Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Итальяндық-француз зерттеушісі (1852–1905)
Italian French explorer (1852–1905)
Пьер Пауль Франсуа Камиль Саворгнан де Брацца (туған Пьетро Паоло Саворгнан ди Брацца; 26 қаңтар 1852 – 14 қыркүйек 1905) – итальяндық-француз зерттеушісі. Ол отбасының қаржылық көмегімен Орталық Африканың Огуэ аймағын зерттеді, ал кейіннен Париж Географиялық қоғамының қолдауымен Конго өзенінің оң жағалауы бойымен ішкі аймаққа терең бойлады. Ол көбінесе саяхаттарында кездескен және бірге жұмыс істеген африкалықтармен достық, тартымды және бейбіт қарым-қатынас жасаған адам ретінде бейнеленген, бірақ соңғы зерттеулер оның осындай тәсілді есептелген алдамшылықпен және кейде жергілікті халыққа қатысты қатал қарулы күш қолданумен ауыстырғанын көрсетті. Француз отаршылдығы тұсында Конго Республикасының астанасы оның құрметіне Бразавиль деп аталды және отаршылықтан кейінгі билеушілер де осы атауды сақтап қалды, мұндайды жасаған Африка елдерінің саны аз. (Басқа ерекшеліктер: Претория, Оңтүстік Африка, Порт-Луис, Маврикий, Либревилл, Габон және Виктория, Сейшель аралдары.)
Pierre Paul François Camille Savorgnan de Brazza (born Pietro Paolo Savorgnan di Brazzà; 26 January 1852 – 14 September 1905) was an Italian French explorer. With his family's financial help, he explored the Ogooué region of Central Africa, and later with the backing of the Société de Géographie de Paris, he reached far into the interior along the right bank of the Congo River. He has often been depicted as a man of friendly manner, great charm and peaceful approach towards the Africans he met and worked with on his journeys, but recent research has revealed that he in fact alternated this kind of approach with more calculated deceit and at times relentless armed violence towards local populations. Under French colonial rule, the capital of the Republic of the Congo was named Brazzaville after him and the name was retained by the post colonial rulers, one of the few African nations to do so. (Other exceptions are Pretoria, South Africa, Port Louis, Mauritius, Libreville, Gabon, and Victoria, Seychelles.)
Алғашқы жылдар
Римде туған Пьетро Саворгнан ди Брацца он үш баланың жетіншісі болды. Оның әкесі Асканио Саворгнан ди Брацца, мәртбелі және танымал суретші, ежелгі фриульдік тегі мен көптеген француз байланыстары бар отбасыдан шыққан. Оның анасы Джацинта Симонетти, ескі римдік отбасынан, венециялық тамыры бар, әкесінен 24 жас кіші болған. Пьетро ерте жасынан-ақ зерттеулерге, әсіресе Батыс Африкаға қызығушылық танытты және Бресттегі француздық Борда академиясының теңіз мектебіне түсті. 1870 жылы бітіріп, француздық "Жанна д'Арк" кемесімен Алжирге аттанды, онда Мокрани көтерілісін қанаумен басып тастауға куә болды. Келесі кемесі "Венус" Габонға үнемі тоқтайтын. 1874 жылы Брацца Габон және Огуэ өзендерімен ішкі аймаққа екі рет сапар жасады. Содан кейін ол Огуэ өзенін оның бастауына дейін зерттеуді үкіметке ұсынды. Жоғары лауазымды достарының, оның ішінде Жюль Ферри мен Леон Гамбеттаның көмегімен, ол ішінара қаржыландырылды, ал қалғаны өз қаражатынан төленді. 