Хорват-Венгр ақсұлтаны Никола IV Зринский

Кіріспе

Хорват-венгр аристократы және генерал Никола IV

Никола IV Зринский немесе Миклош IV Зриньи (Zrínyi Miklós, ; 1507/1508 – 7 қыркүйек 1566), сонымен қатар Никола Шубич Зринский деп те белгілі.refn|group="nb"|Никола Шубич Зринский есімді тарихи тұлға болған емес, оның отбасы мүшелері де өздерін "Шубич Зринский" деп атаған жоқ. Тарихи дереккөздерде ол жай ғана Никола Зринский, яғни Миклош Зриньи деп танылады, бұл ағылшын тілінде Зринский Николасы деп аударылады. Хорватияда ол нақты атымен қатар Никола Шубич Зринский деп те белгілі, бұл 19 ғасырдағы сол атпен аталатын опера арқылы танымал болған нұсқа. Зринский адал және құрбанға баруға дайын жауынгердің, христиан батырының және Хорватия мен Венгрияның ұлттық батырының үлгісі ретінде бейнеленеді.

Ерте өмір

Никола хорват болған. Ол Зрински әулетінің Никола III-нен және Гүсич тайпасынан Курякович әулетінің болашақ хорват баны Иван Карловичтің қарындасы Елена Карловичтен туған алты баланың бірі еді. Оның туған жері белгісіз, бірақ көбінесе Зрин қамалы деп есептеледі. Туған күні де белгісіз, түрлі бастапқы деректер 1507, 1508 және 1518 жылдарды көрсетеді, алайда олар мен басқа да мәліметтерге сүйенсек, 1507 немесе 1508 жылдары туған деп саналады, ал ғылыми еңбектерде көбінесе 1508 жыл көрсетіледі.

Іс-шаралар

Зринский 1529 жылы Венаны қоршау кезінде жас кезінде көзге түсті. 1534 жылы әкесі Никола III қайтыс болғаннан кейін Никола IV және үлкен ағасы Иван I Пуньедегі иеліктерді мұраға алды. Олар бірден оларды нығайта бастады, сондай-ақ Осман империясымен байланыс орнатты және әкелері сияқты, оларға жыл сайын салық төледі. 1539 жылдың қаңтарында Зринский Костайница бекінісінде императорлық армияның қолбасшысы Иоганн Каццианерді өлтірді, себебі Каццианер король Фердинанд I Габсбургтан бас тартып, таққа талапкер Иоанн Запольяның пайдасына қастандық жасады және Османмен ынтымақтастық етті. 1542 жылы Антун Врамектің сөзіне сүйенсек, ол 400 хорватпен араласып, Песттің қоршауында императорлық армияны жеңілістен құтқарды. Осы қызметі үшін ол Хорватия бандығына тағайындалды және 1556 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымды сақтап қалды. 1549 жылы оған өздігінен салық жинау құқығы берілді, ал 1561 жылы иеліктерінде крепостнойларды еркін орналастыру құқығы берілді. Кейбір тарихшылар, мысалы Геза Палффи, оның оны алуға қол жеткізгенін айтады. Сүлейманның әскері қырық тоғыз күндік жорықтан кейін 27 маусымда Белградқа жетті. Зринскийдің шілдеде Сиклоста түрік әскеріне шабуыл жасап, бірнеше отрядтарды жойғаны туралы хабарды естігеннен кейін, 5 тамыздан 7 қыркүйекке дейін бір айдан астам уақыт бойы Сүлейман да қайтыс болды, бірақ табиғи себептерден, османдықтар қоршауды жеңген күні бұрын. Осман әскері Сигетварды қоршау кезінде ауыр шығынға ұшырағандықтан, әскер жақын маңдағы Бабокса бекінісін ғана басып алуға қол жеткізді. Содан кейін әскерді жаңа сұлтан Селим II-ге қайтаруға дайындық жүргізілді, бірақ ақырында бас 1566 жылдың қыркүйегінде Хорватиядағы Шенковецтегі Паулин монастырында ұлы Юрай IV Зринский, Болдизар Баттиани және Ференц Тахимен бірге жерленді. Чаковецтегі Медзимурье округінің мұражайында Зринский әулетінің бір мүшесінің қабір тасының қалдықтары сақталған, бұл, әдетте, Никола IV-ке тиесілі және оның басы оның астында жерленген болуы мүмкін. Озалж графы Стьепан Франкопанның (1577 жылы қайтыс болған) қарындасы Катарина Франкопанға үйленгендіктен, оның Озалж және Бакар сияқты жағалау қалаларының бір бөлігін қамтитын кең иеліктері 1550 жылы мұрагерлік шарты бойынша оның қарамағына өтті. Уршула, Катарина және Доротея сияқты кейбіреулері Гюссингте білім алғаны белгілі.

