Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рагусадан шыққан ақын, қазіргі Хорватия (1589–1638)
Poet from Ragusa, in modern Croatia (1589–1638)
Дживо Франов Гундулич (; 8 қаңтар 1589 – 8 желтоқсан 1638), қазір Иван Гундулич ретінде танымал, Рагуза республикасының (қазіргі Хорватия) ең көрнекті барокко ақыны. Ол хорват ұлттық ақыны деп есептеледі. Оның шығармалары Рим-католик контрреформациясының маңызды ерекшеліктерін көрсетеді: діни ынта, «дүниенің бекерлігі» туралы талап және «кәпірлерге» қарсы күрес. Гундуличтің маңызды туындылары – «Осман» эпикалық поэмасы, «Дубравка» пасторальдық пьесасы және «Асылсыз ұлдың жасы» діни өлеңі (Асылсыз ұл туралы нақылдың негізінде) – барокко стилінің байлығын және жиі риторикалық артықшылығын көрсетеді.
Dživo Franov Gundulić (; 8 January 1589 – 8 December 1638), better known today as Ivan Gundulić, was the most prominent Baroque poet from the Republic of Ragusa (now in Croatia). He is regarded as the Croatian national poet. His work embodies central characteristics of Roman Catholic Counter Reformation: religious fervor, insistence on "vanity of this world" and zeal in opposition to "infidels". Gundulić's major works—the epic poem Osman, the pastoral play Dubravka, and the religious poem Tears of the Prodigal Son (based on the Parable of the Prodigal Son) are examples of Baroque stylistic richness and, frequently, rhetorical excess.
Өмір жолы және шығармашылығы
Гундулич 1589 жылдың 8 қаңтарында Дубровникте бай Рагусалық ақсүйек отбасында дүниеге келді (Гундулич әулеті қараңыз). Франческо ди Франческо Гундуличтің (Франо Франов Гундулич, сенатор және дипломат, бір кезде Константинопольдегі Рагуса елшісі және Рим папасы VIII Григорийдің республика кеңесшісі) және Джива Градичтің (де Гради) ұлы. Ол өте жақсы білім алды. Ол иезуит Сильвестро Муциодан гуманитарлық ғылымдарды, ал Ридольфо Рикасоли мен Камилло Камиллиден философияны оқыды, олар 1590 жылдың соңында Рагузада мектеп ректоры және гуманитарлық әдебиет профессоры болып тағайындалған еді. Содан кейін ол Рим құқығын және жалпы юриспруденцияны оқыды, онда Республиканың Ұлы Кеңесінде көптеген лауазымдарды атқарды. 1608 жылы, он тоғыз жасында, ол Ұлы Кеңес (Велико виеће) мүшесі болды. Екі рет, 1615 және 1619 жылдары, ол қаланың оңтүстік-шығысындағы Конавле аймағының кнезі (комиссары немесе губернаторы) қызметін уақытша атқарды. Отыз жасында Николета Соркочевичке (Сорго) (1644 жылы қайтыс болды) үйленді, одан үш ұл – Франческо, Мато, Шишмундо "Шишко" (Сегисмондо) және екі қыз – Мария "Маре" Гондола және Джива (Джованна) дүниеге келді. Фран Джива Гундулич пен Мато Гундулич (1636–1684) Валленштейннің басшылығымен отыз жылдық соғыста соғысқан; ең кішісі 1682 жылдың 16 қаңтарында қайтыс болды, ол кезде республика ректоры болған. 1621 жылдан бастап қайтыс болғанға дейін Иван қала әкімшілігінде түрлі лауазымдарды атқарды. 1636 жылы сенатор, 1637 жылы судья, ал 1638 жылы Кіші Кеңес (Мало виеће) мүшесі болды. Егер ол сәл ұзақ өмір сүрген болса – ол қатты қызудан қайтыс болды, бұл оның қабырғаларындағы қабынудың нәтижесі (Фолио 15 Libr. Mort. N°274, Adi le Xbre 1638 Ragusa) – онда, мүмкін, Дубровник Республикасының кнезі (ректоры) болып сайланған болар еді, бұл ең жоғары лауазым, оны кем дегенде елу жастағы лайықты азаматтар бір ай ғана атқарған. Оның 1624 жылы қайтыс болған әкесі бес рет князь болған, ал Иванның ұлы Шишмундо Гундулич кейін төрт рет князь болған. Иван Гундулич Дубровниктегі францискан шіркеуіне жерленді. Ол өзінің әдеби мансабын Дубровникте танымал болған өлеңдер жазу және мелодрамалар қою арқылы бастады. Бірақ Иван тек үлкен шығармаларын ғана жариялады. Оның "қараңғылықтың ұрығы" деп атаған бұрынғы еңбектері қазір жоғалып кеткен. Оның алғашқы жарияланымдары 1621 жылы болды, ол Дәуіттің Забур жырларының бірнешеуін қайта жазып, бірнеше діни өлеңдер жазды. Содан кейін ол 1622 жылы өзінің әйгілі "Сузе сина разметногога" (Жазыққан ұлдың көз жастары) атты шығармасын жазды, ол үш "Шырықтан" тұрады: Сагришешены (Күнә), Спознане (Түсіну) және Скрушешены (Жаратқанға мойынсұну). Бұл өлеңінде Иван христиан дінінің үш негізгі санатын ұсынды: күнә, тәубе және құтқарылу, өмір мен өлім, тазалық пен күнә, Көк және тозақ сияқты қарама-қайшылықтар арқылы. 1637 жылы Тоскананың Фердинанд II үйленгенде Гундулич бұл оқиғаны құрметтеу үшін өлең жазды, ол "бұл жағдайда барлық славян халқы (Slovinski narod) сізді құрметтейді" деп атап өтті.
