Кіріспе

Француз әуе және ғарыш күштері () – Франция қарулы күштерінің әуе және ғарыш күштері. 1909 жылы француз армиясының құрамындағы Service Aéronautique ретінде құрылған, ал 1934 жылы француз әуе күштері ретінде тәуелсіз әскери тармаққа айналды. 2020 жылдың 10 қыркүйегінде, ғарыш саласына "миссиясының эволюциясын" көрсету мақсатында қазіргі атауын – француз әуе және ғарыш күштері – алды. Француз әуе және ғарыш күштерінің қарулануы дереккөздерге байланысты өзгереді; Қарулы күштер министрлігі 2014 жылы 658 ұшаққа тоқталады. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, бұл көрсеткіш 210 жауынгерлік ұшақты қамтиды: 115 Dassault Mirage 2000 және 95 Dassault Rafale. 2021 жылғы мәліметтерге сәйкес, француз әуе және ғарыш күштерінде 40 500 тұрақты қызметкер жұмыс істейді, ал 2014 жылы резервте 5 187 адам болды. Француз әуе және ғарыш күштерінің Бас штаб бастығы (CEMAAE) – Қорғаныс министрлігінің Бас штаб бастығының (CEMA) тікелей бағынысындағы жоғары ранкті әскери шенеунік, ол өз кезегінде Қарулы күштер министріне есеп береді.

Қатысушылардың құрылуы

Аэронаутика қызметінің құрылуы 1909 жылы басталды, француз соғыс министрі Райт екіұшағын сатып алуға рұқсат берді. Келесі жылы жалғыз сатып алынған машинаға тағы бір Райт екіұшағы, Блерио және екі Фарман қосылды. 1910 жылдың 22 қазанында генерал Пьер Рокес «Cinquieme Arme», яғни «Бесінші күш» деп аталатын бөлімнің бас инспекторы болып тағайындалды. 1912 жылдың наурыз айында француз парламенті әуе күшін құру туралы заң қабылдады. Ол әуе кемелерінің міндеттеріне байланысты үш жекелеген бағыттан – барлау, бомбалау және басқа әуе кемелеріне қарсы күресуден тұруы тиіс болды. 1914 жылдың тамызында Франция Бірінші дүниежүзілік соғысқа қадам басқанда, француз әуе күштері құрлықтағы әскерлерді қолдаған 24 эскадрильядан (эскадрилья) тұрды, оның ішінде үш эскадрилья атты әскерлерге бөлінді. 8 қазанға дейін 65 эскадрильяға дейін кеңейту жоспарланды. Желтоқсан айына қарай 70 жаңа эскадрилья құру жоспарланған.

Ұрғыш құрамаларын құру

1916 жылдың 21 ақпанында Верден шабуылы басталды. Жаңа қарулар жаңа тактика талап етеді. Командир Шарль де Трикорне де Роз 1911 жылдың наурыз айында ұшуды үйренген алғашқы француз ұшқышы болды. Осы тәжірибелі ұшқышқа француз шебінен неміс бақылау ұшақтарын тыюға міндеттелген жаңа бөлімше үшін ұшқыштар мен ұшақтарды таңдауға еркіндік берілді. Арнайы құрылған бөлімше барлық Morane Saulniers және Nieuport 11 ұшақтарын, сондай-ақ орналасқан жеріне қарамастан, 15 үздік ұшқышты қолға алды. Верден аспанында патрульдеуші бұл арнайы бөлімше – француздық Groupement de Chasse тобының алғашқысы болды. Трикорне апатта қаза болса да, топ сәттілікке жетті. Жаңа командир капитан Огюст де Реверден басшылығымен Жорж Гюинемер, Шарль Нунгсер және Альберт Дёйлин сияқты ұшқыш-асалар мансаптарын бастады. Бастапқы топтың табысы француздарды Сомма шайқасына бірнеше эскадрилья жинауға ынталандырды. Француз ұшақтарының саны артуы капитан Феликс Брокард басшылығымен Groupement de Combat de la Somme тобын құруға мүмкіндік берді. Топ 1916 жылдың 1 шілдесінде құрылды, құрамында төрт Nieuport эскадрильясы болды: N.3, N.26, N.73 және N.103. Басқа үш эскадрилья – N.37, N.62 және N.65 эскадрильялары түрлі уақытта уақытша қосылды. Топтың табысы француздарды әуе күшін одан да ірі тактикалық бөлімшелерге шоғырландыруға жетеледі. 1918 жылдың 4 ақпанында 15-ші, 18-ші және 19-шы ұрыс топтарынан 1-ші ұрыс эскадрасы құрылды. Одан кейін 27-сі күні 11-ші, 13-шы және 17-ші ұрыс топтарынан 2-ші ұрыс эскадрасы құрылды. Әр топта 72 истребитель болады. Эскадралар француздардың әуе күшін жинақтауының соңы болған жоқ. 1918 жылдың 14 мамырында олар Әуе дивизиясына біріктірілді. Бомбалаушы ұшақтар да ірі бөлімшелерге шоғырландырылғандықтан, жаңа дивизияда Escadre de Bombardement No. 12 және Escadre de Bombardement No. 13 эскадралары да болды. Бомбалаушы бөлімшелер 45 Breguet 14 бомбалаушы ұшағымен жабдықталған. Жаңа дивизияға соңғы қосылған бес қорғаныс эскадрильясы болды, олар 75 Caudron R.11 ұшақтарымен Breguet ұшақтарына сүйемелдеу үшін ұшты.

