Кіріспе

Құс түрі

Қара басқұс (Emberiza melanocephala) – қарға тұқымдасына жататын әнші құс. Ол оңтүстік-шығыс Еуропадан Иранға дейін көбейеді және қыста негізінен Үндістанға көшіп барады, ал кейбіреулері оңтүстік-шығыс Азияға дейін жылжиды. Өзге туыстастары сияқты, ол ашық далалық жерлерде кездеседі, онда астық пен тұқым іздеп үйір-үйірмен ұшып жүреді. Ересек аталықтары сары ішкі жағымен, қоңыр арқасымен және қара басымен ерекшеленеді. Ересек аналықтары көбелек шағында аталықтарына ұқсас, бірақ түсі ақылдырақ. Басқа түктерінде оларды жақын туысқан қызыл басқұстан ажырату қиын болуы мүмкін, және солтүстік Ирандағы көбелек шағатын аймақтарында олардың арасында табиғи будандастыру орын алады.

Таксономия

Қара баслы балдырқын 1769 жылы австриялық натуралист Джованни Антонио Скополи Emberiza melanocephala есімді екі атаулы номенклатурамен ресми түрде сипаттады. Типтік орны – Словениядағы Карниола аймағы. Бұл түр монотипті, яғни, ішкі түрлері танылмайды. Emberiza әуежайының атауы көне неміс тіліндегі Embritz сөзінен, яғни «балдырқын» деген мағынадан келген, ал melanocephala сөзі ежелгі грек тіліндегі melas – «қара» және kephale – «бас» сөздерінің қосындысынан тұрады.

Сипаттама

Бұл құс ұзын, қамысқонақтан ірілеу, және ұзын құйрықты. Жұптасқан еркегінің кеудесі ашық сары, үстіңгі жағы каштаны түсті, ал басы қара. Ұрғашысы еркегінің бозғылт нұсқасы, кеудесі ақшыл, арқасы сұр қоңыр, басы сұрғылт. Жасы кішкентайы ұқсас, бірақ құйрық асты бөлігі сары, екеуін де жақын туысқан қызылбас қамысқонағынан ажырату қиын, алайда қарабас қамысқонағының еңсесі мойнынан қараңғырақ болады. Бірінші жылғы еркектерінің басы сұр, ал арқасы каштаны және сұр түсті дақтармен жабылған. Бірінші жылғы ұрғашыларын қызылбас қамысқонағынан ажырату қиын, бірақ олардың басында белгілі бір бөлігінде, арқасының төменгі жағына қарағанда көбірек жолақтары болады. Құйрық асты бөлігі сары. Қара және қызылбас қамысқонақтары – туысқан түрлер, олар қыртысты қамысқонақпен бірге клада құрайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қара басқұс ашық бұталы жерлерде, оның ішінде егістік жерлерде көбейеді. Қыс айларында олар Азияға көшіп, егістік далалары мен шалғынды жерлерде үлкен топтарға бірігеді. Сақина тағылған бір құстың ең ұзақ көшіп-қону жолы шамамен 7000 км құрайды. Тағы бір сақина тағылған құс жеті күнде 1000 км қашықтықты ұшып өткені анықталды. Көші-қон кезінде еркектер жеке топтарды құрап, мекеңдеріне әйелдерге дейін бұрын жетеді. Үндістандағы қысқы ареал негізінен батыс және солтүстік Үндістанда, оңтүстікке қарай Солтүстік Карнатакаға дейін созылады. Қыста олар тікенді акация ағаштарында үлкен ортақ ұялар құрып, сары кеуделі торғай сияқты басқа да түрлермен бірге жиналады. Жаз айларында Норвегияға дейін Еуропаның солтүстігінде кездейсоқ құстар кездесуі мүмкін.

Мінез-құлық және экология

Қара бас балықшы тұқым іздеп, шөптесін жерлерде үйір-үйір болып азықтанады. Олар жазда көбейеді, төменгі бұталарда немесе жерде ұя салады. Ұясы – құрғақ шөптен тоқуға арналған, түкпен қапталған тостаған тәрізді. Ұяда 4-6 жұмыртқа болады. Жұмыртқалар шамамен 13 күннен кейін жарылады, ал балапандар шамамен 10 күннен кейін ұшып кетеді. Оның табиғи тағамы – жас бөжектерді қоректендіру кезінде, ал қалған уақытта – тұқымдар. Болгарияда құстар ұя салайтын кепкен мақта шөптерінің (Onopordum acanthium) сабақтарының құлауы жоғары өлім-жітімге алып келді; бұл экологиялық тұзақтың мысалы саналады. Солтүстік Иранда қызыл бас балықшымен ареалдардың қабаттасуы бар, және табиғи гибридтер жиі кездеседі, бірақ молекулалық деректер екі түрдің арасында айқын генетикалық айырмашылық бар екенін көрсетеді. Қызыл бас балықшы сияқты, бірақ көптеген басқа Emberiza балықшыларынан өзгеше, ол жылына екі рет қауырсын ауыстырады. Ол қыстау жерлерінде көктемге көшуге дейін, сондай-ақ көбейгеннен кейін бір рет қауырсын ауыстырады. Жас құстар жұмсақ қауырсынмен ұшып, көшіп барар алдында жас қауырсынға айналады, содан кейін қыстау жерлерінде қауырсын ауыстырғаннан кейін ересек құсқа айналады. Қыста олардың шақыруы – бір ғана дыбыс немесе жұмсақ сыбыр. Әні – жоғары, кескір дыбыстардан тұратын бірнеше строфалардан тұрады, олар кенеттен тоқтағанға дейін, арасында айқын, бірақ дөңгелектелген дыбыстармен бірге жылдамдап, шулы қоспаға айналады.