Кіріспе

Мексикалық текті американдықтар (сондай-ақ, АҚШ-тың оңтүстік-шығысында, Оңтүстік-Шығысында (Джорджия, Солтүстік Каролина, Арканзас), Жоғарғы Орта Батыста, Ұлы Жазықтарда, АҚШ-тың Солтүстік-Шығысында, Солтүстік-Шығысында)
| тілдер = Мексикалық испан тілі, американдық ағылшын тілі, Spanglish, Мексика тілдері, Мексиканың жергілікті тілдері, АҚШ-тағы испан тілі, американдық испан тілі, Чикано ағылшын тілі
| діндер = Көпшілік католицизм, Азшылық протестантизм, Евангелиелік христиандық, Ехоба куәгерлері
| туған есім =
| туған есім тілі =
| туысқан топтар = Испандықтар (Калифорниялықтар, Неомексикандықтар, Техандықтар, Флоридалықтар), Чикандар, Африкалық мексикандықтар, Мексикалық америкалықтар, АҚШ-тағы жергілікті американдықтар, Испандық және Латындық американдықтар
| сурет = File:Americans with Mexican Ancestry by state.svg
| сурет сипаттамасы = 2010 жылы мексикалық текті халықтың пайыздық үлесі

Мексикалық американдықтар (lang es, mexico americanos, немесе estadounidenses de origen mexicano) – мексикалық мұраға ие американдықтар. 2022 жылы мексикалық американдықтар АҚШ халқының 11,2%-ын және барлық испандық және латындық американдықтардың 58,9%-ын құрады. Олар шетелде туған испандық американдықтардың жалпы санының 53%-ын және шетелде туған халықтың 25%-ын құрайды. Көптеген мексикалық американдықтар Оңтүстік-Батыста тұрады, олардың 60%-дан астамы Калифорния және Техас штаттарында. Мексикалық американдықтардың көпшілігі әртүрлі дәрежеде жергілікті және еуропалық текті, соңғысы көбінесе испандық тектен. Жергілікті тектілер Мексикадағы 60-тан астам жергілікті тайпалардың бірінен немесе бірнешеуінен тараған (тек Калифорнияда шамамен 200 000 адам). Қазіргі мексикалық американдықтардың шамамен 10%-ы 1848 жылы Гуадалупе-Идальго шартымен Мексика-Америка соғысын аяқтаған, АҚШ азаматтары болған Нью-Мексико испанолары, Техандықтар және Калифорниялықтар сияқты ерте мексикалық тұрғындардың ұрпақтары болып саналады. Шартына қол қойылғаннан кейін АҚШ-та тұратын мексикалықтар мексикалық азаматтығын сақтау немесе АҚШ азаматы болу арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. Аз ғана адамдар Америкадағы үйлерін тастап кетуге шешім қабылдады. Сондай-ақ испаноязықтар деп аталатын, тәуелсіз Мексиканың ерте және орта 19 ғасырындағы ұрпақтары, мексикалық революциядан кейін Американың Оңтүстік-Батысына келген мексикалық американдықтардан мәдени тұрғыдан өзгешеленеді. Соңғы онжылдықтарда АҚШ-қа мексикалық иммигранттардың саны күрт өсті.

Мексикалық американдықтардың тарихы

1900 жылы Нью-Мексико, Аризона, Невада, Колорадо, Калифорния және Техас штаттарында 500 000-нан астам мексикалық текті испан тілді тұрғындар болды. Көбісі испан және үнді текті метис мексикалық-американдықтар, испандық қоныс аударушылар, испан отаршылдығы кезеңінде Оңтүстік-Батысқа қоныстанған басқа испандық еуропалықтар, сондай-ақ жергілікті және мексикалық үндістер болды. Нью-Мексиконың испаниялықтары АҚШ-тың Оңтүстік-Батысындағы халықтың басым көпшілігін құрады. Испандықтардың көп бөлігі генетикалық тұрғыдан метистер, олардың испандық, Пуэбло және Солтүстік Американың түрлі үнді тайпаларынан шыққан тегі бар. Нью-Мексико 16 ғасырдан бері Техас пен Калифорниядан гөрі халық саны жағынан көп болды. 1813 жылы Техасты колониялаған техастардың бір бөлігі испандық Мексикадан тәуелсіздікке ұмтылған үкімет құрды. Ол кезде «мексикалық» деген ұғым болған жоқ. Көптеген мексикалықтар Испанияның отарлауы болған елге емес, өз штаттарына/провинцияларына адал болды. Бұл Закатекас, Техас, Юкатан, Оахака, Нью-Мексико және т.б. сияқты шекаралық аймақтарда ерекше көзге түсті. Антонио Менчака сияқты колониялық техастардың жазбаларынан көрініп тұрғандай, Техас революциясы бастапқыда колониялық техастардың мүддесін қорғады. Мексика АҚШ-тан шығыс Техасқа қоныстандыруға шақырды және 1831 жылға қарай ағылшын тілді қоныс аударушылар Техастағы тұрғындардан он есе көп болды. Екі топ та аумақтың шығыс бөлігінде қоныстанды. Мексика үкіметі ағылшын-американдықтардың көбеюіне алаңдап, Техасқа кіруге рұқсат етілген АҚШ-тан келген қоныс аударушылардың санын шектеді. Құлдықты жою саясатына сәйкес, Мексика үкіметі штат ішінде құлдықты тыйым салды, бұл американдық құл иелерін ашуға салды. Америкалық қоныс аударушылар, көптеген техастармен бірге, Мексика қаласының орталықтандырылған билігіне және Санта-Анна режиміне қарсы көтерілді, ал басқа техастар Мексикаға адал болды, ал кейбіреулері бейтарап қалды. Жазушы Джон П. Шмал Техастың тәуелсіздігінің техастар қауымдастығына тигізген әсері туралы жазды: Сан-Антонионың тумасы Хуан Сегуин Техас Тәуелсіздігі соғысына қатысқан ең танымал техастардың бірі. Оның тарихы күрделі, өйткені ол ағылшын-төңкеріктерге қосылып, Санта-Аннаның мексикалық күштерін жеңуге көмектесті. Бірақ кейіннен Сан-Антонионың мэрі болғандықтан, ол және басқа да техастар өсіп келе жатқан ағылшын күшінің оларға қарсы жаулықтарын сезінді. Бірқатар өлім туралы қаупі болғаннан кейін Сегуин отбасын Мексикаға көшірді, онда ол әскери қызметке мәжбүр болды және 1846-1848 жылдардағы Мексика-Америка соғысында АҚШ-қа қарсы шайқасты. 1836 жылғы оқиғалар Техас халқының тәуелсіздігіне әкелгенімен, штаттың латино халқы бірнеше онжылдықтар бойы Техас штатының заң шығарушы органында саяси өкілдік етуін жоғалтып алды. Испанияның колониясы болған Калифорния территориясында да колониялық қоныс аударушылар өмір сүрді. Калифорниостар – қазіргі Калифорнияның испан тілінде сөйлейтін тұрғындары; олар АҚШ оны аумақ ретінде иеленуге дейін аймақтағы (Альта-Калифорния) алғашқы мексикалықтар (жынысына қарамастан) және жергілікті испандық үндістер болды. 19 ғасырдың ортасында АҚШ-тан осы аумаққа көбірек қоныс аударушылар келе бастады. Калифорнияда мексикалық қоныстану 1769 жылы Президио мен Сан-Диего католик миссиясын құрумен басталды. 1823 жылға қарай Калифорния жағалауында тағы 20 миссионерлік мекеме, әскери президиумдар мен азаматтық қауымдастықтар құрылды. Калифорнияда қоныс аударушылар жағалауға жақын және Калифорнияның ішкі аймағынан тыс жерде тұруға бейім болды. Калифорния экономикасы ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына негізделген. Жаңа Испанияның орталық бөлігінен айырмашылығы, жағалаудағы отаршылар минералды байлықтарды аз тапты. Кейбіреулері өздерінің жерлерінде немесе басқа отарластар үшін жұмыс істеп, фермер немесе малшы болды. Мемлекеттік қызметкерлер, діни қызметкерлер, сарбаздар және қолөнершілер қалаларда, миссионерлік және президиумдарда қоныстанды. Мексикалық қоныс аударушылар тарихындағы ең маңызды оқиғалардың бірі 1833 жылы Мексика үкіметі миссионерлік қызметті секуляризациялаған кезде болды. Бұл үкімет үлкен аумақтарды өз бақылауына алды дегенді білдірді. Бұл жерлер ақырында халық арасында ранчо түрінде бөлініп, провинцияның негізгі әлеуметтік-экономикалық бірліктеріне айналды. АҚШ 1830 жылдары Мексикамен бірінші рет қақтығысқа келді, өйткені АҚШ қоныстанушыларының батысқа таралуы және құлдықтың таралуы аймаққа, сол кезде Мексиканың бір бөлігі болған Техасқа көптеген жаңа қоныс аударушыларды әкелді. Мексика-Америка соғысы, 1848 жылғы Гваделупе-Идальго шарты және 1853 жылғы Гадсден сатып алуы АҚШ-тың бақылауын Мексика ұстаған кең аумаққа, соның ішінде Техас және Нью-Мексико, Колорадо, Юта, Невада, Аризона және Калифорния штаттарының қазіргі шекараларына дейін кеңейтті. Шартта жаңадан алынған аумақтағы жер иелерінің мүлік құқықтары АҚШ азаматы болғандай сақталатыны және қорғалатыны уәделенгенімен, көптеген бұрынғы Мексика азаматтары жерді сотта және федералды соттарда жер беру шарттары бойынша немесе шарттан кейін қабылданған заңнамалар нәтижесінде жоғалтты. Конгресс АҚШ шекарасын кеңейту кезінде мүліктің иелерін қорғауға бағытталған заңдарды қабылдағанымен, 1851 жылғы Калифорния жер заңы сияқты, олар Калифорнио иелерін мүліктен айырды. Олар жерді қорғауға жұмсаған жылдардың құнынан қиын жағдайға түсті. Гваделупе-Идальго шарты бойынша Калифорния АҚШ-қа берілгеннен кейін мексикалықтар аймақтағы олардың әлеуметтік-экономикалық жағдайына бағытталған заңнамалармен қайта-қайта мақсатталды. Мұның маңызды мысалы жерге ең ауыр салық салу туралы заңдарды қабылдау болып табылады. Жерге салынатын ауыр салық мексикалық-американдықтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы үшін маңызды болды, өйткені ол олардың мексикалық үкіметімен берілген ранчоларды сақтап қалу мүмкіндігін шектеді. Бірінші рет мексикалықтар көбірек экономикалық мүмкіндіктер үшін АҚШ-қа солтүстікке көшті. 20 ғасырдың басында АҚШ-қа көшудің бірінші негізгі кезеңі 1910 жылдардан 1920 жылдарға дейін болды, бұл Ұлы көшу деп аталды. Осы кезеңде Мексика революциясы болды, мексикалық үкіметке қарсы және ішіндегі қақтығыстарды тудырып, азаматтарды АҚШ-та экономикалық және саяси тұрақтылық іздеуге мәжбүр етті. 1910 жылдан 1930 жылдарға дейін 1,3 миллионнан астам мексикалық АҚШ-қа көшті, әр онжылдықта айтарлықтай өсім болды. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде көптеген мексикалықтар мен мексикалық-американдықтар Мексикаға қайтарылды. Көптеген депортациялар Энергетика министрі Уильям Н. Доак пен Энергетика министрлігінің ынталандыруымен штат және жергілікті билік органдарының қадағалауымен жүзеге асырылды. Үкімет кем дегенде 82 000 адамды депортациялады. Репатриация кезінде ресми депортациядан гөрі ерікті репатриация жиірек болды. Заң профессоры Кевин Р. Джонсонның сөзіне сәйкес, репатриация науқаны этникалық негізде болды және қазіргі заң стандарттарына сәйкес этникалық тазалау болып табылады, өйткені ол жиі азаматтықты ескермеді. Көшудің екінші кезеңі 1942 жылдан 1964 жылға дейін «Брасеро кезеңі» деп белгіленді, АҚШ жүзеге асырған Брасеро бағдарламасына сілтеме жасайды, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың жұмысқа алуынан туындаған еңбек тапшылығына байланысты Мексикадан ауыл шаруашылығы жұмысын шартты түрде алды. 1940 жылдардан 1960 жылдарға дейін Брасеро бағдарламасы арқылы АҚШ-қа шамамен 4,6 миллион мексикалық иммигрант тартылды. Ауыл шаруашылығының жетіспеушілігі…