1874 жылы француз азаматтығын алып, есімінің французша жазылуын қабылдады. Азаматтық алуға Луи Раймон де Монтеньяк де Шованс көмектесті, ол Браццаның мансабының алғашқы жылдарында оның қамқоршысы болды. 1875 жылдан 1878 жылға дейін созылған бұл экспедицияда, тек мақта маталары мен саудаға қолданылатын құралдармен ғана қаруланған, сондай-ақ дәрігер Ноэль Баллей, табиғатты зерттеуші Альфред Марше, оның көмекшісі Виктор Хамон, он екі сенегалдік лаптот, төрт габондық аудармашы және оның аспазы Чикомен бірге, зерттеуші өзен бойындағы халықтың қарсылығынан басқа ешбір еуропалықтың бармаған терең ішке жол тартты. Бірақ Браццаның қорқынышсыздығы мен бейбіт мінезі оған кездескен адамдардың сенімін жеңді. Парижге оралғаннан кейін француз баспасөзінде атақты болды және Африкадағы империалистік мүдделерін ілгерілетуге болатын адам ретінде француз саяси элитасының ықыласына бөленді. Франция үкіметі 1879 жылдан 1882 жылға дейін екінші экспедицияны жүргізуге рұқсат берді. Олар оның алғашқы миссиясын табысты деп бағалады және Бельгияның Леопольд II қызметіндегі Генри М. Стэнлидің бүкіл аймақты басып алуына жол бермеу үшін Конго алабына миссия қажет деп санады. Бұл келісімшарттың шарттары король қайтыс болғаннан кейін оның патшайымы Нгалифуру бекітті, ол Король-ана атанды және француз отаршылдық өмірінде ықпалды тұлға болды. Брацца Нгалифуроны өте құрметтегендіктен, оған семсер сыйлады. Макоко сондай-ақ Конгоның Малебо бассейніндегі Мфоада француз бекінісін құруды ұйымдастырды, кейін Бразавиль деп аталған орын; Брацца кеткеннен кейін, бекініс сенегалдық сержант Маламине Камара басқаратын екі лаптотпен күзетілді, оның шеберлігі Браццаны жағалаудан ішке жасаған сапарларында таң қалдырған. Осы сапарда ол Виви маңында Стэнлимен кездесті. Брацца Стэнлиге Макокомен келісімге келгенін айтпады; Стэнлиге өзінің демеушісі Леопольд II ұйымдастырған "жарыста" жеңілгенін түсіну үшін бірнеше ай кетті. Брацца Франциядағы еңбегі үшін тағы да марапатталды. Баспасөз оны "le conquérant pacifique" – бейбіт жаулаушы деп атады, француз империясының соғыссыз кеңеюіне жеткені үшін. 1883 жылы Брацца 1886 жылы Француз Конгосының генерал-губернаторы болып тағайындалды. 1897 жылы колониядан түскен аз табыс пен жергілікті халықтың жағдайы туралы журналистердің "өте жақсы" деп айтқан хабарларынан кейін қызметтен босатылды. Браццаның өзі концессиялық компаниялардың қанаушылық және репрессивті тәжірибесіне көңілі толып, оны өз көзімен көрген. 1905 жылы Парижге Конгоның жаңа губернаторы Эмиль Джентильдің бос жүріс саясатымен француз отаршылдық кеңсесі құрған жаңа концессиялық компанияларды қолдаған Проспер Филип Огуардтың, Конгоның католик епископының қолдауымен әділетсіздік, мәжбүрлі еңбек және қатыгездік туралы хабарлар жетті. Брацца осы оқиғаларды тергеуге жіберілді және оның есебі көптеген кедергілерге қарамастан, ашып айтты және айыптады. Оның орынбасары Фелисиан Шалле ұятты есепті Ұлттық Ассамблеяға ұсынғанда, есеп жасырын қалды. Француз Конгосындағы қысымшылық жағдай ондаған жылдар бойы жалғасты.
