісімін ратификациялау үшін Сенатты шақыру ниетін білдірді. Бұл үшін келісімге қарсылық білдірген және әскери шабуылға кіріскен Мустафа Кемалмен ынтымақтастық орнату қажет болды. Нәтижесінде Түркия үкіметі Антантаға келісімді ратификациялаудың қазіргі уақытта мүмкін емес екенін хабарлады. Ақырында, Мустафа Кемал Тәуелсіздік соғысында жеңіске жетіп, бұрынғы одақтастардың көпшілігін келіссөз үстеліне қайта оралуға мәжбүр етті. Мустафа Кемалдың Анатолиядағы келісімге қарсылығынан басқа, Сириядағы арабтар француз билігін қабылдауға құштар емес еді, Мосул маңындағы түріктер британдықтарға шабуыл жасады, ал арабтар Бағдадтағы британдық билікке қарсы көтерілді. Мысырда да тәртіпсіздік болды.

Кейінгі шарттар

Түрік тәуелсіздік соғысы кезінде түрік армиясы грек, армян және француз күштерімен сәтті күресіп, қазіргі Түркия аумағына ұқсас территорияның тәуелсіздігін қамтамасыз етті, бұл Мисак-ы Милли мақсатына сай болды. Түрік ұлттық қозғалысы 1921 жылғы 16 наурызда Совет Ресейімен Мәскеу шарты, Франко-түрік соғысын аяқтау үшін Франциямен Анкара келісімі, армяндармен Александрополь шарты және шығыс шекараларын белгілеу үшін Карс шарты арқылы халықаралық қатынастарын дамытты. 1922 жылдың қыркүйегіндегі Чанак дағдарысы кезінде, Ұлыбританиямен нейтралды аймақ мәселесіндегі қақтығысқа тікелей келуден құтылды, ал 1922 жылғы 11 қазанда Мудания қарусыздығы туралы келісімге қол қойылды, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстың бұрынғы одақтастарын 1922 жылдың қарашасында түріктермен келіссөздерге қайта оралды. Бұл 1923 жылы Лозанна шартымен аяқталды, ол Севр шартын алмастырып, Анатолия мен Фракиядағы кең аумақты түріктерге қайтарды. Лозанна шартына сәйкес Франция мен Италияның тек экономикалық байланыс аймақтары болды, ал ықпал ету аймақтары емес. Константинополь халықаралық қала ретінде жарияланбады және Түркия мен Болгария арасында демилитаризацияланған аймақ құрылды.