20 ғасырдың аяғы мен 21 ғасырдың басында

Мексикалық американдықтар Оңтүстік-Батыста – Калифорния, Аризона, Нью-Мексико және Техас штаттарында шоғырланған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптегендері Сент-Луис, Чикаго, Детройт, Кливленд, Питтсбург және басқа да болат өндіретін өнеркәсіптік қалаларға көшіп, мұнда өнеркәсіптік жұмыс тауып алды. Еуропалық иммигранттар сияқты, олар да ағылшын тілін жақсы білмеуіне қарамастан жұмысқа орналаса алды. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы өнеркәсіптік құрылымның өзгеруі мексикалық американдықтардың көптегендерін, сондай-ақ басқа этникалық топтардың өкілдерін жұмыссыз қалдырды. Олардың өндірістік дағдылары аймақтың өзгеретін экономикасында бұрынғыдай қажет болмады. Делано жүзім ереуіліне 1965 жылдың мамыр айында Коачелла аңғарындағы филиппин-американдық шаруалар ереуілі ықпал етті. Олар сағатына 0,15 доллар жалақыны арттыруды талап етті. 1965 жылғы Делано жүзім ереуілі, негізінен филиппин-американдық шаруалардың бастауымен, еңбек көшбасшылары және дауыс беру құқығы мен азаматтық құқықтар үшін күрескен Долорес Хуерта, Ұлттық шаруалар қауымдастығының негізін қалаушы және оның серігі Сесар Чавес ереуілге қатысушылармен бірігіп, Біріккен шаруалар ұйымын құрды. Хуертаның "Sí, se puede" ("Иә, біз жасай аламыз") деген ұраны Чавестің ашығу арқылы танымал болды және Чикано қозғалысының немесе мексикалық-американдық азаматтық құқықтар қозғалысының шақыру белгісіне айналды. Чикано қозғалысы азаматтық құқықтарды реформалаудың әртүрлі салаларын қамтыды және азаматтық құқықтар қозғалысынан шабыт алды. Олардың талаптары жер иеліктерін қайтарудан бастап шаруалардың құқықтарын қорғауға, білім беруді жақсартуға, дауыс беру және саяси құқықтарды кеңейтуге, сондай-ақ тарихи сананы арттыруға дейін барды. Чиканоның соғысқа қарсы студенттер шеруі Чикано қозғалысының радикалды кезеңінің басталуы ретінде қарастырылады. Мексикалық американдықтар иммиграция мәселесінен гөрі әлеуметтік және экономикалық мәселелерге көбірек мән беретіні анықталды. Азамат емес адамдар әлеуметтік мәселелерге ерекше көңіл бөледі. Азаматтар мен азамат емес адамдардың екеуі де этникалық мәселелерді мексикалық американдықтардың басты мәселесі деп санайды, бұл қоғамдық және саяси ұйымды күшейту қажеттігін көрсетеді. Мексикада жұмыс орындары жетіспегендіктен, мексикалықтар жұмыс табу үшін АҚШ-қа көшіп келді. Бірақ АҚШ-қа келгеннен кейін олардың жалақысы өте төмен болды. Осы кезеңде Ұлттық мексикалық-американдық жамандауға қарсы комитет сияқты азаматтық құқықтар ұйымдары құрылды. XXI ғасырдың басында мексикалық американдықтардың ең көп саны және үлесі Калифорния, Аризона, Нью-Мексико, Техас, Колорадо, Невада және Юта штаттарында шоғырланған. Оклахома, Пенсильвания және Иллинойс штаттарында да халық саны айтарлықтай өсті. Дін бойынша мексикалық американдықтардың көп бөлігі римдік католиктерді құрайды. Көптегендері евангелист протестанттар. 2006 жылғы Pew Hispanic Center және 2008 жылғы Pew Religious Landscape Survey зерттеулеріне сәйкес, мексикалық американдықтар басқа латындық топтарға қарағанда католицизмнен протестанттық шіркеулерге көшуге әлдеқайда аз бейім. 2008 жылы "Yes We Can" ("Sí, se puede") Барак Обаманың сайлау науқанының ұраны ретінде қабылданды, ал оның алғашқы афроамерикандық президент ретінде сайлануы және қайта сайлануы мексикалық американдықтардың дауысының маңыздылығын арттырды. АҚШ-та иммиграциялық реформаны тиімді жүзеге асыра алмаған екі партияның президенттерінің әрекетсіздігі мексикалық американдықтар Оңтүстік-Батыс және Чикагодағы дәстүрлі аймақтардан тараған сайын, әртүрлі халықты басқару мәселесін күрделендірді. Көптеген мексикалық ромалар Аргентинадан АҚШ-қа көшіп келді. 2015 жылы АҚШ 157 227 мексикалық иммигрантты қабылдады, ал 2016 жылдың қараша айына қарай 1,31 миллион мексикалықтар АҚШ-қа заңды түрде көшіп келу үшін тізімде тұрды. 2014 жылғы сауалнама көрсеткендей, мексикалықтардың 34% мүмкіндік болса, АҚШ-қа көшіп кетпекші, ал 17% заңсыз жолмен көшіп кетпекші.