Gundulić was born in Dubrovnik into a wealthy Ragusan noble family (see House of Gundulić) on 8 January 1589. Son of Francesco di Francesco Gundulić (Frano Franov Gundulić, senator and diplomat, once the Ragusan envoy to Constantinople and councilor of the Republic to the Pope Gregory VIII) and Dživa Gradić (de Gradi). He received an excellent education. He probably studied the humanities with the Jesuit Silvestro Muzio and philosophy with Ridolfo Ricasoli and Camillo Camilli, who in late 1590 had been appointed rettore delle scuole e professore di umane lettere in Ragusa. After that he studied Roman law and jurisprudence in general, where he held numerous offices for the Great Council of the Republic. In 1608, when he was nineteen, he became a member of the Veliko vieće (Great Council). Twice, in 1615 and 1619, he held the temporary function of knez (commissary or governor) of Konavle, an area southeast of the city. At the age of thirty he married Nicoleta Sorkočević (Sorgo) (died 1644) who bore him three sons, Frano (Francesco), Mato (Matheo), Šišmundo "Šiško" (Segismondo) and two daughters, Marija "Mare" (Maria) Gondola and Dživa (Giovanna). Fran Dživa Gundulić and Mato Gundulić (1636–1684) fought in the thirty years war under Wallenstein; the youngest died on January 16, 1682, being by then the Rector of the Republic. From 1621 until his death Ivan held various offices in the city government. In 1636 he became a senator, in 1637 a judge, and in 1638 a member of the Small Council (Malo vieće). Had he lived a little longer – he died of an intense fever, product of an inflammation in his ribs ( Folio 15 Libr. Mort. N°274, Adi le Xbre 1638 Ragusa) – he would probably have been elected knez (rector) of the Dubrovnik Republic, the highest function that was held for one month only by meritorious gentlemen at least fifty years old. His father, who died in 1624, had been knez five times, and Ivan's son Šišmundo Gundulić later four times. Ivan Gundulić was buried in the Franciscan church of Dubrovnik. He began his literary career by writing poems and staging melodramas that became popular in Dubrovnik. But Ivan published only his larger works. His earlier work, which he referred to as a "brood of darkness", is now lost. His first publications were in 1621, when he rewrote several of David's Psalms and wrote several religious poems. He then wrote his famous Suze sina razmetnoga (Tears of the Prodigal Son) in 1622, composed of three "Cries": Sagriešenje (Sin), Spoznanje (Insight) and Skrušenje (Humility). In this poem Ivan presented the three basic categories of Christian faith: sin, repentance and redemption through contrasts such as between life and death, purity and sin, and Heaven and Hell. In 1637 when Ferdinand II of Tuscany married, Gundulić wrote a poem to honor the event, he noted that "all of Slavic people (Slovinski narod) honor you on this occasion".