Zrinski already distinguished himself in the early twenties during the Siege of Vienna in 1529, After the death of his father Nikola III in 1534, Nikola IV with older brother Ivan I inherited estates in Pounje, and they simultaneously started to fortify them as well as make contacts with the Ottomans, to whom they paid a yearly tribute like their father. In January 1539, Zrinski murdered the Imperial Army commander Johann Katzianer at Fortress Kostajnica because Katzianer had deserted the King Ferdinand I Habsburg, had started to conspire in favor of throne contestant John Zápolya, and had cooperated with the Ottomans. In 1542, according to Antun Vramec, he saved the Imperial Army forces from defeat at the Siege of Pest by intervening with 400 Croats, for which service he was appointed Ban of Croatia, a position which held until his death in 1556. In 1549 he was given the right to collect tax from the subjects by himself, and in 1561 the right to freely settle serfs on his estates. Some historians like Géza Pálffy consider he did manage to obtain it. Suleiman's forces reached Belgrade on 27 June after a forty nine day march. Learning of Zrinski's success in an attack upon a Turkish forces at Siklós in July, destroying several detachments,

For over a month from 5 August to 7 September, Suleiman also died, but from natural causes, one day before the Ottomans won the siege. As Ottoman forces had suffered heavy casualties during the siege of Szigetvár, the army only managed to additionally capture the nearby fort Babócsa before Grand Vizier Sokollu Mehmed Pasha withdrew the army and ended the Ottoman conquest. or to new Sultan Selim II, but eventually, the head was buried by son Juraj IV Zrinski, Boldizsár Batthyány and Ferenc Tahy in September 1566 at the Pauline monastery in Sveta Jelena, Šenkovec, Croatia. In Međimurje County Museum in Čakovec are preserved remains of the tombstone of a member of the Zrinski family, which most probably belonged to Nikola IV, and under which his head was likely buried. Due to his marriage to Katarina Frankopan, a sister of Count Stjepan Frankopan of Ozalj (d. 1577), her vast estates, including Ozalj and part of littoral cities like Bakar, became at his disposal in 1550 due to the inheritance contract. For some of them, Uršula, Katarina, and Doroteja is known that were educated at Güssing.

Мұра

Зринскидің Сигетварды қоршауда көрсеткен ерлігі оны еуропалық христиандық батыр, христиан әлемін қорғаушы және құтқарушы етіп танытты, сондай-ақ "өз билеушісіне қызмет ететін адал және құрбандыққа дайын жауынгердің үлгісі" болды. Оны сондай-ақ Леонид I-мен салыстырды. Оның ерлік құрметі, әсіресе, хорваттар, венгрлер мен словактар арасында сақталды. Хорватияда ол Осман, Австрия және Венгрияның саяси ықпалына қарсы бағытталған хорваттардың ұлттық символы болды. Сол сияқты, ол Польшаның тәуелсіздік үшін күресі кезінде де белгілі бір танымалдылыққа ие болды. Тарихшылар, Агнес Р. Варконий мен Алойзие Жембрихтің айтуынша, Зринскиде "ерекше әскери талант, табысты бизнеске бейімділік, тұжырымдамасы бар саясаткерлік қабілет және шексіз құмарлық" болған. Ол Зринскидің хатшысы және камералы Франжо Чрнконың 1568 жылғы "Podsjedanje i osvojenje Sigeta" атты бірінші қол есебінде еске алынды, бұл еңбек дереу Самуэль Будина аудармасында латын тілінде "Historia Sigethi, totius Sclavoniae fortissimi propugnaculi" деген атаумен жарық көрді, ал 1587 жылы екінші басылымын Петрус Альбинус редакциялады. Басқа шығармалардың ішінде Брне Карнарутичтің 1584 жылғы "Вазетье Сигета града" тарихи эпосы бар. Эпостағы үлкен Зринский басты кейіпкер болып табылады және Зринскинің венгр мәдениетіндегі орнын нығайтты, өйткені ол бүгінге дейін басылып шығарылуда және венгр әдебиетінің маңызды ескерткіштерінің бірі саналады. Венгр поэмасы венгр әдебиетінде ерекшелігімен көзге түсетін болса, хорват нұсқасы хорват әдебиеті дәстүріне үйлеседі. Владислав Менчетичтің 1665 жылғы "Трубля словенская" жұмысы хорват аймақтары үшін "antemurale Christianitatis" (христиандық бекініс) идеясын алғаш рет енгізіп, Зринскиді батыр ретінде дәріптеді. Павао Риттер Витезович 1684 жылы "Odiljenje sigetsko" атты эпостық поэмасын жазды. 18 ғасырда оның ерлік ісі иезуит гимназияларындағы мектеп драмаларына шабыт берді, соның ішінде Андреас Фриздің 1738 жылғы "Nicolai Zriny ad Szigethum victoria" драмасы. Неміс авторы Теодор Кёрнер 1812 жылы "Зрины: Эйн Трауэршпиль" трагедиясын жазды, ал Август фон Адельбург Абрамович 1868 жылы оның "Зрины" операсының либреттосын жазды. Хорват композиторы Иван Зайц 1876 жылы "Никола Шубич Зрински" операсын жазды, бұл патриоттық туынды бүгінге дейін жиі қойылады. Операда "U boj, u boj" ариясы бар. 16 ғасырдан бері Зринскинің көптеген гравюралары мен суреттері сақталған, оларда ол портрет түрінде немесе қоршау кезінде шабуылға жетекшілік ететін бейнеде бейнеленген, мысалы, Матиас Зундт, Миклош Барабас, Виктор Мадараш, Миколаш Алеш, Бела Чикош Сесия және Отон Ивековичтің туындыларында. 1914 жылы чех суретшісі Альфонс Муха Зринскиге арнап "Сзигетті түріктерден қорғау: Николай Зринский – Христиан әлемінің қалқаны" атты картинасын жазды, бұл картина оның "Славян эпопеясы" аясында жасалған. 1863 жылғы 28 ақпандағы Австрия императоры Франц Иосиф I-нің императорлық қаулысы бойынша Зрински "Австрияның мәңгілік еліктеуге лайық ең әйгілі соғыс иелері мен далалық қолбасшыларының" тізіміне енгізілді, оның құрметіне және естелігіне 1865 жылы Венадағы Әскери тарих мұражайында мүсінші Николаус Вей (1828-1886) жасаған Каррара мәрмәрінен жасалған толық мөлшердегі мүсін орнатылды. Сондай-ақ, Зринскинің бірнеше мүсіндері мен бюстері Загреб, Чаковец және Шенковец (Хорватия), Будапешт және Сигетвар (Венгрия), сондай-ақ Хельденберг (Австрия) қалаларында орналасқан. Загребтегі (Никола Шубич Зринский алаңы), Копривница және Крижевцидегі саябақтар оның есімімен аталады. Никола Шубич Зринский ордені – Хорватия Республикасының 1995 жылдан бері хорват немесе шетелдік азаматтарға ерлік істері үшін табыстайтын тоғызыншы дәрежелі құрмет ордені.