АҚШ халық санағы бюросының жіктемелері

АҚШ-тың шекарасы кеңейген сайын, Америка Құрама Штаттарының халық санағы бюросы АҚШ юрисдикциясындағы мексикалық американдықтарды нәсілдік жіктеу әдістерін өзгертті. Бюроның жіктеу жүйесі құрылғаннан бері үлкен өзгерістерге ұшырады: 1790 жылдан 1850 жылға дейін АҚШ халық санағында мексикалық американдықтардың жеке нәсілдік жіктелуі болған жоқ. Халық санағы бюросы мойындаған санаттар – ақ, бос адамдар, және қаралар. Бюроның бағалауынша, осы кезеңде ақ немесе қара деп жіктеуге болмайтын адамдардың саны 1860 жылғы санақ деректеріне сүйенсек, жалпы халықтың 0,25% аспаған. 1850 жылдан 1920 жылға дейін халық санағы бюросы нәсілдік санаттарын кеңейтіп, метистер, мулаттар, сондай-ақ үндістер мен азиялықтардың жаңа санаттарын қосты. Мексикалықтар мен мексикалық американдықтар "ақ" деп жіктелді. 1940 жылғы халық санағында, 1930 жылғы өзгерістерге қарсы мексикалық американдық қауымдастығының кеңінен тараған наразылықтарына байланысты, мексикалық американдықтар қайтадан ақ деп жіктелді. Санақ жүргізушілерге берілген нұсқау: "Мексикалықтар – егер олар анық түрде үнді немесе басқа ақ емес нәсілден болмаса, 'Ақ' (W) деп көрсетіңіз". Алайда, сол санақ кезінде бюро испан тілінде сөйлейтін ақ нәсілділерді есептеуді бастады. Бұл практика 1960 жылғы халық санағында да жалғасты.

Растық жіктеу саясаты мен талқылау

Кейбір жағдайларда, ақ нәсілдік статустың заңдық жіктелуі мексикалық-америкалық құқық қорғаушыларға азшылықтарға жасалған кемсітуді дәлелдеуді қиындатты. Эрнандес Техасқа қарсы істе (1954), шағымданушы Педро Эрнандестің атынан сөйлеген азаматтық құқық қорғаушы адвокаттары парадоксқа тап болды: мексикалық-америкалықтар федералды үкімет тарапынан ақ нәсілді деп танылғандықтан және халық санағында жеке нәсіл ретінде емес, төменгі соттар мексикалық-америкалықтарды құрамында жоқ қазылар алқасымен соттау арқылы тең қорғалу құқығынан айырылмады деп шешті. Төменгі сот мексикалық тегі бар адамдарды қазылар алқасынан шығару арқылы Конституцияның он төртінші түзетуін бұзған жоқ деп үкім шығарды. Техас штатының адвокаттары мен штаттың соттарының судьялары түзету тек нәсілдік емес, сонымен қатар "ұлттық" топтарға да қатысты емес деп мәлімдеді. Осылайша, мексикалық-америкалықтар ақ нәсілділерден құралған қазылар алқасымен сотталғандықтан, олардың конституциялық құқықтары бұзылмады. АҚШ Жоғарғы Сотының Эрнандес Техас ісі бойынша шешімі "ұлттық" топтардың да Конституцияның он төртінші түзетуімен қорғала алатынын растады және ол АҚШ-тың азаматтық құқық тарихындағы маңызды кезең болды. Мексикалық-америкалықтар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тек ақ әскер бөлімдерінде ғана қызмет еткенімен, көптеген мексикалық-америкалық ардагерлер үйге оралғаннан кейін де кемсітушілікке тап болды және теңдік үшін күресу үшін G.I. Форумын құрды. Мексикалықтардың ақ нәсілді деп танылған кезеңдерде, заң бойынша олар қазіргі кезде "латино емес ақтар" деп аталатын адамдармен некелесуге құқылы болды. Әдетте, мұндай некелер мексикалық тараптың көрінетін үнді тегі болмаған жағдайда ғана мақұлданды. 1960 жылдардың соңында Денверде "Әділет үшін крест жорығы" және 1967 жылы Нью-Мексикодағы жер иелігі қозғалысы құрылды, бұл болашақта Чикано (мексикалық-америкалық) ұлтшылдығы деп танылатын қозғалыстың негізін қалады. 1968 жылы Лос-Анджелесте, Калифорнияда мектеп оқушыларының наразылық акциясы мексикалық-америкалықтардың де-факто этникалық бөлінуді (тұрғын үйлерге байланысты), бітіру көрсеткіштерін арттыру және студенттік саяси ұйымдастыруды қолдағандықтан жұмыстан шығарылған мұғалімді қызметке қайта орнату талаптарын білдірді. Чикано қозғалысының маңызды оқиғасы 1972 жылы Ла Раса Унида (Біріккен Халық) партиясының конвенті болды, ол Америка Құрама Штаттарында Чиканоларға саяси билік беру үшін үшінші партия құру мақсатымен ұйымдастырылды. Мексикалық-америкалықтар ресми федералдық саясат бойынша заңды түрде "ақ" деп саналса да, әлеуметтік тұрғыдан олар "үнділікке жақын" деп есептелді. 20-ғасырдың басында көптеген ұйымдар, бизнес, үй иелері қауымдастықтары және жергілікті сот жүйелері мексикалық-америкалықтарды нәсілдік дискриминация арқылы алып тастауға бағытталған ресми саясатты жүргізді. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде басталған брасеро бағдарламасы, АҚШ-тың көптеген ер адамдары соғысқа шақырылған кезде, мексикалықтарға Калифорния мен Оңтүстік-Батыс штаттарындағы фермаларда мигрант жұмысшылар ретінде уақытша АҚШ-қа кіруге рұқсат берді. Бұл бағдарлама 1964 жылға дейін жалғасты. Мексикалық-америкалықтар мен афроамерикалықтар азшылықтар ретінде бөлінуге және нәсілдік дискриминацияға ұшырағанымен, оларға қатысты тәсіл әртүрлі болды. Сегрегация – этностық және әлеуметтік әдет-ғұрып негізінде халықтарды физикалық жағынан бөлу, тарихи тұрғыдан Техаста африкалық-америкалықтар мен мексикалық-америкалықтарды ақ нәсілділерден бөлу үшін қолданылған. Африкалық-америкалықтарды бөліп-жаруды қолдаған нәсілдік көзқарастар Техасқа 1820 жылдары "ерекше институт" – құлдықпен бірге келген болуы мүмкін. Англоамерикандықтар Техас революциясынан кейін мексикалық-америкалықтарға қатысты әлеуметтік әдет ретінде бөлінуді кеңейте бастады. Техас революциясы кезінде және одан кейін мексикалық-америкалықтар күдік тудырған топқа айналды, бұл оларға деген жалпы жек көрініске әкелді. Азамат соғысынан кейін топтарды бөлу әдісі ретінде дамыды. Екі азшылық топтары үшін де мектептерде, шіркеулерде, тұрғын аудандарда және мейрамханалар, театрлар мен шаштараздар сияқты көпшілік орындарда сегрегация болды. XIX ғасырдың соңына қарай қара нәсілділер көп тұратын жерлерде институционалды сегрегация заң жүзінде гүлденді және Техас штатына дейін бейресми түрде тарады. Техастың көптеген қалаларында "негрлер кварталы" және "мексикалықтар кварталы" болды. 1890 жылға дейін заңда қара мектептердің жалпы білім беру қорына тең қол жеткізуі керек екені көрсетілгенімен, олар көбінесе мұндай мүмкіндікке ие болмады. 20-ғасырдың басында қара және мексикалық мектептерінде көне білім беру жүйесінде кең таралған жағымсыз жағдайлар болды, ал Прогрессивтік дәуірдің білім беру реформалары жағдайды жақсартқан жоқ. 1920 жылдары қара балалар ақ балаларға қарағанда мектепке қатысу мүмкіндігі аз болды, қара мұғалімдер ақ мұғалімдерге қарағанда аз жалақы алып, нашар оқытылды, ал оқу орындары көбінесе бір бөлмеден тұратын ғимараттар болды, оларды әдетте бір ғана мұғалім басқарды. Осындай жағдайлар испандық студенттерге де қатысты, олар кейбір ақ нәсілділердің "ластанған" деп ойлағандықтан бөлінді, сонымен қатар кейбір ақ жұмыс берушілер білімсіз, арзан еңбек күшіне ие болғысы келді. Бар болған мектептер көбінесе жеткіліксіз қаржыландырудан, нашар білім беру жағдайларынан және нәсілдік бағытталған оқу бағдарламаларынан зардап шекті.

Демография

Мексикалық американдықтар Калифорнияда (34%), Техаста (26%) және Аризонада (5%) шоғырланған. Мексикалықтардың саны ең көп округтер – Лос-Анджелес, Харрис, Кук және Даллас округтері. Мексикалықтардың саны ең көп мегаполистік аймақтар – Үлкен Лос-Анджелес, Чикаго мегаполистік аймағы, Даллас–Форт-Уорт метрополиясы және Үлкен Хьюстон. Мексикалық американдықтар Америка Құрама Штаттарында африкалық американдықтардан кейін екінші ең ірі азшылық тобы болып табылады. Мексикалық американдықтардың халқы 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында Аризона, Нью-Мексико, Колорадо, Техас және Калифорния сияқты оңтүстік-батыс штаттарында шоғырланған күйінде болды. Мексикалық американдықтар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыс және орталық батыс қалаларына көшуді бастады. Сент-Луис, Чикаго, Детройт, Кливленд және Питтсбург сияқты солтүстік-шығыс және орталық батыстағы қалаларда ірі мексикалық американдық қауымдастықтары қалыптасты. АҚШ-тағы мексикалықтардың шамамен 90 пайызы қалалық жерлерде тұрады. Солт-Лейк-Сити және Атлантада жақында мексикалық анклавтары пайда болды. Мексикалық халқы Солтүстік Каролина және Джорджия штаттарында қарқынды түрде өсіп келеді. Мексикалық американдықтардың туу көрсеткіші АҚШ-та ең жоғары. 2008 жылы АҚШ халқының 10 пайызын мексикалық американдықтар құраса, елдегі туған балалардың 16 пайызы мексикалық аналардан туған. Мексикалық американдықтар, әдетте, АҚШ-тағы басқа нәсілдік және этникалық топтарға қарағанда жас. Мексикалық американдықтардың балалары басқа нәсілдермен және АҚШ-тағы испан тілді топтармен салыстырғанда көбірек.

