Кіріспе

Солтүстік және Оңтүстік Американың негізінен испан тілінде сөйлейтін елдері – Испан Америкасы (lang es немесе América Hispana) және тарихи түрде Испания Америкасы (América Española) деп аталатын аймақ, ол Америкадағы барлық испан тілінде сөйлейтін елдерді қамтиды. Бұл елдердің барлығында испан тілі басты тіл болып табылады, кейде ол бір немесе бірнеше жергілікті тілдермен (мысалы, гуарани, кечуа, аймара немесе майя) немесе ағылшын тілімен (Пуэрто-Рикода) бірге ресми мәртебеге ие, ал римдік католицизм басым дін. Испан Америкасы кейде Бразилиямен бірге «Иберо Америка» терминімен біріктіріледі, яғни Иберия түбегінде мәдени тамыры бар Америка елдері. Испан Америкасы Латын Америкасынан да ерекшеленеді, ол ғана емес, сонымен қатар Бразилия (бұрынғы португалдық Америка) және Батыс жарты шардағы бұрынғы француз колонияларын да (қазіргі АҚШ немесе Канада аймақтары көбінесе ескерілмейді) қамтиды.

Тарих

Американы Испанияның жаулап алуы 1492 жылы басталды және нәтижесінде әлемді ашудың үлкен тарихи процесінің бір бөлігі болды. Осы процестің арқасында 15-20 ғасырлар аралығында әртүрлі еуропалық державалар Америка, Азия және Африкадағы маңызды аумақтар мен халықтарды отарлады. Испандық Америка Испания империясының басты бөлігіне айналды. Наполеонның 1808 жылы Испания ісіне араласуы және одан туған қаос испан империясының ыдырауына бастады, соның салдарынан испандық Америка аумақтары тәуелсіздік үшін күреске шықты. 1830 жылға қарай, 1898 жылғы испан-американ соғысына дейін испандық Американың қалған аумақтары Куба және Пуэрто-Рико аралдары ғана болды.

Елдер

+ Ел Халық саны Аумағы (км²) ЖІӨ (номиналды [АҚШ доллары, миллиардтары]) ЖІӨ (номиналды) жан басына шаққандағы ЖІӨ (ҚҚД) ЖІӨ (ҚҚД) жан басына шаққандағы Аргентина45,376,763 2,780,400418.159,121.561,015.0122,141.44 Боливия11,673,029 1,098,58143.113,624.105.068,832.32 Чили19,116,209 756,950307.9415,617.13491.5324,928.25 Колумбия50,882,884 1,141,748295.615,752.67780.2615,184.18 Коста-Рика5,094,114 51,00061.1811,805.84107.0920,666.67 Куба11,326,616 110,861 93.798,270.00134.8012,300.00 Доминикан Республикасы10,847,90448,73083.927,951.35208.9619,799.14 Эквадор17,643,060 256,370100.595,665.18201.1911,330.60 Сальвадор6,486,201 21,04026.284,031.2757.958,890.78 Гватемала16,858,333 108,89081.40 4,439.46158.578,648.04 Гондурас9,904,608 112,492 26.162,585.9757.655,698.47 Мексика128,932,753 1,972,5501,192.489,246.012,613.8020,266.32 Никарагуа6,624,554 129,49412.281,876.9036.965,648.20 Панама4,314,768 75,57159.3813,689.51131.8130,388.36 Парагвай7,132,530 406,75237.845,145.6398.9313,454.20 Перу32,971,846 1,285,220225.926,678.27439.2612,984.88 Уругвай3,473,727 176,21555.4615,653.1183.1723,474.28 Венесуэла28,435,943 916,44542.531,541.70144.745,178.27 Барлығы 420,289,876 11,458,413 3,264.707,767.736,979.0116,605.23

