Кіріспе
Euphorbiaceae тұқымдасына жататын ағаш түрі.
Aleurites moluccanus – шам жаңғағы, Euphorbiaceae тұқымдасына жататын гүлді ағаш, сонымен қатар шамжаңғақ, үнді жаңғағы, кемири, лак ағашы, nuez de la India, buah keras, godou, кукуи жаңғақ ағашы және rata kekuna деп те аталады.
Сипаттама
Шамшаңның биіктігі 15 метрге дейін жетеді, бұтақтары кең жайылып немесе төмен иіліп тұрады. Жапырақтары ашық жасыл, қарапайым, ересектеген бұтақтарында жұмыртқа немесе жүрек пішіндес, ал жас өсімдіктерде үш, бес немесе жеті бөлікті болуы мүмкін. Олардың ұзындығы 20 см-ге дейін, ені 10 см-ге дейін жетеді, ал жас жапырақтары қызыл қоңыр немесе сары түсті жұлдыз тәрізді түктермен тығыз жабылады. Сабақтары 10 см-ге дейін, ал жапырақ тіліктері 2 см шамасында болады. Гүлдері кішкентай – еркек гүлдерінің диаметрі 5 мм шамасында, ал аналық гүлдері 6 мм шамасында.
Flowers are small—male flowers measure around in diameter, female flowers about .
Таксономия
Бұл өсімдікті алғаш рет Карл Линней 1753 жылы «Species Plantarum» (Sp. Pl. 2: 1006 (1753)) еңбегінде Jatropha moluccana деп сипаттаған. 1805 жылы Карл Людвиг Вильденоу оны «Species Plantarum» (Sp. Pl. 4: 590 (1805)) еңбегінің кейінгі басылымында Aleurites moluccana деп атауын өзгерткен. Шамшаң өсірудің археологиялық куәліктері Оңтүстік Сулавесидегі Тоалеан мәдениетінің неолиттік ескерткіштерінде де табылды, олардың жасы шамамен 3700-2300 жыл бұрынғы кезеңге жатады. Шамшаңғақтар ерте австронезиялық теңізшілер тарапынан Тынық мұхиты аралдарына кеңінен таратылып, биік жанартау аралдарында табиғи түрде өсетін болды.
Тіршілік ету ортасы
А. moluccanus тропикалық жаңбырлы ормандарда және өзен бойындағы ормандарда өседі. Бұл өте жылдам өсетін ағаш және көбінесе бұзылған жаңбырлы ормандарда кездеседі. Австралияда теңіз деңгейінен бастап өсетін биіктік диапазоны бар және Жаңа Каледонияда деликатес саналады.
Аттар
Протоавстронезиялық шамшырақ сөзі *камири деп жаңартылған, ал қазіргі замандағы туыс сөздері Хануноо, Ибан және Сунда тілдеріндегі мунканг; Ява және малай тілдеріндегі кемири; және Тетун тіліндегі ками болып табылады. Алайда, Океания тілдеріндегі шамшырақ сөзі Протоавстронезиялық *CuSuR сөзінен туындаған деп саналады, ол Прото Малайя-Полинезиялық *tuhuR сөзіне айналды, бастапқыда "моншақтар сияқты бірге тізу" мағынасын білдірген, шамшырақтардың жасалуына сілтеме жасайды. Кейіннен ол Прото Шығыс Малайя-Полинезиялық және Прото Океаниялық *tuRi сөзіне айналып, екі рет қайталанды. Қазіргі замандағы туыс сөздері Фиджи, Тонга, Раротонга, Ниуэ тілдеріндегі туи туи; және Гавайи тіліндегі куи куи немесе кукуи. Малай тілінде бұл жаңғақтың тағы бір аты бар, ол – buah keras (сөзбе-сөз "қатаң жеміс").