Аэропорттық бөлімнің тапсырылуы

Содан кейін 1918 жылдың 15 шілдесінде дивизия екінші Марна шайқасына тартылды. Осы кезден бастап, толығымен немесе бөлігімен, Әуе дивизиясы соғыс аяқталғанға дейін күресті. Сен-Михель шайқасы кезінде француздар 27 истребитель эскадрильясын, сондай-ақ барлау және бомбалау эскадрильяларын қолдануға мүмкіндік алды. Бұл шайқасқа жұмсалған 1137 ұшақ – Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған ең көп ұшақ саны болды. 1918 жылдың 11 қарашасындағы қару тоқтату туралы келісімге қол қойылған кезде француз әуе күштері 336 эскадрильяға дейін кеңейді, оның 74-і SPAD истребитель эскадрильясы еді. Францияда 3608 ұшақ қызметте болды. 1919 жылғы газет мақаласында француз әуе күштері 61% шығынға ұшырағаны хабарланды.

Соғыс аралық кезең

Әскери авиация 1922 жылғы 8 желтоқсандағы заңмен "арнайы күш" ретінде құрылды. Ол француз армиясының бағынысында болды. Тек 1934 жылғы 2 шілдеде "арнайы күш" дербес күшке айналып, толық дербестікке ие болды. Бастапқы әуе күштері француз әскери парашютінің алғашқы қадамы болды, 1930 жылдары Әуе жаяу әскерлері топтарын (Groupements de l'Infanterie de l'Air) құруға жауапты болды, олардан Әуе парашюттік командалары (commandos parachutistes de l'air) пайда болды. Француз әуе күштері 1920 жылдардан 1943 жылға дейін, әсіресе француз отаршылдық империясы бойынша үздіксіз қатысты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Француз әуе күштері Екінші дүниежүзілік соғыста, әсіресе 1940 жылы Франция шайқасында маңызды рөл атқарды. Виши француз әуе күштері кейінірек Француз Левантында маңызды күш ретінде танылды. 1940-1943 жылдардағы Бос Француз әуе күштерінің қатысуы, содан кейін Француз Азат ету армиясының авиаторларының қатысуы да француз әуе күштері тарихындағы маңызды эпизодтар болды. Коммандант Рене Мушотт пен лейтенант Марсель Боның құрбандықтары олардың берілгендігін көрсетті.