Мексикада туған халық санының уақыт бойынша өзгеруі

Жыл Халық саны АҚШ-қа көшіп келгендердің жалпы санынан пайыздық үлесі 1850 13,300 0.6 1860 27,500 0.7 1870 42,400 0.8 1880 68,400 1.0 1890 77,900 0.8 1900 103,400 1.0 1910 221,900 1.6 1920 486,400 3.5 1930 641,500 4.5 1940 357,800 3.1 1950 451,400 3.9 1960 575,900 5.9 1970 759,700 7.9 1980 2,199,200 15.6 1990 4,298,000 21.7 2000 9,177,500 29.5 2010 11,711,100 29.3 2019 10,931,900 24.3

Мәдениет

Мексикалық американдық мәдениеті Испания, Мексика және жергілікті халықтар мәдениеттерінің ықпалын көрсетеді. Мексикалық американдықтардың отбасылары мен отбасылық құрылымдары көбінесе үлкен болады. Мексикалық американдықтар ата-аналары мен ересектерге жоғары құрметпен қарастырады. Мексикалық американдықтар көбінесе Quinceañera тойларын тойлайды.

Тамақ пен сусын

Мексикалық американдықтар американдық тағамға әсер етті, буррито, энчилада, гуакамоле, начос, тако, тамале және тортильялар американдық тілде кеңінен таралған. Нью-Мексико және Техас-Мексика асханалары Оңтүстік-Батыс АҚШ-ның жергілікті асханалары болып табылады, ал мексикалық асханасы калифорниялық асханаға әсер еткен.

Музыка

Популярлы радио формат Regional Mexican мексикалық музыка стильдерін қамтиды: Norteño, ranchera, Conjunto, Son Jarocho, Cumbia және mariachi. Сонымен қатар, АҚШ-та пайда болған Жаңа Мексика музыкасының, Техано музыкасының, Чикано рок, Чикано рэп және Кумбия рэп сияқты жергілікті және мексикалық-американдық музыка стильдерін де қамтиды.

Иммиграциялық мәселелер

Сондай-ақ, Америка Құрама Штаттарының католик епископтар конференциясы мен Мексиканың епископтар конференциясы жазған, Америка Құрама Штаттары мен Мексика контекстінде көші-қон мәселесін қарастыратын "Бұрынғы жат жұрт енді жоқ: үміт жолында бірге" атты пасторалдық хатты қараңыз. 1960 жылдардан бері мексикалық иммигранттар АҚШ-тағы төмен құнмен еңбекке деген сұраныстың маңызды бөлігін қанағаттандырып келеді. Депортация қорқынышы оларды жұмыс берушілердің қанаушылығына осал етеді. Алайда, көптеген жұмыс берушілер мексикалық құжаттары жоқ азаматтарды жұмысқа алуда "сұрама, айтпа" деген көзқарасқа келді. 2006 жылдың мамырында жүздеген мың құжатсыз иммигранттар, мексикалықтар және басқа ұлт өкілдері, иммиграциялық реформаны қолдау мақсатында бүкіл ел бойынша жұмыстан шығып, наразылық білдірді (көптегендері 1986 жылғы Иммиграциялық реформа және бақылау туралы заң сияқты, азаматтыққа жол ашатын мүмкіндікке үміттенеді). Осы заңға қол қойған президент Рональд Рейган, АҚШ-та құжатсыз тұрып жұмыс істеген мексикалық азаматтарға азаматтық берген еді. Мемлекеттік басқару жүйесінің қалыптасуы солтүстік көршілермен тең емес қарым-қатынастың салдарынан туындады, ал жергілікті қажеттіліктерге жауап ретінде қарастырылмады. АҚШ саясаткерлері 20 миллионға дейін құжатсыз иммигрант АҚШ-та бар екенін айтты, бірақ бұл мәліметтерді статистикалық дәлелдермен растамады. Федералды резервтің бұрынғы төрағасы Алан Гринспен, еңбекке жарамды жастағы халықтың өсуі экономиканың өсуіне ықпал ететін маңызды фактор екенін және иммиграцияны осы халықтың өсуін қамтамасыз ету үшін пайдалануға болатынын мәлімдеді. Гринспеннің сөзіне сүйенсек, 2030 жылға қарай АҚШ еңбек күшінің өсуі 1 пайыздан 1/2 пайызға дейін төмендеседі, ал 65 жастан асқан халықтың үлесі 13 пайыздан шамамен 20 пайызға дейін артады. Гринспен сондай-ақ, иммиграциялық реформаны "бір қаламмен" жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді, бұл 2007 жылғы Кешенді Иммиграциялық реформа туралы заңға сілтеме жасап, ол қонақ жұмысшы бағдарламасын құруға және АҚШ-та тұратын құжаттары жоқ иммигранттарды, егер олар белгілі бір талаптарға сай келсе, азаматтыққа жолға салуға мүмкіндік беретін еді.

Дискриминация және стереотиптер

АҚШ тарихында мексикалық американдықтар бұқаралық ақпарат құралдары мен танымал мәдениетте ұзақ уақыт бойы таралған түрлі жағымсыз стереотиптерге ұшырады. Мексикалық американдықтар этникалық, нәсілдік, мәдени, кедейлік және испан тілін қолдануына байланысты кемсітушілікке де тап болды. Депрессия кезеңінде мексикалықтар бірқатар Батыс штаттарында нәсілдік сегрегацияға ұшырады. Вайоминг штатында мексикалық балаларды азаматтығына қарамастан бөліп оқыту Оңтүстік штаттардағы Джим Кроу заңдарын еске түсірді. Мексикалықтарды сегрегациялау Калифорнияда және көршілес Колорадо, Монтана және Небраска штаттарында да болды. АҚШ-қа заңсыз көшіп келгендердің көп бөлігі Латын Америкасынан болғандықтан, мексикалық американдық қауымдастығы иммиграциялық рейдтердің басты нысаны болды. Ұлы депрессия кезінде АҚШ үкіметі мексикалықтарды өз еркімен Мексикаға көшуге ынталандыру мақсатында «Мексиканы қайтару» бағдарламасын іске қосты, бірақ мыңдаған адамдар өз еркіне қарсы депортацияланды. 1930 жылдары 355 000 мен 1 миллионға дейін адам Мексикаға қайтарылды немесе депортацияланды, олардың шамамен 40-60 пайызы АҚШ азаматтары болды – басым көпшілігі балалар еді. Өз еркімен елге қайту, ресми депортациядан гөрі әлдеқайда көп кездесті. Соғыстан кейінгі кезеңде Әділет министрлігі «Жабық шекара» операциясын бастады. Бұл 1943 жылдың жазында нәсілдік қақтығыстарға ұшыраған оннан астам соғыс уақытындағы өнеркәсіптік қалалардың бірі болды. Ақ әскерилер мен ақ тұрғындар зоот костюм киген балаларға, жасөспірімдерге және жастарға шабуыл жасап, киімдерін шешіп алды. Зорлық-зомбылықтың көп бөлігі мексикалық американдық жастарға, сондай-ақ зоот костюм киген афроамерикандық жастарға бағытталды. Зоот костюм кигендердің қарсылығы Чикано қозғалысы кезінде Чиканоларға шабыт берді, олар Чиканоның жеке басын және құрылымдық расизмге қарсы күрескен дүниетанымын қабылдауға тырысты. 1948 жылы «Перес және Шарп» ісі бойынша Калифорния Жоғарғы соты расаралық некеге тыйым салу 1868 жылғы Федералды Конституцияның он төртінші түзетуін бұзатынын мойындады. Бұл іс мексикалық американдық әйел Андреа Перез, оның аты «ақ» деп тіркелген, және афроамерикандық еркек Сильвестр Дэвисқа қатысты. 1971 жылы АҚШ президенті Ричард Никсон мексикалық американдықтар мен афроамерикандықтарға деген көңілінің толық болмағанын көрсетті. Латиноамерикандықтар туралы ол былай деді: «Қазіргі уақытта олар ұрлық жасайды, олар адал емес, бірақ олардың отбасылық құндылықтарды ұстануына болады. Олар иттің орнына өмір сүрмейді, ал негрлер сондай өмір сүреді». 2006 жылы Time журналы АҚШ-тағы жек көруші топтардың саны 2000 жылдан бері 33%-ға өскенін, ал заңсыз иммиграция жалдау үшін негіз ретінде пайдаланылғанын хабарлады. 2011 жылғы Федералдық тергеу бюросының (ФБР) жек көрушілік қылмыстар туралы статистикалық есебінде, 939 құрбанның 56,9%-ы этникалық немесе ұлттық тегіне байланысты жек көрушілікпен туындаған қылмыстардың құрбаны болған латиноамерикандықтар еді. Мексикалық американдықтардың саны ең көп Калифорния штатында 2003 жылдан 2007 жылға дейін латиноамерикандықтарға қарсы жасалған жек көрушілік қылмыстардың саны екі есеге жуық өсті. 2011 жылы АҚШ-та латиноамерикандықтарға қарсы жек көрушілік қылмыстары 31%-ға, ал Калифорнияда 43%-ға төмендеді. 2019 жылы 23 адамның өліміне әкелген Эль-Пасодағы оқ ату оқиғасы қарулы адамның мексикалық американдықтарға және жалпы латын иммигранттарына деген нәсілшіл көзқарасының салдары болды. 2015 жылы болашақ президент Дональд Трамп мексикалық американдықтарды ренжітіп: «Олар есірткі әкеліп жатыр. Олар қылмысты әкеліп жатыр. Олар зорлаушылар. Бірақ кейбіреулері жақсы адамдар деп ойлаймын» деді. Ол АҚШ-қа заңсыз мексикалық иммигранттардың кіруіне кедергі келтіру үшін Трамп қабырғасын салды. Мексикалық американдықтардың көпшілігі жергілікті американдықтардың ұрпақтары болғанымен және көптеген мексикалық американдықтар ұзақ жылдар бойы елде тұрғанымен, мексикалықтар көбінесе АҚШ-та жаңадан келген мәдени паразиттер және шекараны заңсыз кесіп өтетіндер ретінде қарастырылады. Мексикалық еркектер сауатсыз қылмыскерлер ретінде стереотиптеледі. Мексикалық әйелдер гиперсексуалды ретінде бейнеленеді. Мексикалықтар жалқау, кіршікшіл және дене жағынан тартымсыз адамдар ретінде стереотиптеледі.

