Кіріспе
Конго өңірінің еуропалық отарлауы — тропикалық Африканың Конго алабының еуропалық елдер тарапынан отарлануы. Бұл континенттің отарланған соңғы бөлігі болды. 19 ғасырдың соңына қарай алап Еуропалық отаршылдық державалар тарапынан Конго еркін мемлекеті, Француз Конгосы және Португалия Конгосы (қазіргі Анголаның Кабинда провинциясы) деп бөлініп алынды.
Colonization of the Congo Basin refers to the European colonization of the Congo Basin of tropical Africa. It was the last part of the continent to be colonized. By the end of the 19th century, the Basin had been carved up by European colonial powers, into the Congo Free State, the French Congo and the Portuguese Congo (modern Cabinda Province of Angola).
Стенлидің зерттеулері
Конго 1877 жылға дейін еуропалықтар тарапынан зерттелмеген, тіпті ол теңізден емес, Африка құрлығының екінші жағынан басталды. Занзибардан аттанған, британдық тегі бар америкалық журналист және саяхатшы Генри Мортон Стэнли, әйгілі доктор Ливингстонды табуды мақсат етті. Ливингстон бірнеше жылдан бері жаңалықсыз еді, ал ол Луалаба деп аталатын үлкен, кеме жүре алатын ішкі өзеннің жоғарғы ағысын зерттеп жатқан, Ливингстон оның Нілге қосылатынына үміттенеді, бірақ ол жоғарғы Конго екені анықталды. Ливингстонды тастап кеткен соң Стэнли Луалаба (Жоғарғы Конго) өзенімен 1600 шақырымдай төмен сапар шегіп, Стенли көліне (қазір Малебо көлі) атын берді. Содан кейін, су тасқынының қаупінен құтылу үшін, Стэнли құрлық арқылы кең айналып, Конго сағасындағы Бомадағы еуропалық сауда бекетіне жақынға жетті.
Генри Мортон Стэнли
Стенли 1878 жылы Еуропаға оралғанда, ол доктор Ливингстонды ғана емес (осы оқиға бүгінгі күнге дейін есте сақталады), Африканы зерттеудің соңғы үлкен сырына шешім берді және денсаулығын құртты: ол сонымен қатар тропикалық Африканың жүрегін сыртқы әлемге ашты. Бұл оның ең ұзаққа созылатын мұрасы болды. Стенли бүкіл Еуропа бойынша құрметке ие болды. Ол мақалалар жазды, қоғамдық жиналыстарға қатысты, байлар мен ықпалды тұлғаларды қажырлы түрде үгіттеді; және оның тақырыбы әрқашан ол ашқан жерлерді коммерциялық тұрғыдан пайдаланудың шексіз мүмкіндігі болды, немесе оның сөздерімен айтқанда, "Еуропа өркениетін Африканың ескілігіне құю". "Рапидтің ар жағында 40 миллион жалаңаяқ адам бар", - деп жазды Стенли, "ал Манчестердегі мақта тоқымашылары оларды киіндіруге асығуда. Бирмингемдегі фабрикалар олар үшін әртүрлі пішіндегі темір бұйымдарға айналатын қызыл металлмен жарқырап тұр, ал Мәсіхтің пастырлары оларды, кедей, қараңғы халқы, христиан дініне кіргізуге құлшыныспен ұмтылуда". Еуропа бұл идеяға аса ынталы болған жоқ: Африка үшін үлкен еуропалық бәсекелестік әлі басталмаған еді. Жақсы Үміт мүйісі мен Жерорта теңізінің жағалауынан басқа, Еуропаның Африкада маңызды колониялары болған жоқ. Үлкен державалардың назары әлі де Еуропаның байлығын құраған жерлерге – Америкаға, Шығыс Үндістанға, Үндістанға, Қытайға және Австралияға аударған. Басқа колониялардан күтілетін пайда бай және тез болатындықтан, Африкаға энергия салудың экономикалық мәні болған жоқ. Американдық құл саудасы тоқтатылғаннан кейін континентке деген гуманитарлық қызығушылық та болған жоқ. Стенлиге құрмет көрсетілді, оған табынғандар болды, марапатталды, бірақ оны көбінесе назарсыз қалдырды.