Қолданылуы
Бұл жаңғақ пен одан алынатын май қолданылады. Шикі күйде жеңіл улы болғанымен, көптеген мәдениеттерде пісірілген немесе қуырылғаннан кейін бағаланады. Индонезия және Малайзия асханаларында көбінесе карри дайындауға пайдаланылады. Батак халқының ең байлары сандықтарын (каро тілінде: пелангапу) Aleurites moluccanus ағашынан жасатады, олар қайық пішіндес келіп, мүйізі мүйізді құс, жылқы немесе синга деп аталатын мифтік жануардың мүсінімен әшекейленген. Филиппинде бұл жеміс пен ағашқа лумбанг деп ат қойылған, содан кейін Лагуна провинциясындағы көл жағасындағы Лумбан қаласы осылай аталған. Бұрын, жергілікті емес түрлер келмей тұрғанда, оны жиі жер учаскесінің шекарасын белгілеу үшін пайдаланған, себебі күміс түсті жапырақтарының арқасында ағашты алыстан оңай тануға болады. Малайзияның Борнео аймағындағы Сабах штатында дусун тайпалары бұл жеміске godou деп ат қойып, оны татуировка жасағанда бояудың қосымша құрамы ретінде қолданады. Гавайиде 'инамoна деп аталатын дәмдеуіш қуырылған кукуи (шатырша) жаңғағынан тұз қосып жасалған пастадан дайындалады. 'Инамoна – дәстүрлі гавайи покесінің маңызды құрамы. Ежелгі Гавайиде кукуи жаңғағын жарық беру үшін жағатын. Жаңғақтарды пальма жапырағының орталық тамырына тізіп, бір жағынан жағып, он бес минут сайын бірін кезегімен өртеді. Осыдан олардың уақытты өлшеуге қолданылуына себеп болды. Гавайиліктер жаңғақтан май шығарып, оны капа матасынан жасалған шырағы бар тас май шамға, кукуи хеле по (жарық, қараңғылық кетеді) деп аталатын шамға жағатын. Гавайи тұрғындары ағаштың қабығынан, жапырақтарынан және гүлдерінен жасалған әшекейлер, күйдірілген жаңғақтан жасалған татуировка бояуы, майдан жасалған лак және балықшылар жаңғақты шайнап, суға түкіріп, су бетіндегі тартылысты жойып, су астында көру үшін шағылысты азайтатын сияқты көптеген мақсаттарда пайдаланған. Капа мен ахо (Touchardia latifolia cordage) балық аулау торларын қызыл қоңыр түспен бояу үшін ағаш қабығының ішкі қабатынан алынған бояу қолданылған. Кукуи майы 'упена (балық аулау торларын) сақтауға көмектесті. Көбінесе одан балық аулауға арналған кішкентай қайықтар жасалған. Кукуи 1959 жылдың 1 мамырында Гавайи штатының мемлекеттік ағашы деп жарияланды, себебі оның көптеген пайдалы қасиеттері бар. Ол сонымен қатар Молокай аралын бейнелейді, оның символдық түсі кукуи жапырағының күміс жасыл түсі. 1993 жылға дейін Тонга Корольдігінің шет аралдарында шам жаңғағын шайнап, дәстүрлі жерлеу рәсімінде қолданылатын хош иісті жұмсартқыш ретінде пайдаланған. Одан теріге арналған түрлі хош иісті майлар дайындалған. Австралияда аборигендер оны ұқсас мақсаттарда қолданған. Угандада тұқым "кабаканджагала" деп аталады, яғни "патша мені жақсы көреді". Фиджиде бұл жаңғаққа сикеци деп ат қойылған, ал оның майы косметикалық өнімдерде қолданылады.
Wealthier members among the Batak people have their coffins (Karo: pelangkah) made from the wood of Aleurites moluccanus, carved in the shape of a boat whose bow is decorated with the carved head of a hornbill, a horse, or a mythical beast known as a singa. In the Philippines, the fruit and tree are traditionally known as lumbang, after which Lumban, a lakeshore town in Laguna province, is named. Before the intrusion of non native species, it was frequently used as a property line manager, because its silvery underleaf makes the tree easy to distinguish from a distance. In the state of Sabah, Malaysian Borneo, the Dusun tribes call the fruit godou and use it in tattoo making as an optional ingredient for the ink. A Hawaiian condiment known as ʻinamona is made from roasted kukui (candlenuts) mixed into a paste with salt. ʻInamona is a key ingredient in traditional Hawaiian poke. In ancient Hawaiʻi, kukui nuts were burned to provide light. The nuts were strung in a row on a palm leaf midrib, lit on one end, and burned one by one every fifteen minutes or so. This led to their use as a measure of time. Hawaiians extracted the oil from the nut and burned it in a stone oil lamp called a kukui hele po (light, darkness goes) with a wick made of kapa cloth. Hawaiians had many other uses for the tree, including leis from the shells, leaves, and flowers; ink for tattoos from charred nuts; a varnish with the oil; and fishermen would chew the nuts and spit them on the water to break the surface tension and remove reflections, giving them greater underwater visibility. A red brown dye made from the inner bark was used on kapa and aho (Touchardia latifolia cordage). A coating of kukui oil helped preserve ʻupena (fishing nets). The trunk was sometimes used to make smaller canoes used for fishing. Kukui was named the state tree of Hawaii on 1 May 1959 due to its multitude of uses. It also represents the island of Molokaʻi, whose symbolic color is the silvery green of the kukui leaf. As recently as 1993 on the outlying islands of the kingdom of Tonga, candlenuts were chewed into sweet scented emollient used during a traditional funerary ritual. They were used for making various sweet smelling oils for the skin. In Australia, Aboriginal Australians used them for a variety of similar purposes. In Uganda, the seed is referred to as kabakanjagala, meaning "the king loves me". In Fiji, this nut is called sikeci and its oil is used in cosmetic products.
Уыттылық
Тұқымдар сапонин, форбол және токсалбуминдерді қамтитындықтан, шикі күйінде жеңіл улы болады. Бірақ, қыздыру арқылы өңдеу ақуыз құрауының улы әсерін азайтады.
Мифология
Мауиде кукуи ағарту, қорғау және бейбітшілік символы болып саналады. Шошқа адам, құнарлылық жарты құдайы Камапуа кукуи ағашына айнала алады деп есептелген. Камапуа туралы әңгімелердің бірінде бір күні бір ер адам әйелін өлтіріп, оны Камапуа ағаш түрінде болғанда оның астына жерлейді.