Әлеуметтік мәртебе және ассимиляция

XXI ғасырда мексикалық американдықтардың орташа жеке және отбасылық табысы артты. Мексика тегі бар АҚШ-та туған американдықтар көбірек табыс табады және орта және жоғарғы сынып сегменттерінде жаңадан келген мексикалық иммигранттарға қарағанда көп өкілдік етеді. Мексикадан келген иммигранттардың көпшілігі, басқа елдердегідей, төменгі таптан және ұрпақтан-ұрпаққа төмен білікті жұмыстарда жұмыс істейтін отбасылардан шыққан. Олар көбінесе ауылдық жерлерден келеді. Сондықтан, көптеген жаңа мексикалық иммигранттар кеңсе жұмыстарында білікті емес. Соңғы кезде Мексикадан мамандар да көшіп келіп жатыр, бірақ бір елден екіншісіне көшу үшін қайта оқыту және АҚШ заңдарына бейімделу қажет, яғни кәсіби лицензия алу міндетті. Миллиондаған адам АҚШ-қа өзін және отбасын асырау үшін жұмыс іздеп келді. Бірақ қазір фирмалар мексикалық американдықтарды, әсіресе екі тілді білетіндерін, иммигрант клиенттерін тарту үшін пайдалануда. Мексикалық американдықтарға үлкен мән беріледі, себебі олар испан тілінде сөйлейтін клиенттермен байланыс жасай алады, осылайша компаниялардың клиенттер базасын кеңейтеді. Джеймс П. Смит пікірінше, латын американдық иммигранттардың балалары мен немерелері ақ американдықтармен білім және табыс арасындағы айырмашылықты азайтуға бейім. Латын американдық ер адамдар ақ нәсілді ер адамдардың жартысына жуық табыс табады, ал АҚШ-та туған екінші буын латын американдықтар ақ нәсілді әріптестерінің табысының 78 пайызын алады, ал үшінші буын латын американдықтар АҚШ-та туған ақ нәсілді әріптестерімен шамалас жалақы алады. Дегенмен, 2010 жылдан бері мексикалық американдық мамандардың саны артып келеді. Гутьеррез Рамонның сөзіне қарағанда, 1980-ші жылдары жалғыз мексикалық әйелдер осы көші-қонның маңызды бөлігін құрады, олардың үлесі жалпы иммигранттардың 40 пайызына жетеді. Мексикалық әйелдер көбінесе қызмет көрсету саласында, мысалы, қызметшілер, үй шаруашылығы жұмыскерлері және бала күтушілер ретінде жұмыс істейді, ал ауыл шаруашылығында жұмыс істейтіндердің саны аз. Ал жоғары білімі бар мексикалықтарға АҚШ-та заңды мәртебе берілді, бірақ олардың саны біліктілігі жоқ иммигранттарға қарағанда аз. Хантингтон (2005) Латын Америкасынан келген иммигранттардың саны, шоғырлануы, тілдік біртектілігі және басқа да ерекшеліктері ағылшын тілінің ұлттық біріктіруші тіл ретіндегі басымдығын жояды, елдің басым мәдени құндылықтарын әлсіретеді және американдықтарға қарағанда этникалық адалдықты күшейтеді деп санайды. Citrin және т.б. (2007) АҚШ халық санағы және ұлттық және Лос-Анджелес пікірлер зерттеулерінің деректерімен бұл гипотезаларды тексергенде, латын американдықтар екінші буыннан бастап ағылшын тілін тез меңгеріп, испан тілін жоғалтатынын, ал дінге берілгендігі мен еңбек этикасы тұрғысынан жергілікті мексикалық емес ақ американдықтардан кем немесе көп емес екенін көрсетті. Дегенмен, мексикалық иммигранттардың балалары мен немерелері АҚШ пен Мексика арасындағы 2000 мильдік шекараның арқасында Мексикадағы туыстарымен тығыз байланыс орната алды. Көптегендер Мексикаға жиі барып тұрды. Нәтижесінде, көптеген мексикалықтар өздерінің мәдениетін, тілін және басқалармен қарым-қатынастарын сақтап қалды. Оңтүстік және т.б. (2005) латын американдықтардың кеңістіктегі ассимиляциясын және көршілес аймақтар арасындағы географиялық ұтқырлықты зерттеді. Олардың 1990-1995 жылдар аралығында Мексика, Пуэрто-Рико және Кубадан келген жеті жүз иммигрантты ұзақ мерзімді бақылау нәтижесінде америкалық қоғамға ассимиляцияның классикалық теориясына негізделген гипотезалардың көптеген тұжырымдамаларын растады. Жоғары табыс, ағылшын тілін қолдану және американдық әлеуметтік ортаға ену латын американдық иммигранттардың географиялық ұтқырлығын арттырып, көпұлтты көршілес аймақтарға көшуіне әкелді. АҚШ азаматтығы және АҚШ-та өткен жылдар географиялық ұтқырлықпен байланысты, ал этникалық байланыстар мен этникалық кемсітудің бұрынғы тәжірибелері латын американдық иммигранттардың бастапқы көршіліктерінен латын емес ақ санақ аймақтарына көшу ықтималдығын төмендетті.

Аралас некелер

2000 жылғы санақ деректеріне сәйкес, АҚШ-та туған этникалық мексикалықтардың латиноамерикандық емес ақ тұлғалармен аралас некелесу деңгейі жоғары. АҚШ-та туған 38 911 мексикалық күйеу мен 43 527 мексикалық әйелдің үлгісіне сүйене отырып: АҚШ-та туған мексикалық ерлердің 50,6%-ы және әйелдердің 45,3%-ы АҚШ-та туған мексикалықтарға үйленген.

2006 жылы жарияланған АҚШ-тағы латындықтар жөніндегі Ұлттық зерттеу кеңесінің (US) тобы жасаған зерттеуде некелер ғана емес, сонымен қатар некеде тұрмайтын одақтар да қарастырылды. Зерттеу көрсеткендей, кем дегенде 1980 жылдан бері барлық испан тілдес этникалық топтардағы әйелдер арасында, мексикалық американдықтарды қоса алғанда, неке саны тұрақты түрде азайып келеді. Сонымен қатар, мексикалық текті әйелдердің некеде тұрмаған аналардан туған балаларының үлесі 1980 жылы 20,3%-дан 2000 жылы 40,8%-ға дейін өсті, яғни осы кезеңде екі еседен астамға артты. Білім деңгейі мен мәдени факторлар тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйелдерге тікелей әсер етеді, ал сауаттылығы төмен әйелдер зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупіне көбірек бейім.