Бельгияның патшасы Леопольд II
Осы кезде Бельгияның Леопольд II қатысты. Питер Форбаттың сөздерімен айтқанда, Леопольд: биік бойлы, әсерлі тұлға, гедонистік сезімталдыққа, айлакер ақылға (оның әкесі бір кезде оны түлкідей сымбатты әрі айлакер деп сипаттаған), шексіз амбицияға және жеке қатыгездікке ие болған. Дегенмен, ол сол кездегі саяси реализмде өте маңызсыз монарх еді, өте маңызды емес ұлтты басқарды, шындығында, бұл ұлт бар болғаны қырық жыл бұрын құрылған және оны қоршаған үлкен еуропалық державаларға өзінің шатқақты тәуелсіздігін жоғалту қаупімен өмір сүрді. Ол, әрине, өз елінің қатаң бейтараптығын сақтауға, қуатты көршілеріне ренжітпеуге және дене рахатына деген қызығушылығына берілуге, тарихқа терең ықпал етуге тиіс болған адамнан гөрі, өзін арнауы тиіс тұлға болды. Бірақ, ең таңғажайып және ойға келмейтін тәсілмен, ол Африкадағы күштер тепе-теңдігін дерлік жеке қолымен бұзып, қара құрлықтағы еуропалық отаршылдықтың қорқынышты дәуірін бастады. Конституциялық монарх ретінде Леопольдқа парламент ашу, дипломаттарды қарсы алу және мемлекеттік жерлеу рәсімдеріне қатысу сияқты әдеттегі конституциялық міндеттер жүктелген. Оның саясатты шешуге құқығы болмады. Бірақ 20 жылдан астам уақыт бойы ол Бельгияның Еуропаның ірі отаршылдық державаларының қатарына қосылуын қадағалап келді. Леопольд: «Біздің шекараларымыз ешқашан Еуропаға қарай кеңейтілмейді», - деп атап өтті. Алайда, ол: «тарих колониялардың пайдалы екенін, олар мемлекеттердің күші мен өркендеуіне үлкен үлес қосатынын көрсетеді, сондықтан біз де өз кезегімізде біреуін алуға тырысайық», - деп қосты. Ол әртүрлі уақытта Аргентина провинциясын сатып алуға, Голландиядан Борнео, Испаниядан Филиппин жалдауға, немесе Қытай, Вьетнам, Жапония, Тынық мұхиты аралдарында отарлар құруға бағытталған сәтсіз жоспарларды іске қосты. 1860-шы жылдардағы саяхатшылар Африкаға назар аударғанда, Леопольд шығыс жағалаудағы Мозамбик, батыс жағалаудағы Сенегал және орталықтағы Конгоны отарлауға тырысты. Бұл жоспарлардың ешқайсысы нәтижесіз аяқталды: Бельгия үкіметі Леопольдтың барлық ұсыныстарына қатаң қарсылық көрсетті, өйткені колонияны сатып алуды аз немесе мүлдем пайдасыз ақшаны жұмсаудың дұрыс жолы деп есептеді. Леопольдтың жауабы өзімшілдігімен және қарапайымдылығымен ерекшеленді. Егер Бельгия үкіметі колония алмаса, онда ол оны қарапайым азамат ретінде, жеке тұлға ретінде алады.
Брюссель географиялық конференциясы
1876 жылы Леопольд II Брюссельде халықаралық географиялық конференция өткізді, бүкіл Еуропаның ғылыми қоғамдарынан делегаттарды шақырып, карта жасауды үйлестірудің ең тиімді жолдары, Батыс жағалауындағы құл саудасының қайта жандануын тоқтату және Африкаға медициналық көмек жіберу жолдарын талқылау сияқты қайырымдылық және ғылыми мәселелерді қарастырды. Конференция көрінеу ғана болды: оның аяқталуымен Леопольд одан әрі жұмыс істеу үшін халықаралық қайырымдылық комитетін құруды ұсынды және төрағалыққа қарапайымдылықпен келісті. Ол көптеген бағынышты ұйымдарды құрды, соның ішінде ақылға қонымсыз аталған "Халықаралық Африка қауымдастығын" құрды, оның жалғыз акционері – өзінің Леопольд екендігі. Көрініс үшін, ол келесі жылы тағы бір жиын өткізді, бірақ сол кезден бастап Халықаралық Африка қауымдастығы Леопольдтың жеке мүддесіне қызмет ететін жасырын ұйымға айналды.