Ас мәзірі

Батыс жарты шарда қолданылатын «испандық ас» термині қате түсінік тудырады. Америка Құрама Штаттарында «латындық ас» деп есептелетін тағамдардың көп бөлігі мексикалық және Орталық Америка асханаларынан тұрады. Мексикалық ас негізінен ацтектер мен майялардың, сондай-ақ испандық әсерлердің қосындысынан құралған. Мексикалық ас ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұрасы ретінде танылған және АҚШ-тың барлық аймақтарында кездеседі. АҚШ-та латындықтардың саны артуымен мексикалық ас және басқа латындық елдердің асханалары кеңінен қолжетімді болды. Осы асханалардың өзара әсерлесуінен «текс-мекс» сияқты ерекше американдық тағамдар пайда болды. Техас штатында пайда болған бұл ас негізінен жүгері, дәмді бұзау еті, ірімшік және чили қосылған томат соустарынан тұрады. Бұл ас АҚШ-та ғана емес, американдық экспорт тауарлары бар басқа елдерде де кең таралған. Флоридада кубалық тағамдары кеңінен таралған. АҚШ-тағы испандық тағамдардың барлығы ірі мейрамханалар желілері мен тамақ компанияларының коммерциялық әсерінен өзгеше сипатқа ие болды. Испания асханасы көптеген аймақтық нұсқаларды қамтиды, олар зейтүн майы, сарымсақ және томатқа негізделген Жерорта теңізінің дәмімен ерекшеленеді. Испанияның ұзын Атлант мұхиты мен Жерорта теңізі жағалауына байланысты теңіз өнімдерінің алуан түрлілігі мол. Испанияның ішкі аймақтарында әртүрлі ірі қара, шошқа, қозы және құс еттерінен жасалған ыстық тағамдар мен росттар дәстүрлі. Испанияның еуропалық және араб мұрасы оның тағамдарында көрініс табады, сонымен қатар 16 ғасырдан бері Жаңа әлемнен әкелінген жаңа ингредиенттердің (мысалы, томат, картоп немесе шоколад) және 19 ғасырдан бері Еуропадан, әсіресе француз және итальян асханалары арқылы енгізілген қазіргі заманғы дәмі де бар. Испанияға латындық американдық тағамдар соңғы он жылда ғана енгізілді. АҚШ және Канадада испандық мейрамханалардың саны артып келеді, бұл 1990 жылдары Солтүстік Америкада пайда болған тапас стиліндегі мейрамханаларға ұқсас үрдіс. Ал кубалық, доминикандық және пуэрто-риколық асханаларында шошқа еті көп қолданылады және көбінесе крахмалға толы тамырлы көкөністер, банан және күріш қолданылады. Олардың испандық асханалық дәстүрлеріне ең көп әсер еткені – африкалық құлдар, сондай-ақ Гаитиден француздық және кейіннен қытай иммигранттарының ықпалы болды. Мексикалық дәстүрде дәмділікті күшейту үшін қолданылатын әртүрлі күшті чили бұрыштары дәстүрлі испандық-карибтік тағамдарында дерлік кездеспейді. Франкофондық көпшілігі бар Гаити асханасы аймақтық көршілерімен салыстырғанда әсер ету және қолданылатын ингредиенттер жағынан ұқсас. Аргентиналық асхана елдің әлемдегі ірі ірі қара ет және шарап өндірушілерінің бірі ретіндегі орнына, сондай-ақ еуропалық иммиграцияның ұлттық мәдениетке тигізген әсеріне байланысты қалыптасқан. Грильденген ет тағамдары, сондай-ақ макарон, картоп, күріш, паэлья және түрлі көкөністер көптеген тағамдардың негізін құрайды (Аргентина ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттаушы ел). Италиялық әсер пицца және балмұздақ түрінде де байқалады, олардың екеуі де ұлттық асхананың ажырамас бөлігі болып табылады. Уругвайлық асхана Аргентиналық асханаға ұқсас, бірақ теңіз өнімдері осы жағалаудағы елде көбірек басым. Уругвайлықтар үшін шарап немістер үшін сыра сияқты маңызды сусын. Колумбияда, Эквадорда, Перуде және Чилиде картоп тағамдары кең таралған, өйткені картоп осы аймақтан шыққан. Мал еті мен тауық еті – ет өнімдерінің кең таралған көзі. Таулы аймақта «куй» (Cuy) – Оңтүстік Америкада қарақұмық еті танымал. Жағалауда орналасқандықтан, екі елдің де ауқымды балық аулау флоты бар, ол теңіз өнімдерінің көптеген түрлерін ұсынады, соның ішінде Оңтүстік Американың ерекше тағамдары – севиче. Картоп Таулы аймақта маңызды ингредиент болса, жағалауда күріш басты гарнир болып табылады. Бұл әртүрлілік негізгі тағамдар мен асханаларда әр елдің ұлттық шекараларындағы әртүрлі аймақтық асханаларда да байқалады.

Ту

Салыстырмалы түрде танымал болмаса да, испан Америкасы елдерін, олардың халқын, тарихын және ортақ мәдени мұрасын көрсететін ту бар. Ол 1933 жылғы қазан айында Уругвай армиясының капитаны Анхель Камблор жасаған. Осы жылы Уругвайдың Монтевидео қаласында өткен Панамерикандық конференцияда Испан Америкасының барлық мемлекеттері оны қабылдады.

Дін

Испания мен Португалия Рим католик дінін Америка, Африка және Азиядағы отарларына алып келді; Рим католиктігі испандық американдықтардың көпшілігі үшін басым дін болып қала береді. Протестанттық дінге жататын конфессияларға мүшелік, әсіресе Гватемала, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа, Пуэрто-Рико және басқа да елдерде артып келеді. Атап айтқанда, Пятидесятничество үлкен өсімді басынан өткізіп жатыр. Бұл қозғалыс Латын Америкасының орта таптарын қызықтыруда. Англикандық дін де Латын Америкасында ұзақ жылдардан бері және дамып келеді. Елдер Халық саны Жалпы христиандар % Христиандық халық саны Дінтұрғандар % Дінтұрғандар халық саны Басқа діндер % Басқа діндер халық саны43,830,00085.4%37,420,00012.1%5,320,0002.5%1,090,00011,830,00094.0%11,120,0004.1%480,0001.9%230,00018,540,00088.3%16,380,0009.7%1,800,0002.0%360,00052,160,00092.3%48,150,0006.7%3,510,0001.0%500,0005,270,00090.8%4,780,0008.0%420,0001.2%70,00011,230,00058.9%6,610,00023.2%2,600,00017.9%2,020,00011,280,00088.0%9,930,00010.9%1,230,0001.1%120,00016,480,00094.0%15,490,0005.6%920,0000.4%70,0006,670,00088.0%5,870,00011.2%740,0000.8%60,00018,210,00095.3%17,360,0003.9%720,0000.8%130,0009,090,00087.5%7,950,00010.5%950,0002.0%190,000126,010,00094.1%118,570,0005.7%7,240,0000.2%200,0006,690,00085.3%5,710,00013.0%870,0001.7%110,0004,020,00092.7%3,720,0005.0%200,0002.3%100,0007,630,00096.9%7,390,0001.1%90,0002.0%150,00032,920,00095.4%31,420,0003.1%1,010,0001.5%490,0003,790,00090.5%3,660,0007.3%80,0002.2%40,0003,490,00057.0%1,990,00041.5%1,450,0001.5%50,00033,010,00089.5%29,540,0009.7%3,220,0000.8%250,000