Тұрғын үй нарығындағы тәжірибелер

Зерттеулер көрсеткендей, мексикалық американдықтар мен мексикалық иммигранттар арасындағы оқшаулану азайып барады. 1984 жылғы бір зерттеуде мексикалық американдық үміткерлерге, латын американдық емес ақ американдықтарға ұсынылғандай, тұрғын үйге қатысты шарттар мен талаптар ұсынылды. Олардан бірдей ақпарат (жұмыс, табыс, кредиттік тексерулер және т.б.) сұралды және латын американдық емес ақ американдықтардың бірдей жалпы біліктіліктеріне ие болуы талап етілді. Осы зерттеуде мексикалық американдықтардың латын американдық емес ақ американдықтарға қарағанда кепілдік төлемі немесе өтініш ақысын төлеуіне басымдық берілгені анықталды. Чавес-Равин жерінің басым бөлігі жоспарланған мемлекеттік тұрғын үй салу үшін алынды. Саяси тұрғыдан «прогрессивті» деп есептелген және Чавес-Равиннің мексикалық американдық жер иелерін шығаруға әкелген мемлекеттік тұрғын үй жоспары, бастапқы тұрғын үй ұсынысын тыйым салған және мемлекеттік тұрғын үйге қарсы консервативті Лос-Анджелес мэрі сайланғаннан кейін өткізілген халық референдумынан кейін тоқтатылды. Бірнеше жыл өткен соң, Чавес-Равинде үкімет сатып алған жер Лос-Анджелес қаласымен қазіргі Доджер стадионы орналасқан жер ретінде белгіленді. Заң бойынша мексикалық американдықтар дауыс беруге және сайлаулы лауазымдарға ие болуға құқылы болды, бірақ мексикалық американдықтардың саяси ықпалына ие болуы Латын Америкасының Біріккен Азаматтары лигасы және G.I. Форумы сияқты ұйымдар құрылғаннан кейін ғана мүмкін болды. Эдвард Ройбалдың 1949 жылы Лос-Анджелес қалалық кеңесіне, ал 1962 жылы Конгреске сайлануы да мексикалық американдықтардың саяси күшінің артуын көрсетті. 1960 жылдардың соңында Денверде Әділет үшін Крест Жорығының және 1967 жылы Нью-Мексикодағы жер беру қозғалысының құрылуы Чикано (мексикалық американдық) ұлтшылдығының негізін қалады. 1968 жылы Лос-Анджелестегі мектеп оқушыларының наразылық акциясы мексикалық американдықтардың оқшаулануды тоқтату, бітірушілердің санына қосымша ұлғаю және студенттік ұйымдастыруды қолдағандықтан жұмыстан босатылған мұғалімді қызметке қайта орнату талаптарын білдірді. Чикано қозғалысының маңызды оқиғасы 1972 жылы Ла Раса Унида (Біріккен Халық) партиясының конвенті болды, ол Америка Құрама Штаттарында чиканоларға саяси билік беру мақсатымен үшінші партия құру үшін ұйымдастырылды.

Бөлек мектептер

1940 жылдары Техаста мексикалық-американдық балалар кейде "мексикалық мектептерге" тіркелуге мәжбүр болды, онда сыныптардың жағдайы нашар, оқу жылы қысқа, ал білім сапасы төмен еді. Джеймс А. Ферг Кадима мексикалық-американдық студенттерге берілген білімнің нашарлығына себептерді былай атап көрсетті: жеткіліксіз ресурстар, нашар жабдықтар, сапасыз ғимарат құрылысы. 1923 жылы Техас білім беруді зерттеу комиссиясы кейбір ақ емес топтардың оқу жылы орташа оқу жылынан 1,6 айға қысқа екенін анықтады. Жоғарыда түсіндірілген иммиграция және тұрғын үй бөлінісінің бұл моделі латиноамерикандық иммигранттардың тәжірибесін сипаттауда тарихи тұрғыдан дәл болған модель болып табылады. Дегенмен, қазіргі иммиграция үлгілері енді бұл модельге сәйкес келмейді. Бұл ескі модель стандартты кеңістіктік ассимиляция моделі деп аталады. Қазіргі заманғы модельдер – поляризация модельі және диффузия модельі: кеңістіктік ассимиляция модельі иммигранттар осы елдің шекарасында өмір сүрген сайын, жаңа ортаға бейімделіп, әлеуметтік-экономикалық жағдайы жақсарып, ағылшын тілін меңгеру деңгейі артатынын болжайды. Бұл өзгерістердің жиынтығы иммигрантқа бариодан шығып, басым қоғамға енуге мүмкіндік береді. Бұл ассимиляция түрі ХХ ғасырдың басындағы иммигранттардың тәжірибесін көрсетеді. Мораторийдің ең белгілі тарихи оқиғасы – азаматтық құқықтар және полицияның қатыгездігі туралы хабарлағандығымен танымал Рубен Салазардың қазасы. Ресми мәліметтерге сәйкес, Салазар Лос-Анджелес округінің полиция департаментінің қызметкері ұлттық Чикано мораторийінің соңында "Күміс доллар" кафесіне жас шығаратын газ шашып, салдарынан қаза тапты.

Ата-аналардың қатысуы

Ата-аналар көбінесе баланың алғашқы ұстазы болып есептеледі. Бала өскен сайын, ата-ананың оқу процесіндегі рөлі өзгеруі мүмкін, алайда ата-ана үлгі болып қала береді. Ата-аналардың білім беруге қатысуына қатысты көптеген зерттеулер жасалған. Ата-ананың білім берудегі қатысуының маңызды ерекшелігі – оны түрлі жолдармен жүзеге асыруға болады. Ұзақ уақыт бойы мексикалық-америкалық студенттердің ата-аналары балаларының біліміне немқұрайлы қарасады деген қате пікір болды, бірақ көптеген зерттеулер ата-аналардың балаларының біліміне қызығушылық танысатынын көрсетті (Valencia & Black, 2002). Мексикалық-америкалық студенттердің ата-аналары көбінесе өздерінің қатысуын дәстүрлі емес әдістер арқылы көрсетеді, мысалы, кеңестер, үй жағдайындағы тәжірибелер және жоғары академиялық талаптар. Әдебиетте ата-аналардың қатысуы мексикалық-америкалық студенттердің оқу жетістіктеріне оң әсер ететіні көрсетілген. Зерттеулер мексикалық отбасылар білім берудегі құндылықтарын дәстүрлі емес әдістерді қолдану арқылы көрсетеді (Kiyama, 2011). Мексикалық отбасыларда кең таралған тәрбие әдісінің бірі – кеңес беру (consejos). Қосымша зерттеулер ата-аналардың кеңестерінің мексикалық-америкалық студенттердің біліміне елеулі әсер ететінін растады. Espino (2016) ата-аналардың бірінші буын мексикалық-америкалық PhD иегерлерінің жетісіне тигізген әсерін зерттеді. Зерттеу барысында қатысушылардың бірінің әкесі ұлын білімін жалғастыруға үнемі кеңес беріп отыратыны анықталды. Әкенің кеңестері оқушыны білім алуын жалғастыруға ынталандырды. Көп жағдайда кеңестер ата-ананың кәсібімен байланысты. Ата-аналар өздерінің кәсібін балаларын білім алуға ынталандыру үшін пайдаланады, әйтпесе олар жағымсыз жұмысқа орналасуы мүмкін (Espino, 2016). Бұл ата-аналардың қатысуының ең көп таралған түрі болмаса да, зерттеулер бұл мексикалық-америкалық студенттерді ынталандырудың тиімді құралы екенін көрсетті. Мексикалық-америкалық студенттер үшін бұл тиімді құрал болғанымен, аналар да кеңес беруде маңызды рөл атқара алады. Ананың рөлі балаға күнделікті шаруалардың маңыздылығын үйретеді, мысалы, тамақ дайындау, тазалау және өзін-өзі күту арқылы тәуелсіздікке тәрбиелеу және шаруаға көмектесу. Жалғыз аналардың балалары мектепте табысқа жету үшін және анасы берген өмірден жақсы өмір сүру үшін ынталандырылады. Жалғыз аналардың көпшілігі кедейлікте өмір сүреді және үкіметке тәуелді, сондықтан олар балалары үшін жақсылықты қалайды және оларды барынша тырысуға шақырады. Тағы бір зерттеу ата-аналардың үй жағдайындағы қатысуының маңыздылығын көрсетті. Altschul (2011) ата-аналардың қатысуының алты түрі мен олардың мексикалық-америкалық студенттерге тигізетін әсерін зерттеді. Зерттеуде 1988 жылғы Ұлттық білім беруді ұзақ мерзімді зерттеуден (NELS) алынған бұрынғы деректер пайдаланылды. Бұл деректер 8-сыныптағы ата-аналардың іс-әрекетінің әсерін және 10-сыныпқа жеткеннен кейін олардың оқушыларға тигізетін әсерін бағалау үшін қолданылды. Altschul (2011) ата-аналардың үй жағдайындағы қатысуы мектеп ұйымдарына қатысуға қарағанда мексикалық-америкалық студенттердің академиялық жетістіктеріне оң әсер ететінін атап өтті. Әдебиет ата-аналардың мектепте қатысуы міндетті емес екенін, ата-аналар үйден балаларының оқу жетістіктеріне әсер ете алатынын көрсетеді. Ата-аналардың қатысуы ата-аналардың күтуі түрінде де көрінеді. Valencia and Black (2002) мексикалық ата-аналар білімге үлкен мән береді және балаларынан жоғары талаптар қояды деп мәлімдеді. Олардың зерттеуінің мақсаты мексикалықтар білімді бағаламайды деген пікірді жоққа шығару болды. Балаларына жоғары үміттерін қою және олардың академиялық сәттілікке жетуін қалау мексикалық-америкалық студенттердің білім алу деңгейін арттырудың тиімді құралы болды (Valencia & Black, 2002). Keith and Lichtman (1995) ата-аналардың қатысуы мен оқу жетістіктерінің әсерін өлшеген зерттеу жүргізді. Деректер NELS-тен жиналды және өзін мексикалық-америкалық (Chicana/o) деп санаған 1714 оқушы қолданылды. Зерттеу 8-сыныптың мексикалық-америкалық оқушылары мен ата-аналарының балаларына жоғары білім беру үміттерін жоғары деңгейдегі академиялық жетістіктерімен байланысты екенін анықтады (Keith & Lichtman, 1995). Carranza, You, Chhuon, and Hudley (2009) жүргізген қосымша зерттеулер ата-аналардың жоғары үміттері мексикалық-америкалық студенттердің жоғары жетістіктерімен байланысты деген ойды қолдады. Carranza et al. (2009) 298 мексикалық-америкалық орта мектеп оқушыларын зерттеді. Олар ата-аналардың қатысуы, мәдени сіңіру және өзіне сенімнің оқу жетістіктеріне және талаптарына әсер ететінін зерттеді. Зерттеу нәтижелері ата-аналардың қатысуы оқушылардың оқу жетістіктеріне және талаптарына әсер ететінін көрсетті. Сонымен қатар, Carranza et al. қыздардың арасында ата-аналарынан жақсы баға алуды күтетіндері көбірек оқып, жоғары академиялық талаптары бар екенін атап өтті (2009). Нәтижелер ата-аналардың күтуі мексикалық-америкалық студенттердің оқу үлгеріміне әсер ететінін көрсетеді. Қазіргі әдебиетке сүйенсек, ата-аналардың қатысуы мексикалық-америкалық студенттердің білімі үшін өте маңызды екенін айтуға болады. Зерттеулер ата-аналардың қатысуы мектептегі шараларға қатысумен ғана шектелмейтінін, оның түрлі формаларда көрінетінін көрсетті. Көптеген зерттеулер ата-аналардың күтуі мексикалық-америкалық студенттердің жетістік деңгейімен байланысты екенін көрсетеді. Болашақтағы зерттеулер мексикалық-америкалық студенттер ата-аналарының жақсы оқуын күткенде жақсы нәтижелерге қол жеткізу себептерін одан әрі зерттеуі керек. Сонымен қатар, болашақтағы зерттеулер гендерлік факторлар ата-аналардың күтуіне әсер ететінін қарастыруы мүмкін. "Stand and Deliver" фильмі 2011 жылғы Ұлттық фильмдер тізіміне енді. Ұлттық фильм кеңесі бұл фильмді "1980-жылдары латиноамерикандық киножүргізушілер жасаған жаңа толқынның ең танымал фильмдерінің бірі" деп атады және ол "еңбек ету арқылы өзін-өзі жетілдіру және білім арқылы күш алу құндылықтарын тікелей, қолжетімді және әсерлі жолмен мақтайды" деді.