Стэнли Леопольдтың агенті ретінде
Стенли Конгодан оралғаннан кейін Леопольд оны жұмысқа алуға тырысты. Стенли британдықтардың қолдауына үміттеніп, одан бас тартты. Дегенмен Леопольд табандылық танытып, ақырында Стэнли көнді. Леопольд II, Стэнлидің арманы – Кристалл таулары арқылы теңізден Стэнли тоғанына дейін теміржол салуды қаржыландыруға дайын болған жалғыз еуропалық сияқты көрінді. Стэнли Африка климатының қаталдығымен және жергілікті саясаттың күрделіліктерімен Леопольдтан әлдеқайда жақсы таныс еді – Леопольд II Конгоға ешқашан аяқ баспаған. Ол өз демеушісін алғашқы қадам ретінде арба жолын және бірнеше бекіністерді салу қажет деп сендірді. Леопольд келісті және Стэнли ең жасырын түрде бес жылдық келісімшартқа қол қойып, жылына 1000 фунт стерлинг жалақымен Занзибарға жалған атпен аттанды. Анықталмау үшін материалдар мен жұмысшылар түрлі айналма жолдармен жеткізілді, ал Стэнли мен Леопольд арасындағы байланыс полковник Максимилиан Штраухқа тапсырылды. Осы кезде ғана Стэнли Леопольдтың мақсатының масштабын білді: Стэнли тек сауда бекеттерінің тізбегін салумен ғана емес, бүкіл мемлекетті жасырын түрде құрумен тапсырылды. Нұсқаулар тікелей және нақты болды: «Біздің мақсатымыз – мүмкіндігінше үлкен жаңа мемлекет құру және оны басқару. Бұл жобада негрлерге ең аз саяси билік беру туралы сөз қозғалмайды. Бұл абсурд болар еді». Леопольдтың амбицияларында ештеңе кінәлі емес деп тапқан Стэнли міндетін ынтамен атқара бастады. Еуропалық қоғамдағы әлеуметтік кемшіліктеріне қарамастан, ол осы жұмысқа сөзсіз лайықты адам еді. Үш жыл ішінде оның еңбекке қабілеті, бір топты екіншісіне қарсы қою шеберлігі, қарсыластарын өлтіру үшін заманауи қаруды аяусыз пайдалануы және, ең бастысы, табандылығы Жоғарғы Конгоға жол ашты. Кейінірек Стэнли өзінің міндеттерінің ең қиын бөлігі жұмыстың өзі де, жергілікті тұрғындармен келіссөздер де емес, екенін жазды, бірақ ол өзімен бірге әкелген ақ адамдардың әртүрлі тобының арасында тәртіпті сақтау еді, олар ұсақ мәселелерде – шен немесе мәртебе үшін үнемі дауласып отырды. «Олардың барлығы дерлік, - деп жазды ол, - шарап, темекі, сигара, киім, аяқ киім, тамақ, жатақ және белгілі бір ысырапшылықтар сияқты түрлі шығындарды талап ететін». (Осы сөздермен ол өзінің төсегін жылытатын тартымды құлдарын меңзеді). Шаңқанған Стэнли Еуропаға оралды, бірақ Леопольд оны бірден кері жіберді, оған керемет көмекші уәде етілді: Чарльз «қытайлық» Гордон (оның орнына Хартумға барып, тағдырымен бетпе-бет кездесуді таңдады). «Конгоның жоғары бөлігіндегі зерттеулер комитеті үшін (яғни, Леопольдтың өзі үшін) сіз ала алатын барлық жерді сатып алуыңыз өте маңызды», - деп бұйырды Леопольд. Конгоның төменгі бөлігіндегі бекінісін орнатқаннан кейін, 1883 жылы Стэнли Леопольдтың иелігін кеңейту үшін өзен жоғары қарай аттанды, әдеттегі әдістерін қолдана отырып: жергілікті басшылармен келіссөздер жүргізу, мата мен әшекейлерге айырбастау, бір тайпаны екіншісіне қарсы қою және қажет болған жағдайда, кедергі келтіретін басшыны атып, оның орнына қорқытылған мұрагерімен келіссөздер жүргізу. Алайда, ол Конго мен Луалабаның (алты жыл бұрын Ливингстонды тапқан Орталық Африканың шамамен орналасқан жеріне жақын) қосылысындағы Стэнли шарлауына жақындағанда, Стэнлидің адамдары ғана бұл жерге енгендер емес екені тез анық болды.
Занзибар құл саудагерлерімен қарым-қатынас
Стенли 19 ғасырдағы Занзибар құл саудагерлерінің ең қуаттысы Типпу Типпен және құл аулаудың салдарынан туған әлеуметтік хаос пен апатпен жақсы таныс еді. Стэнли Ливингстонды тек Типпу Типтің көмегімен тапқан болатын (Ливингстон өзі Типпу Типпен достық байланыс арқасында Луалабада жылдар бойы аман қалды). Енді Стэнли Типпу Типтің адамдары құлдыққа салу үшін жаңа халықтарды іздеп, одан да батысқа қарай жылғандарын білді. Төрт жыл бұрын Занзибарлықтар Конгоны қауіпті және өтпейтін деп ойлап, Стэнлиге ондағы саяхаттан бас тартуға кеңес берген. Бірақ Типпу Тип Стэнлидің аман қалғанын Занзибарда естіген соң дереу қимылға келді. Аймақтағы ауылдар өртеліп, халқынан босады. Типпу Тип 118 ауылға шабуыл жасап, 4000 африкалықты өлтірді. Стэнли оның лагеріне жеткенде, 2300 құл, көбінесе жас әйелдер мен балалар, Занзибар нарықтарына жарты құрлыққа дейін тасымалдауға дайын күйде тізгінталған болатын. Жоғарғы Конгоның жаңа билеушісін тапқан Стэнли Типпу Типпен келісім жасасып, оған Стенли шарлауының төменгі жағында соңғы өзен станциясын салуға рұқсат берді (бұл кемелердің ағысқа қарсы жүзуіне кедергі келтірді). Дене күшінің шегіне жеткен Стэнли үйіне оралды, оның орнына бұрынғы британ армия офицері, подполковник Фрэнсис де Уинтон тағайындалды.