1945 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1945 жылдан кейін Франция әуе құрылыс өнеркәсібін қайта жаңғыртуға кірісті. Француз әуе күштері Империя тұсындағы бірнеше отарлық соғыстарға қатысты, мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Француз Индокитайында. 1945 жылдан бастап Француз әуе күштері ерекше түрде Индокитайда (1945–1954 жж.) атсалысты. Француз әуе күштері 1952 жылдан 1962 жылға дейін Алжирде, 1956 жылы Суэцте, содан кейін Мавритания мен Чадта, 1990–1991 жылдары Парсы шығанағында, бұрынғы Югославияда және соңғы кезде Ауғанстанда, Мали мен Иракта әрекет етті. 1964 жылдан 1971 жылға дейін Француз әуе күштері Dassault Mirage IV немесе Альбион үстіртіндегі 200 Apt Saint Christol әуе базасының баллистикалық зымырандары арқылы француз ядролық қаруларына ерекше жауапкершілік жүктеді. Сәйкесінше, 1962 жылдан бастап француз саяси басшылығы әскери басымдықты ядролық сүрінбейтін қаруға ауыстырып, әуе күштерін толыққанды қайта ұйымдастырды, төрт әуе аймағын және жеті ірі мамандандырылған басқаруды құрды, олардың ішінде Стратегиялық әуе күштері басқаруы, COTAM, Әуе қорғанысы күштерінің әуе басқаруы (Commandement Air des Forces de Défense Aérienne, CAFDA) және Тактикалық әуе күштері (FATac) болды. 1964 жылы Нансиде екінші тактикалық әуе басқаруы құрылды, ол Францияда орналасқан, бірақ НАТО-ға бекітілмеген әуе бөлімшелерін басқарды. Әскери әуе көлігі басқаруы 1962 жылдың ақпанында Groupement d'Unités Aériennes Spécialisées ұйымынан құрылды. Сондай-ақ 1964 жылы Escadron des Fusiliers Commandos de l'Air (EFCA) құрылды, ол барлық FCA бөлімшелерін біріктіргендей көрінеді. Dassault Mirage IV, француздың негізгі стратегиялық бомбалаушысы, француз ядролық үштігінің бір бөлігі ретінде кеңес позицияларын нысанаға алу үшін жобаланды. 1985 жылы әуе күштері төрт негізгі ұшу басқаруына ие болды: Стратегиялық әуе күштері басқаруы, Тактикалық әуе күштері басқаруы, Әскери әуе көлігі басқаруы және CAFDA (әуе қорғанысы). CFAS-тың Plateau d'Albion-да S2 және S3 IRBM-нің екі эскадрильясы, алты Mirage IVA эскадрильясы (Mont de Marsan, Cazaux, Orange, Istres, St Dizier және Luxeuil Saint Sauveur әуе базасындағы EB 3/94) және үш C 135F эскадрильясы, сондай-ақ Бордодағы CIFAS 328 оқу-барлау бөлімі болды. Тактикалық әуе басқаруына EC 3, EC 4, EC 7, EC 11, EC 13 және ER 33 қанаттары кірді, барлығы 19 эскадрильясы Mirage III, Jaguars, екі эскадрильясы Mirage 5F (EC 2/13 және EC 3/13, екеуі де Colmar қаласында) және Mirage F.1CR ұшатын эскадрилья кірді. CoTAM 28 эскадрильяны санады, оның ішінде он тұрақты қанатты көлік эскадрильясы, ал қалғаны тікұшақ және байланыс эскадрильясы, олардың кемінде бесеуі шетелде болды. CAFDA-да негізінен Mirage F.1C ұшатын 14 эскадрилья болды. Тағы екі басқарудың ұшу бөлімшелері болды: Әуе күштері оқу басқаруы және Әуе күштері байланыс басқаруы, төрт эскадрилья және үш сынақ бөлімі бар. Dassault Aviation негізінен дельта қанатты конструкциялармен жетекшілік етті, ол Dassault Mirage III сериялы истребительдерінің негізін құрады. Mirage алты күндік соғыста, Йом Кипур соғысында, Фолкленд соғысында және Перс шығанағындағы соғыста өзінің қабілеттерін көрсетті, сол кездегі ең танымал реактивті истребительдердің біріне айналды және кеңінен сатылды. 1994 жылы Fusiliers Commandos de l'Air басқаруы басқа формада қайта құрылды. Француз әуе күштері қорды жаңарту және кеңейту кезеңіне кірді. Әуе күштері дамып келе жатқан Airbus A400M әскери-көлік ұшағын тапсырыс берді. 2016 жылдың қарашасына дейін 11 ұшақ Орлеан Брисидегі ET00.061 әуежайына жеткізілді, ал жаңа Dassault Rafale көп мақсатты реактивті истребителінің интеграциясы жүргізіліп жатты; алғашқы 20 ұшақ эскадрильясы 2006 жылы Сент-Дизьерде іске қосылды. 2009 жылы Франция 1966 жылдан бері қатыспаған НАТО әскери басқару құрылымына қайта қосылды. Франция АҚШ, Ұлыбритания және Италиямен бірге Ливияда БҰҰ демеушілігімен ұшпау аймағын (НАТО операциясы Біріккен қорғаушы) жүзеге асыруда жетекші ел болды, Бенгазиге бүлікшілер бақылап ұстаған позицияларды және азаматтық халықты қорғау үшін 20 истребитель ұшағын жіберді. Dassault Mirage F1 истребительдерінің соңғы эскадрильясы 2014 жылдың шілдесінде зейнеткерлікке шықты және оларды Dassault Rafales истребительдерімен алмастырды. 2019 жылдың 13 шілдесінде президент Эммануэль Макрон 2019 жылдың қыркүйегіне дейін Француз әуе күштері құрамында құрылатын ғарыш басқаруын құру туралы және Француз әуе күштерін Француз әуе және ғарыш күштеріне айналдыру туралы жариялады. Қорғаныс министрі Флоренс Парлидің айтуынша, Франция қорғаныс мақсатында француз спутниктерін лазерлермен қаруландыру құқығын сақтайды. Ресми атау өзгеруі 2020 жылдың 24 шілдесінде болды, жаңа Әуе және ғарыш күштерінің логотипі 2020 жылдың 11 қыркүйегінде таныстырылды. 150 қызметкерді жұмысқа орналастырған Әуе және ғарыш күштерінің бас штабы Париж қаласындағы Балард қарулы күштері кешенінде Қорғаныс Бас штабының кеңселерінің жанында орналасқан. Жаңа орын бұрынғы Париж әуе базасын (BA 117) алмастырды, ол 2015 жылдың 25 маусымына дейін әуе штабының кеңсесі ретінде қызмет етті.