Колорадо штаты

Денвер – Колорадо штатында испаноязылдылар саны бойынша сегізінші, латиноамерикандықтар үлесі бойынша жетінші, мексикалық американдықтар саны бойынша төртінші және мексикалық американдықтар үлесі бойынша АҚШ-та алтыншы орында тұр. 2010 жылғы халық санауы бойынша Колорадода бір миллионнан астам мексикалық американдық тұрады. Қала халқының үштен бірінен астамы мексикалық американдықтар немесе латиноамерикандықтарды құрайды, ал Денвер қалалық аймағының шамамен төрттен бірі осы топтардан тұрады. Қала халқының 17%-ы шетелде туған, олардың көп бөлігі Латын Америкасынан келген. Грили – Қала халқының үштен бірінен астамы испаноязылды, олардың көп бөлігі мексикалық американдықтар. Гарден-Ситиде испаноязылдылар басым, ал Эванс қаласында да испаноязылдылардың саны өте көп. Колорадоның оңтүстігінде испан отарлау дәуірінде келген мексикалық қоныс жайлаушылардың ұрпақтарынан тараған испаноязылдылардың көптеген қауымдастықтары бар. Пуэбло халқының шамамен жартысы латиноамерикандықтар, олардың көп бөлігі мексикалық американдықтар. Колорадоның оңтүстігіндегі көптеген қалаларда мексикалық американдықтардың үлесі жоғары. Ла Хунта, Рокки Форд, Лас Анимас, Ламар, Уолсенбург және Тринидад қалаларында ірі мексикалық американдық қауымдастықтары бар. Сан-Луис аңғары – Сан-Луис аңғарында мексикалық американдықтардың көп саны бар көптеген қалалар орналасқан. Антонито, Бланка, Центр, Дель-Норте, Форт-Гарланд, Монте-Виста және Ромео қалаларында испаноязылдылар көпшілікті құрайды.

Иллинойс штаты

Иллинойс – 2021 жылғы мәліметтер бойынша штатта толық немесе ішінара мексикалық тегі бар 1,76 миллион адам бар (штат халқының 13,9%). Чикаго мегаполисі – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 1,69 миллионға жуық адам, немесе мегаполис халқының 17,8% (оның ішінде Висконсин штатындағы Расин және Кеноша округтері, сондай-ақ Индиана штатындағы Лейк және Портер округтері). Кук округі – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 1,032,984 адам, немесе округ халқының 20,0%, штаттың ең көп халқы бар округі. Чикаго – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 571,577 адам, немесе қала халқының 21,2%, Оңтүстік-Батыс аймағынан тыс мексикалықтардың ең ірі саны. Чикагодағы латиноамерикандықтардың шамамен 80%-ын мексикалықтар құрайды. Цицеро – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 67,434 адам, немесе қала халқының 79,42%, штаттың мексикалық тегі басым қаласы. Дюпаж округі – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 98,864 адам, немесе округ халқының 10,7%, штаттың халық саны бойынша екінші округі. Элгин – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 46,467 адам, немесе қала халқының 40,7%. Кейн округі – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 140,682 адам, немесе округ халқының 27,1%, штаттың ең көп халқы бар бесінші округі. Аврора – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 67,498 адам, немесе қала халқының 36,8%. Лейк округі – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 127,648 адам, немесе округ халқының 18,0%, штаттың ең көп халқы бар үшінші округі. Уокеган – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 40,229 адам, немесе қала халқының 44,8%. Уилл округі – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 105,266 адам, немесе округ халқының 15,1%, штаттың төртінші ең көп халқы бар округі.

Индиана штаты

Лейк округі – 2021 жылғы мәліметтер бойынша, 74 884 адам немесе округ халқының 15,1 пайызы, штаттың халық саны бойынша екінші орындағы округі.

Техас

Даллас/Форт-Уорт аймағы – Мексикалық американдықтардың саны бойынша бесінші ірі аймақ және Даллас-Форт-Уорт метрополиясында (MSA бойынша АҚШ-та шетелде туған мексикалықтардың үшінші ірі саны) 1,5 миллионнан астам мексикалық тұрғын. Сан-Антонио, Техас – Қаланың халқының жартысынан астамы (53,2%, 705 530 адам) мексикалықтарды құрайды және бұл АҚШ-тағы кез келген қаладағы екінші ірі мексикалық халқы. Сан-Анджело және Батыс Техастың басқа да аймақтары – Техано халқының мекені. Сан-Антонионың 53% мексикалық тегінен, бұл 1 миллионнан астам халқы бар қалалардың ішіндегі ең жоғары көрсеткіш. Эль-Пасо – Мексикамен шекаралас ең ірі мексикалық-американдық қауымдастығы. Эль-Пасоның 74% мексикалық тегінен, бұл 500 мыңнан астам халқы бар қалалардың ішіндегі ең жоғары көрсеткіш. Оңтүстік Техас – Ларедодан Корпус-Кристиге, содан кейін Браунсвиллге дейінгі аймақта мексикалық американдықтар басым көпшілікті құрайды. Харлинген, Техас – Харлингеннің халқының 72% испан тілді, себебі ол Рио-Гранде Мексика шекарасына жақын орналасқан.

Висконсин штаты

Милуоки округі – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 97 796 адам, немесе округ халқының 10,5%-ы. Милуоки қаласы – 2021 жылғы мәліметтер бойынша 77 354 адам, немесе қала халқының 13,4%-ы.

АҚШ-тың басқа да бағыттары

Бойз, Айдахо; Оклахома-Сити, Оклахома; Канзас-Сити, Канзас; Детройт, Мичиган; Милуоки, Висконсин; Портленд, Орегон; Солт-Лейк-Сити, Юта; Сиэтл, Вашингтон және Миннеаполис, Миннесота сияқты ірі қалаларда көптеген мексикалық-американдықтар тұрады.

