Кіріспе
Адам Хокшильдтің "Король Леопольдтың көлеңкесі: Колониалдық Африкадағы ашкөздік, қорқыныш және батырлық туралы хикая" (1998) – Адам Хокшильдтің 1885 және 1908 жылдар аралығында Бельгия королі II Леопольдтің Конго еркін мемлекетін қанауын, сондай-ақ осы кезеңде жасалған кең ауқымды қасіреттерді зерттейтін, көптеп сатылған танымал тарих кітабы. Бұл кітап, сонымен қатар Леопольдтің жеке өмірінің толық біографиясы болып табылады, соңғы онжылдықтарда осы қылмыстар туралы халықтың білуін арттыруға септігін тигізді. Кітаптың жоспары он АҚШ баспасына ұсынылған, бірақ олардың тоғызы бас тартқанмен, күтпеген бестселлерге айналып, әдеби стильі үшін беделді Марк Линтон тарих сыйлығын жеңіп алды. 1999 жылы Дафф Купер сыйлығына да ие болды. 2013 жылға қарай ондаған тілде 600 000-нан астам данасы басылып шықты. Кітап 2006 жылы Пиппа Скотт түсірген және Дон Чидл баяндаған осы аттас деректі фильмнің негізіне алынған.
King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror and Heroism in Colonial Africa (1998) is a best selling popular history book by Adam Hochschild that explores the exploitation of the Congo Free State by King Leopold II of Belgium between 1885 and 1908, as well as the large scale atrocities committed during that period. The book, also a general biography of the private life of Leopold, succeeded in increasing public awareness of these crimes in recent decades. The book was refused by nine of the ten U. S. publishing houses to which an outline was submitted, but became an unexpected bestseller and won the prestigious Mark Lynton History Prize for literary style. It also won the 1999 Duff Cooper Prize. By 2013 more than 600,000 copies were in print in a dozen languages. The book is the basis of a 2006 documentary film of the same name, directed by Pippa Scott and narrated by Don Cheadle.
Мазмұны
Бельгия патшасы Леопольд II 1885 жылдан 1908 жылға дейін Конго еркін мемлекетін жеке меншігінде алып, басқарды. 1908 жылы Бельгия бұл аймақты Бельгия Конгосы деп аталатын колония ретінде қосып алды. Леопольд жеке билігін пайдаланып, елден мол байлықты алып кетті, көбінесе піл сүйегі мен каучук түрінде. Бұл еңбекті қажет ететін салалар құл еңбегімен қамтамасыз етілді, ал жергілікті халық түрлі тәсілдермен – азаптау, түрмеге қамау, мүгедектендіру және қорқыту арқылы жұмыс істеуге мәжбүр болды. Христиан миссионерлері мен халықаралық деңгейдегі адам құқықтарын қорғаушылар осы қатыгездіктерді жария етті. Бірте-бірте Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары сияқты елдер Леопольдтың тираниясына наразылық білдіре бастады, нәтижесінде елдің басқаруы Бельгияға ауыстырылды. Алайда, піл сүйегі мен каучук қорлары таусылғанша ел ішінде ешқандай өзгеріс болмады. Еуропалықтардың Африкаға деген қызығушылығы 1400 жылдардың соңына дейін, еуропалық саяхатшы Диого Као батыс жағалауын шарлап, Конго өзенін көрген кезге дейін жетеді. 1860 жылдары Африканың жағалау аймақтарының көп бөлігі еуропалық державалардың колониялары деп жарияланды, бірақ континенттің ішкі кеңістігі еуропалықтарға белгісіз болып қалды. Күрделі тұлға және белгілі саяхатшы Генри Мортон Стэнли Конго өзенімен төмен қарай саяхат жасағанда осы белгісіз аймақтың көп бөлігін зерттеді. Бельгия королі Леопольд II колонияны иеленуге қызығушылық танытып, Африканың ішкі бөлігін – иеленбеген үлкен географиялық аймақты бағындыруға тырысты. 1880 жылдардың басындағы еуропалық саяси жағдайды пайдаланып, Леопольд Конго еркін мемлекетіне жеке құқығы үшін халықаралық келісімдер мен мойындау алды. Оның билігі тирания мен террорға негізделген. Оның тапсырмасымен Стэнли тағы да аймаққа сапар шегіп, көптеген жергілікті басшылардан қолайлы шарттарға қол қойды. Жағалаудан Леопольдвиллге (қазіргі Киншасаға) дейін жол, содан кейін теміржол салынды. Конго өзенінің бойында әскерилендірілген бекеттер құрылды және импортталған дөңгелекті кемелер тұрақты өзен қызметін бастады. Жергілікті халық піл сүйегін жинап, экспортқа шығаруға мәжбүр болды. Шамамен 1890 жылдан бастап, бастапқыда қатқан шырыштан жасалған каучук халықаралық саудада маңызды экономикалық рөл атқара бастады. Конгода каучук өндіретін жүзімдіктер көп болды, Леопольд азайған піл сүйегімен салыстырғанда, өсіп келе жатқан каучук нарығына көшті. Құлдық, қанаушылық және террорлық билік жалғасып, тіпті күшейді. Осы арада Роджер Касмент, Э.