Осман
Гундулич өзінің ең үлкен еңбегінде «Осман» шығармасында христиандық пен ислам, Еуропа мен түріктер, Батыс пен Шығыс арасындағы қарама-қайшылықтарды, сондай-ақ ол бостандық және құлдық деп есептеген ұғымдарды көрсетеді. «Осман» 20 әннен тұруы керек болған, бірақ 14-і мен 15-і табылмады. Қазіргі заманғы тұрғысынан қарағанда, Гундуличтің поэзиясын бағалауда екі бағыт басым: бір жағынан, эстетикалық сезімталдық өзгергендіктен оның поэтикалық ықпалы азайды (Гундуличтің әдеби ұстазы және ықпалды тұлғасы Торквато Тассо да ұқсас қайта қарауға түсті, бірақ оның көркемдік тұтастығы мен ерекшелігі уақыттың сынағына жақсы төтеп берді); екінші жағынан, Гундуличтің хорват тілінің қалыптасуына тигізген әсері зор болды. «Осман» Дубровник пен Далмациядағы хорват бароккосының бай әдеби дәстүріне терең тамыр жайған және оның шыңының бірі саналады. Христиандық пен ислам арасындағы күрестің қарама-қайшылығын бейнелей отырып, Гундулич Марко Маруличтің Осман түріктеріне қарсы күресті дәріптеу салт-дәстүрін жалғастырды. Славян халықтарын және басқыншыларға қарсы шайқастарды жұмылдырудан бөлек, Гундулич Осман II сұлтанының өмірін сипаттады. Гундулич оқырманға тағдыр шеңбері және әлемнің өткіншілігі туралы үнемі еске салады. «Осман» 1621 жылы Хоцимдегі Осман жеңілісінен туындаған жағдайды сұлтанның түсінуінен басталады, сондай-ақ болгарлардың, сербтердің, венгрлердің, албандардың және әсіресе поляктардың Осман империясына дейінгі даңқының қаншалықты оңай қайта жаңғыруы мүмкін екенін көрсетеді. Сюжет бойынша, Сұлтан Осман бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін Әли пашаны Польша Корольдігіне, ал Казлар ағаны өзіне үйлену үшін ең лайықты поляк ақсүйек қызын таңдауға жіберді. Гундулич Әли паша мен Казлар ағаның саяхаттарын сипаттайды, Хоцим шайқасына және Осман билігінде азап шеккен құл славяндарға ерекше назар аударады. Империяда тәртіпті қалпына келтіруге жасалған көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін армия Османды тұтқындап, өлім жазасын орындайды, ал тұтқынға алынған Мұстафа жаңа сұлтан болады.
In his greatest work, Osman, Gundulić presents the contrasts between Christianity and Islam, Europe and the Turks, West and East, and what he viewed as freedom and slavery. Osman had 20 cantos, but the 14th and the 15th were never found. Judging from the modern perspective, two approaches seem to dominate the contemporary appraisal of Gundulić's poetry: on one hand, his poetic influence has dimmed due to a change in aesthetic sensibility (Gundulić's chief literary predecessor and influence, Torquato Tasso, has undergone similar reassessment, but his artistic integrity and individuality have withstood the test of time better); while Gundulić's impact in the final standardisation of Croatian was overwhelming. Osman is firmly rooted within the rich literary tradition of the Croatian Baroque in Dubrovnik and Dalmatia and is considered as one of its apogees. By presenting the contrast of struggle between Christianity and Islam, Gundulić continued Marko Marulić's glorification of the fights against the invading Ottoman Turks. Besides magnifying Slavdom and the battles against the conquerors, Gundulić described the life of the Ottoman sultan Osman II. Gundulić constantly reminds the reader of the wheel of fortune and how the world is transient. Osman begins with the Sultan's grasping of the situation caused by the 1621 Ottoman defeat at Chocim and descriptions of how the era of pre Ottoman glory of the Bulgarians, Serbs, Hungarians, Albanians and especially the Poles could be easily restored. According to the storyline, Sultan Osman dispatched Ali pasha to the Kingdom of Poland in order to negotiate peace and Kazlar aga to choose which Polish noblewoman would suit him best for marriage. Gundulić describes the travels of both Ali pasha and Kazlar aga while paying much attention to the battle of Chocim and the enslaved Slavs that suffer under Ottoman rule. After numerous failed attempts to restore order in the empire, the army captures Osman and executes him, bringing the imprisoned Mustafa as the new sultan.
Мұра
Осман алғаш рет 1826 жылы Дубровникте басылып шықты, екі жоғалған бөлімі ақын Петар Игнать Соркочевич Криевич жазған өлеңдермен ауыстырылды. Операны Бранко Гавелла қойды, хореографиясын Ана Роже мен Оскар Хармош жасады, ал басты рөлді Сребренка Юринак ойнады. Гундуличтің портреті 1993 және 2002 жылдары шығарылған хорват 50 куна банкнотасының бет жағында бейнеленген.
Osman was printed for the first time in Dubrovnik in 1826, with the two missing cantos being replaced by poems written by the poet Petar Ignjat Sorkočević Crijević The opera was produced by Branko Gavella, choreographed by Ana Roje and Oskar Harmoš, and its main role was played by Srebrenka Jurinac. Gundulić's portrait was depicted on the obverse of the Croatian 50 kuna banknote, issued in 1993 and 2002.