Born in Rome, Pietro Savorgnan di Brazzà was the seventh of thirteen children. His father Ascanio Savorgnan di Brazzà, was a nobleman and well known artist, from a family with ancient Friulian origins and many French connections. His mother Giacinta Simonetti, from an old Roman family with Venetian roots, was 24 years younger than his father. From an early age, Pietro was interested in explorations, particularly in West Africa, and he won entry to the French naval school Academy of Borda at Brest. In 1870, he graduated and sailed aboard the French ironclad Jeanne d'Arc to Algeria, where he witnessed the bloody crushing of the Mokrani Revolt. His next ship was the Vénus, which stopped at Gabon regularly. In 1874, Brazza made two trips into the interior, up the Gabon and Ogooué rivers. He then proposed to the government that he explore the Ogooué to its source. With the help of friends in high places, including Jules Ferry and Leon Gambetta, he secured partial funding, the rest coming from his own pocket. He was granted French citizenship in 1874, and adopted the French spelling of his name. His efforts to gain citizenship had been aided by Louis Raymond de Montaignac de Chauvance, who acted as Brazza's patron in the early years of his career. In this expedition, which lasted from 1875 to 1878, 'armed' only with cotton textiles and tools to use for barter, and accompanied by a medical doctor, Noel Ballay, a naturalist, Alfred Marche, his assistant, Victor Hamon, twelve Senegalese laptots, four Gabonese interpreters and his cook, Chico, the explorer made his way deep inland where no other European had ventured because of the river dwellers' resistance. But Brazza's lack of fear and peaceful demeanor gained him the trust of the people encountered. Upon his return to Paris he was fêted as a celebrity in the French press and was courted by the French political elite as the man to advance their imperialist ambitions in Africa. The French government authorised a second mission, which was carried out from 1879 to 1882. They had adjudged his first mission a success and felt that a mission to the Congo Basin was needed to prevent Henry M. Stanley, in the service of Leopold II of Belgium, from occupying the entire area. The terms of this treaty were upheld after the king's death by his queen, Ngalifourou, who became Queen Mother and an influential figure in French colonial life. Brazza respected Ngalifourou so much that he presented her with a sabre. Makoko also arranged for the establishment of a French settlement at Mfoa on the Congo's Malebo Pool, a place later known as Brazzaville; after Brazza's departure, the outpost was manned by two laptots under the command of Senegalese Sergeant Malamine Camara, whose resourcefulness had impressed Brazza during their several months together trekking inland from the coast. During this trip he encountered Stanley near Vivi. Brazza did not tell Stanley that he had just signed a treaty with Makoko; it took Stanley some months to realise that he had been beaten in the "race" set by his sponsor, Leopold II. Brazza was again celebrated in France for his efforts. The press dubbed him "le conquérant pacifique", the peaceful conqueror, for his success in ensuring French imperial expansion without waging war. In 1883, Brazza was named the governor general of the French Congo in 1886. He was dismissed in 1897 due to poor revenue from the colony and journalist reports of conditions for the natives that some said were "too good." For his part Brazza had become disillusioned with the exploitative and repressive practices of the concessionary companies, which he had witnessed first hand. By 1905, stories had reached Paris of injustice, forced labour and brutality under the laissez faire approach of the Congo's new governor, Émile Gentil, to the new concession companies set up by the French colonial office and condoned by Prosper Philippe Augouard, Catholic Bishop of the Congo. Brazza was sent to investigate these stories and the resulting report was revealing and damning, in spite of many obstructions placed in his path. When his deputy, Félicien Challaye, put the embarrassing report before the National Assembly, the report was suppressed. The oppressive conditions in the French Congo continued for decades.
Жеке өмір
Браззаның інісі Жак таушы және табиғатты зерттеуші болды, ол Пьермен бірге 1883 жылдан 1886 жылға дейін Африкаға сапар жасады. Ол 1895 жылғы 12 тамызда Тереза Пинетон де Шамбрунға (1860–1948) үйленді. Олардың төрт баласы болды: Жак (1899–1903), Антуан, Шарль және Марта. Бразза 1888 жылы франкмасондыққа қабылданды, 26 маусымда Париждегі Эльзас-Лотарингия ложасында дәреже алды. Бірақ, ол 1904 жылы ұйымнан шығып кетті, себебі француз франкмасондығы корпорациялармен бірігіп, адамгершіліксіз отаршылдық жүйеге қызмет ету арқылы өз принциптерінен бас тартып, опасыздық жасады деп ойлады.
Brazza's younger brother, Jacques, was a mountaineer and naturalist who accompanied Pierre in Africa from 1883 to 1886. He married Thérèse Pineton de Chambrun (1860–1948) on 12 August 1895. They had four childrenJacques (1899–1903), Antoine, Charles and Marthe. Brazza became a Freemason in 1888, being initiated at the Alsace Lorraine lodge in Paris on 26 June. Nevertheless, he left the organisation in 1904, believing that the French Freemasonry had betrayed its own principles by colluding with corporations for the benefit of an inhuman colonial system.