Мексикалық америкалықтар саны бойынша АҚШ штаттары

Мемлекеттік/Аймақтық мексикалық-американдық халық (2020 жылғы санақ) Пайыздық көрсеткіші 148,193 2,9% 25,177 3,4% 1,842,769 25,7% 171,732 5,6% 12,202,347 30,8% 874,342 15,1% 59,453 1,6% 37,201 3,7% 13,263 1,9% 707,301 3,2% Джорджия 570,149 5,3% 42,941 2,9% 189,489 10,2% 1,768,747 13,8% 374,854 5,5% 148,097 4,6% 290,747 9,8% 105,469 2,3% 103,872 2,0% 7,167 0,5% 112,886 1,8% 51,646 0,7% 381,337 3,7% 214,435 3,7% 56,688 1,9% 187,563 3,0% 28,347 2,6% 159,907 8,1% 629,558 20,2% 10,102 0,7% 252,172 2,7% 671,552 31,7% 496,747 2,4% 563,929 5,3% 21,195 2,7% 219,916 1,8% 353,908 8,9% 446,629 10,5% 159,722 1,2% 11,317 1,0% 164,506 3,2% 20,450 2,3% 256,113 3,6% 9,031,289 30,9% 326,430 10,0% 3,567 0,5% 197,511 2,2% 783,668 10,1% 12,539 0,6% 299,955 5,1% 41,891 7,2% Барлық АҚШ 35,850,702 10,8%

Диабет

Диабет – организмнің инсулинге тиісті жауап бере алмайтын, соның салдарынан глюкоза деңгейіне әсер ететін ауру. АҚШ-та диабет ауруының таралуы үздіксіз өсуде. Диабеттің ең көп кездесетін түрлері – 1- және 2-типті диабет. 2-типті диабет мексикалық американдықтар арасында жиірек кездеседі және нашар тамақтану әдеттерінен туындап, таралуы үнемі артып келеді. Семіздіктің өсуі АҚШ-тағы мексикалық американдықтар арасында 2-типті диабеттің көбеюіне себеп болады. Мексикалық американдық ерлердің арасында аурудың таралу деңгейі латиноамерикандықтарға, ақ және қара нәсілділерге қарағанда жоғары. Үшінші Ұлттық денсаулық сақтау және тамақтану зерттеуінің (1988–1994 жж.) мәліметтері бойынша, "40-74 жас аралығындағы ересектер арасында диабеттің таралуы 1976–1980 жылдары 8,9%-дан 1988–1994 жылдары 12,3%-ға дейін өсті". 2-типті диабеттің таралуының өсуі көптеген тәуекел факторларымен байланысты, сонымен қатар диабетке дейінгі жағдай және диагнозы қойылмаған диабет жағдайларының саны да көп, себебі ақпарат көздері жеткіліксіз. АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер департаментінің (2011) мәліметтеріне сәйкес, мексикалық тегі бар адамдардың диабеттен қаза болу ықтималдығы ақ нәсілділерге қарағанда 50%-ға жоғары. Мексикалық американдықтардың рецепторларының жұмысы бұзылған, инсулинмен байланысқан кезде, одан кейін жүретін процесс орындалмайды, нәтижесінде бұл рецепторлар функционалды болмайды. Гальярдо сондай-ақ, кавказдастармен салыстырғанда, мексикалық американдықтарда инсулиннің жасуша ішіндегі сигналдық каскады бұрмаланған екенін атап өтті. Зерттеулер нәтижесінде, ата-анасының диабетпен ауырғандығы төмен дене салмағы индексі (ДССИ) көрсеткіші бар адамдарда одан да айқын байқалды. Сондықтан, артық салмағы жоқ топта тексерілгендердің арасында анасы немесе әкесі диабетпен ауыратын адамдардың диабетке шалдығу қаупі диабетпен ауыратын ата-анасы жоқ адамдарға қарағанда 3,3-3,4 есе жоғары болды. Егер ата-анасының екеуі де диабетпен ауырса, бұл қауіп шамамен 7,9 есеге дейін артты. Бұл диеталық үлгілердің ішінде ерекше салауатты диеталық топтың жоқ екені анықталды. Жеміс-жидектер мен көкөністердің үлесі шамамен 7%-дан 12%-ға дейін құрады, бұл жеткіліксіз көрсеткіш. Гланц және әріптестері семіздік эпидемиясының себебі тек порция мөлшерінің ұлғаюына ғана емес, сонымен қатар тамақтану ортасына және осы топтың тұратын аудандарындағы дені сау емес тағамдардың қолжетімділігіне байланысты болуы мүмкін екенін айтты. Бұл дұрыс тамақ таңдамаудың себебі тамақтану туралы білімнің жеткіліксіздігінен туындайды, бұл мексикалық американдықтар арасында семіздік пен 2-типті диабетке қарсы күресу үшін тамақтанудың алдын алу және басқа да тиісті шаралар қажет екенін көрсетеді.

Физикалық белсенділіктің төмен деңгейі

Мексикалық американдықтарда физикалық белсенділіктің төмен деңгейі 2-ші типті қант диабетіне себеп болатын тәуекел факторы болып табылады. Физикалық белсенділік салауатты өмір салтын сақтау үшін маңызды және 2-ші типті қант диабеті сияқты аурулардың дамуын алдын алуға көмектесетін көптеген пайдалары бар. 2005 жылғы мінез-құлық тәуекел факторларын бақылау жүйесінің мәліметтері бойынша, ұлттық деңгейде латын американдықтарының (56,3%) физикалық белсенділік жөніндегі ұсынымдарды орындамайтыны, латын емес ақ нәсілділерге (48,9%) қарағанда көп. Мексикалық американдықтарымен жүргізілген ұқсас зерттеулер осы топтың басқа этникалық топтарға қарағанда бос уақытында дене белсенділігімен айналысуға көбірек бейім еместігін көрсетті. Тағы бір зерттеуде 2-ші типті қант диабетімен ауыратын мексикалық американдықтары арасында физикалық белсенділіксіздік деңгейі (39%) аурумен ауыратын латын емес ақ нәсілділерге (34%) немесе афроамерикандықтарға (38%) қарағанда жоғары екені анықталды.

Денсаулық сақтаумен айналысудың жоқтығы

2-түрлі қант диабетіне шалдығу қаупін арттыратын тағы бір фактор – денсаулық сақтауға қолжетімділіктің төмендігі. Мексикалық американдықтардың денсаулық сақтауға қолжетімділігі АҚШ-тағы басқа латын американдық топтарына қарағанда төмен. 2006 жылы АҚШ-та испан тілді және испан тілді емес ақ тұрғындар арасындағы денсаулық сақтауға қолжетімділік пен сапаны зерттеуде, Пуэрто-Рико және Куба тұрғындарымен салыстырғанда, мексикалықтардың денсаулық сақтаумен қамтылу деңгейі, тұрақты медициналық көмекке қолжетімділігі, дәрігерге бару жиілігі және медициналық қызметтерге жұмсалатын қаражаттың көлемі аз екені анықталды. Зерттеуге қатысушылардан өмір салтының қалыптасуына әсер ететін мәдени факторлар мен кедергілер туралы сұрақтар қойылды және оларға өздерінің денсаулықтарын қадағалау тәжірибелері туралы айтуға мүмкіндік берілді. Олар дұрыс тамақтану арқылы және калория мөлшерін бақылау арқылы қант диабетіне шалдығудың алдын қалай алуға болатынын білді. Салауатты тамақтану, дене шынықтыру, диабетке қатысты қоғамдық ресурстарды іздеу, диабет туралы білім алу және диабетке қатысты білім беру мақсатындағы топтарға қосылу – мексикалық американдықтары арасында профилактиканың көптеген мүмкін жолдарының бірнешеуі ғана.

Кітаптар тізімі / қосымша оқу

Долан, Джей П. және Гилберто М. Хинозоса, ред. Мексикалық американдықтар және католик шіркеуі, 1900–1965 (1-том, "АҚШ-тағы испано-католиктер тарихы" сериясы), (Нотр-Дам университетінің баспасы, 1994). Энглекирк, Аллан және Маргарет Марин. "Мексикалық американдықтар". Томас Риггс редакциялаған "Көпмәдени Американың Гейл энциклопедиясы", (3-басылым, 3-том, Gale, 2014), 195–217 беттер. Онлайн. Гомес, Лора. Манифест тағдырлар: Мексикалық американдық этносының қалыптасуы (Нью-Йорк UP, 2007). Гомес Кинонес, Хуан және Ирен Васкез. Ацлан құру: Чикана және Чикано қозғалысының идеологиясы мен мәдениеті, 1966–1977 (2014). Мейер, Мэтт С. және Марго Гутьеррес. Мексикалық-американдық азаматтық құқық қозғалысының энциклопедиясы (Гринвуд, 2000) онлайн. Кироз, Энтони (ред.). Мексикалық американдық буынның көшбасшылары: өмірбаяндық эсселер. Боулдер, Колорадо университетінің баспасы, 2015. Орозко, Синтия Е. Мексикалықтарға, әйелдерге және иттерге кірмеуге тыйым салынды: Мексикалық-американдық азаматтық құқық қозғалысының өрлеуі (Техас университетінің баспасы, 2010) онлайн. Розалес, Ф. Артуро. Чикано! Мексикалық-американдық азаматтық құқық қозғалысының тарихы (Arte Público Press, 1997); онлайн.

Негізгі дереккөздер

Мокин, Уэйн және Чарльз Ван Дорен, құрастырушылар. Мексикалық американдықтар тарихының құжатты деректемесі (1971) онлайн