Ұлты
Джон Ван Антверпен Файнның айтуынша, "Гундулич өз халқы туралы "славяндар" деп айтқан және барлық славяндарды бір үлкен тұтас, бір халық ретінде қараған". Әртүрлі зерттеушілер оны хорват ақыны деп сипаттаған. Людвиг Максимилиан университетінің тарих профессоры Мари Жанин Каличтің айтуынша, қарсы реформациядан кейін реформаланған католицизм мен (қайта) жанданған хорваттық ұлттық санасы арасында жаңа симбиоз пайда болды, бұл, әрине, жергілікті барокко өнеріне әсер етті. Осылайша, реформаланған католицизм жеке хорват этникалық санасының қалыптасуы үшін ең маңызды факторлардың бірі болды және Гундуличтің "Осман" поэмасы ерекше хорваттық (ұлттық сезімдердің) көрінісі болды. Торонто Метрополитен университетінің әлеуметтану профессоры Слободан Дракуличтің айтуынша, қазіргі хорват ұлтшылдығының алдында 16-17 ғасырлардағы жергілікті әлеуметтік құбылыс – хорват ұлтшылдығының тамыры жатыр, және Гундулич оның өкілдерінің бірі болды. Екінші жағынан, Гундуличтің этникалық тегі – батыс оңтүстік славян ағартушыларының өзін-өзі анықтауындағы серб-хорват айырмашылығының бір бөлігі, бұл 20 ғасырдағы Югославиядағы маңызды мәселелердің бірі болды. Гундулич, басқа дубровниктік жазушылар сияқты, 1990 жылдардан бері штокав диалектісінде жазғандықтан, серб ғалымдары оны тек серб немесе серб және хорват мәдени мұрасының бір бөлігі деп санайды. Ол SANU құрастырған "100 ең көрнекті серб" тізіміне енгізілген, ал оның шығармалары 2010 жылы жарық көрген "Серб әдебиетінің он ғасыры" атты бес томдық жинақтың бесінші томында, басқа рагус жазушыларымен бірге Matica srpska-ның серб әдебиетінің бір бөлігі ретінде жарияланған. 2021 жылдың желтоқсанында Сербия үкіметі Гундулич пен басқа дубровниктік жазушыларды Сербияның мәдени мұрасының бір бөлігі деп жариялаған мәдени мүлік туралы заң қабылдады. ХАЗУ, Матика хрватская және Хорватия үкіметінің өкілдері бар хорват ғалымдары бұл талаптарды – тек серб немесе ортақ мәдени мұра туралы мәлімдемелерді – Хорватия тарихы мен мұрасына сербтің үлкендік танытуының мысалы ретінде айыптайды.
According to John Van Antwerp Fine Jr., "Gundulić spoke of his people as "Slavs" and regarded all Slavs as being one great whole, a single people". Different researchers have described him as a Croatian poet. According to Marie Janine Calic, professor of History at Ludwig Maximilian University, following the Counter reformation, a new symbiosis arose between the reformed Catholicism and the (re )emerging Croatian identity, that undoubtedly influenced the local Baroque art. Thus, this reformed Catholicism was one of the most important factors for developing a separate Croatian ethnic consciousness and Gundulić's poem Osman was expression of distinct Croatian (pre )national feelings. According to Slobodan Drakulić, professor of sociology at Toronto Metropolitan University, the modern Croatian nationalism has as its antecedent a pre modern Croatian nationalism, which was a 16 17th century indigenous social phenomenon, and one of its representatives was Gundulić. On the other hand, Gundulić's ethnicity is part of the Serb Croat distinctions in self identification of the Western South Slavic enlighteners, that was one of the major problems in 20th century Yugoslavia. Gundulić like other writers from Dubrovnik who wrote in Shtokavian dialect since the 1990s are claimed by Serbian scholars as either solely Serbian or a part of joint Serbian and Croatian cultural heritage. He has been included in The 100 most prominent Serbs list compiled by the SANU, and his works are included as a part of the Serbian literature by the Matica srpska, together with other Ragusian writers, in the fifth volume of Deset vekova srpske književnosti (Ten centuries of Serbian literature) released in 2010. In December 2021 was passed a cultural property law by the Serbian government in which Gundulić and other Dubrovnik writers are part of Serbian cultural heritage. Croatian scholars with HAZU, Matica hrvatska and representatives of the Croatian government condemn both claims about solely Serbian or joint cultural heritage as an example of Greater Serbian pretension of Croatian history and heritage.