Д. Морел, Джордж Вашингтон Уильямс және Уильям Генри Шепард сияқты ерте миссионерлер мен адам құқықтарын қорғаушылар Леопольдтың әкімшілігінің ресми қолдауымен Конгода жасалған кең таралған қатыгездіктер туралы ақпарат таратуды бастады. Әйелдер мен балалар күйеулері мен әкелерін жұмыс істеуге мәжбүрлеу үшін кепіл ретінде түрмеге қамалған. Дүре соғу, аштықтан өлтіру және азаптау жиі кездесетін құбылысқа айналды. Қарсылық көрсеткен тайпалар құрылыстан түгелдей жойылды, әкімшілік қызметкерлері берілген әр оқ үшін кесілген адам қолын әкелуді күтті. Зорлау мен сексуалдық құлдық кең таралған. Каучук квотасын орындамаған жұмысшылар әдетте мүгедектендірілді немесе азапталды. Әкімшілік қызметкерлері жергілікті халықты соншалықты адамгершіліксіз қарады, тіпті бірі гүлбақшасын кесілген адам бастарымен шегерді. Осы қатыгездіктер туралы хабар Леопольдтың әкімшілігіне халықаралық айыптаулардың күшеюіне әкелді, нәтижесінде ол елді Бельгия басқаруына тапсырды. 1908 жылы Бельгия Конгоны колония ретінде қосып алып, әкімшілік саясаттағы радикалды өзгерістерді жариялады. Алайда, нақты өзгерістерге көңіл бөлмеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс Африкадағы қатыгездіктерден еуропалық окоп соғысына назар аударды. Соғыстан кейінгі кезеңде реформаларға қатысты жаһандық талаптар ұмытылды. Алайда, коммерциялық каучук шаруашылығы орнықты және жабайы каучук жинау бұрынғыдай маңызды болмай қалды, піл сүйегінің қоры жылдар бұрын таусылғандай. Осының салдарынан Конгодағы құл еңбегіне негізделген өнеркәсіптердің маңызы азайды және қатыгездіктер азайды. Соңында, 1960 жылы Конго тәуелсіздік алды.
Шәкіртақы
Хохшильд бірнеше тарихшылардың зерттеулерін келтіреді, олардың көпшілігі бельгиялық. Ол әсіресе, бұрын Бельгияның отарлық әкімшілік қызметкері және дипломаты болған Жюль Маршальға сілтеме жасайды, ол (Хохшильд сипаттағандай) жиырма жыл бойы Бельгияның жаппай қырғын туралы үн қатпауына қарсы күрескен. Құжаттарды алу оңай болған жоқ; Леопольд жеке Конгосын бельгиялық мемлекетке өткізер алдында Брюсселдегі сарайдың пештерінде кінәлі деп танылған құжаттар бір аптадан астам уақыт бойы өртеліпті. Көп жылдар бойы бельгиялық билік мұрағаттың қалған бөлігіне қол жеткізуге, әсіресе конголықтардың Корольдік комиссияға берген мәлімдемелеріне тыйым салды. Африкалық ғалымдардың көпшілігі Леопольдтың Конгосында көптеген адам қаза тапқанын мойындайды, бірақ бұл мәселе Бельгияда әлі де сезімтал болып қала береді. 2005 жылы «Президент Леопольдтың арбағы» кітабы американдық және британдық баспагерлер тарапынан қайта басылып, Хохшильдтің кітапқа реакциялар, қаза болғандар саны және кітап жарық көргеннен кейінгі Конгодағы оқиғалар туралы жаңа соңғы сөзбен жарық көрді.
Қабылдау
Хохшильд өзінің баяндамасы үшін ғалымдар мен сыншылар тарапынан мақталып, жоғары бағаланған. Джерри Хардинг, The New York Times газетінде жазған мақаласында, оны "адам құқықтарының бұзылуы мен оның салдарынан туған адам құқықтарын қорғау қозғалысының қазіргі заманға арналған үлгісін" көрсеткен "үлгілік оқиға" деп атады. Хохшильдтің 10 миллион адам қаза болды деген есебі, әдетте, мүмкіндіктердің жоғары шегінде саналады, бірақ оның болу ықтималдығы бар. Конголық ғалым Исидор Ндайвель Нзием, оның "Конгоның жалпы тарихы" кітабы Леопольд патшаның "Адамды елесі" кітабымен бір жылда жарық көрді, еркін мемлекеттік кезеңде және одан кейін қаза тапқандардың саны шамамен 13 миллионға жетеді деп есептеді (кейін Ндайвель Нзием бұл көрсеткішті 10 миллионға дейін төмендетті, бұл Хохшильдтің қорытындысымен сәйкес келеді). Хохшильд өзінің мақсаты "персонаждарды жандандырып, моральдық мәселенің маңыздылығын көрсетіп, үлкен қылмысты және үлкен күресті ашық көрсету" екенін айтса да, оның тым жоғары моральдық көзқарасы сынға ұшырады, ал Бельгияның бұрынғы шенеуніктері Леопольдты Гитлер мен Сталинмен салыстырғанына наразылық білдірді. Бельгиялық тарихшы Жан Стенгерс: "Қорқынышты оқиғалар болды, бірақ Хохшильд асыра айтады. Осы деңгейде көптеген адамдар қаза тапты деудің өзі абсурд" деді. Хохшильдты Леопольдтың өмірбаянын жазған Барбара Эмерсон да сынады, ол оның кітабын "өте нашар сапалы жұмыс" деп сипаттап, "Леопольд геноцид бастаған жоқ. Ол ақшаға құмар еді және жағдай бақылаудан шығып кеткенде, оған қызығушылық танытпады" деді. "Американ консерваторы" газетінде жарияланған мақалада саясаттанушы Брюс Гилли кітаптың дұрыстығына қатысты қатты сын айтты.