Zrinski's heroic act at the siege of Szigetvár made him a well known European Christian hero, a defender and savior of Christendom, and "a model of a faithful and sacrificial warrior in the service of his ruler". He was also compared to Leonidas I. His cult of heroism was especially preserved among the Croats, Hungarians, and Slovaks. In Croatia, it also represented a symbol of Croatian identity, directed against Ottoman, Austrian and Hungarian political influence. Similarly, he gained some popularity during the Polish struggle for independence in second half of the 19th century and early 20th century. According to historians like Ágnes R. Várkonyi and Alojzije Jembrih, Zrinski had an "exceptional military talent, was a successful businessman, politician with a concept, and an endlessly passionate person". He was remembered in a first hand report Podsjedanje i osvojenje Sigeta (1568) by Zrinski's scribe and chamberlain Franjo Črnko, which was immediately translated in Latin by Samuel Budina and published in the same year titled Historia Sigethi, totius Sclavoniae fortissimi propugnaculi , with the second edition (1587) edited by Petrus Albinus. Other works include a historical epic Vazetje Sigeta grada (1584) by Brne Karnarutić, In the epic poem, the elder Zrinski is the main hero and has assured Zrinski's place in Hungarian culture as it remains in print today and is considered one of the landmarks of Hungarian literature. Compared to the Hungarian poem, which is an exception in Hungarian literature, the Croatian variation fits the Croatian literature tradition. Vladislav Menčetić's Trublja slovinska (1665) is the first Ragusan literature work that introduces the idea of antemurale Christianitatis for Croatian territories and celebrates Zrinski as a hero. Pavao Ritter Vitezović also wrote a related epic poem Odiljenje sigetsko (1684). In the 18th century, his heroic act inspired school dramas in Jesuit Gymnasiums, including Andreas Friz's Nicolai Zriny ad Szigethum victoria (1738). The German author Theodor Körner wrote a tragedy, Zriny: Ein Trauerspiel (1812), after which August von Adelburg Abramović wrote the libretto for his opera Zrinyi (1868). The Croatian composer Ivan Zajc created an opera titled Nikola Šubić Zrinski (1876), as a patriotic work which is still performed regularly today. It includes an aria "U boj, u boj",

Since the 16th century, Zrinski featured in many engravings and paintings, of him as a portrait or during the siege mostly as leading the charge, like by Matthias Zündt, Miklós Barabás, Viktor Madarász, Mikoláš Aleš, Bela Čikoš Sesija and Oton Iveković among others. In 1914, the Czech painter Alphonse Mucha dedicated to Zrinski the painting titled Defense of Sziget against the Turks by Nicholas Zrinsky: The Shield of Christendom from his The Slav Epic cycle. By the imperial resolution of Emperor Franz Joseph I of Austria on 28 February 1863, Zrinski was included in the list of "Austria's most famous warlords and field commanders worthy of eternal emulation", in whose honor and memory was built a life size statue of Carrara marble at the Museum of Military History, Vienna, in 1865 by sculptor Nikolaus Vay (1828 1886). There also exist several sculptures and busts of Zrinski in Zagreb, Čakovec and Šenkovec in Croatia, Budapest and Szigetvár in Hungary, and Heldenberg in Austria among others. Parks in Zagreb (see Nikola Šubić Zrinski Square), Koprivnica and Križevci among others are named after him. The Order of Nikola Šubić Zrinski is the ninth ranked honour order given by the Republic of Croatia, awarded since 1995 to Croatian or foreign citizens for acts of heroism.