Өлім және мұра
1905 жылдың қыркүйегінде, өзінің Mission Extraordinaire миссиясының соңына қарай, Брацца ауырып қалды. Францияға қайта оралу сапарында кеме Дакар портына тоқтағанда, ол ауруханаға жеткізілді, онда 53 жасында әйелі Терезаның қасында қайтыс болды. Оның денесі Францияға қайтарылып, Париждегі Сент-Клотильдада мемлекеттік жерлеу рәсімі өтті. Әрдайым күйеуінің отаршылдық билік тарапынан уландырылғанын айтқан Тереза, Пантеонда жерлеуден бас тартып, оны Париждегі Пэр-Лашез зиратына уақытша жерледі. Кейін Тереза Браццаның денесін эксгумациялап, Алжирге (қазіргі Алжир елордасы) қайта жерледі. Оның Алжирдегі қабірінде: "Une mémoire pure de sang humain" ("адам қанмен кірленбеген жад") деген жазу бар. 2006 жылы оның қалдықтары тағы да эксгумацияланып, Бразавильдегі мавзолейге көшірілді. 1933 жылы құрылып, 1957 жылы сатылған француз теңіз күштерінің aviso «Француз aviso Savorgnan de Brazza» кемесі Браццаның құрметіне аталды.
In September 1905, toward the end of his Mission Extraordinaire, Brazza became sick. On the return voyage to France, when the ship docked in Dakar, he was brought to the hospital where he died at the age of 53, with his wife Thérèse at his side. His body was repatriated to France and he was given a state funeral at Sainte Clotilde, Paris. Thérèse, who always maintained that her husband had been poisoned by the colonial authorities, refused the honour of burial in the Pantheon and buried him temporarily at the cemetery of Père Lachaise in Paris. Later, Thérèse had Brazza's body exhumed and re interred in Algiers (capital of present day Algeria). The epitaph on his burial site in Algiers reads: "Une mémoire pure de sang humain" ("a memory untainted by human blood"). In 2006, his remains were once again exhumed and removed to a mausoleum in Brazzaville. The French Navy aviso French aviso Savorgnan de Brazza, completed in 1933 and sold in 1957, was named for Brazza.
Бразавиль кесенесі
2005 жылдың ақпан айында Конго президенті Нгуэссо, Габон президенті Ондимба және Франция президенті Ширак итальяндық мәрмәрден салынған Брацца ескерткішінің негізін салу салтанатына жиналды. 2006 жылдың 30 қыркүйегінде Браццаның, оның әйелі мен төрт баласының қалдықтары Алжирден эксгумацияланды. Олар 3 қазанда Бразавильде олар үшін салынған жаңа мәрмәр кесенеге қайта жерленді, бұл кесенеге шамамен миллион доллар жұмсалды. Қайта жерлеу салтанатына үш африкалық президент және Францияның сыртқы істер министрі қатысты, олар Браццаның құлдыққа және африкалық жұмысшылардың қанаушылығына қарсы гуманитарлық еңбегіне құрмет көрсетті.
In February 2005, presidents Nguesso of Congo, Ondimba of Gabon and Chirac of France gathered at a ceremony to lay the foundation stone for a memorial to Brazza, a mausoleum of Italian marble. On 30 September 2006, Brazza's remains were exhumed in Algiers along with those of his wife and four children. They were reinterred in Brazzaville on 3 October in a new, marble mausoleum built for them at a cost of some million dollars. The reburial ceremony was attended by three African presidents and a French foreign minister, who paid tribute to Brazza's humanitarian work against slavery and the abuse of African workers.
Мавзолейлер туралы дау
Конго Республикасының негізін қалаушысы ретінде Браззаны құрметтеу туралы шешім көптеген конголықтардың наразылығын тудырды. Франциядағы Конго демократтары қауымдастығының журналы "Мвинда Пресс" Браззаны гуманист емес, отаршыл ретінде бейнелеген Теофил Обенганың сөздерін келтіре отырып, мақалалар жариялады. Ол конголық әйелді, ханшайымды, яғни қасиетті дін қызметкерімен тең дәрежедегі әйелді зорлағаны және ауылдарды тонағаны айтылды. Осыдан колонизаторды колонизацияға қарсы күрескен конголықтардың орнына неге ұлттық батыр ретінде құрметтеу керек деген өткір мәселе туындады.
The decision to honour Brazza as a founding father of the Republic of the Congo has elicited protests among many Congolese. Mwinda Press, the journal of the Association of Congolese Democrats in France, published articles quoting Théophile Obenga who depicted Brazza as a coloniser and not a humanist. He was declared to have raped a Congolese woman, who was a princess and the equivalent of a Vestal Virgin, and to have pillaged villages, raising highly charged questions as to why the coloniser should be revered as a national hero instead of the Congolese who fought against colonisation.