Кіріспе

Испан тілінде сөйлейтін адамдар.

«Испан тілі» термині испан тіліне қатысты барлық нәрсені білдіреді. Мәдени тұрғыдан, тілдік емес, «испан тілі» ұғымы жоғарыдағы анықтамадан да кеңейе түседі. Испан мәдениеті – испан империясының кең және ұзақ тарихының мұрасы, сондықтан бұл термин нәсілдік немесе географиялық ерекшеліктеріне қарамастан, мәдени жағынан Испаниямен байланысы бар адамдарды да қамти алады. Испан халқының және испан тілінде сөйлейтіндердің ұлттық санасы кейде «Испанидад» (Hispanidad) терминімен аталады. Испан тілінде сөйлейтін адамдар мен испан тіліндегі әлемді білдіру үшін қолданылатын терминдер испандық сфераны қамтиды, ол келесі географиялық аймақтарды қосады: Испания, Испан Америкасы, Экваторлық Гвинея және АҚШ-тың бір бөлігі (атап айтқанда, Оңтүстік-Батыс және Флорида). Егер кең мағынада, жергілікті мәдениет испандық ықпалға күшті ұшыраған аймақтарды қамту үшін қолданылса, бұрынғы испандық Шығыс Үндістан колониялары – Филиппин және шамалы дәрежеде Гуам да кіреді. Бұл терминдер латын сөзі Hispanicus («испандық») – Рим провинциясы Hispania («Испания») туралы кез келген нәрсені білдіреді. Испан тілінің жалпы анықтамасына қоса, испан әлеміндегі кейбір топтар кастиль тілінде сөйлейтіндер мен испан тілінде сөйлейтіндердің арасында ажырату жасайды, ал бірінші термин испан тілінде сөйлейтіндерді, ал екіншісі испан немесе испан тілдерінде сөйлейтіндерді (яғни Испания тілдерін немесе испан ұлттарының тілдерін) білдіреді.

Испандық кеңістігі

2022 жылға қарай дүние жүзінде испан тілінде ана тілі ретінде сөйлейтіндердің саны шамамен 474,7 миллионға, ал екінші және шетел тілі ретінде сөйлейтіндердің саны 100 миллионға жуық, жалпы саны 574 миллион адамды құрайды. Бұл испан тілін ана тілі ретінде екінші, ал жалпы сөйленетін тілдердің арасында төртінші орынға қояды. Испан тілінде сөйлейтіндердің көп бөлігі испан тілі ана тілі немесе маңызды тіл болып табылатын елдер мен аумақтарда шоғырланған, осы елдер мен аумақтар «Испан әлемі» деп аталады.

Ұлттық испандық мұра айы

Ұлттық латын американдық мұра айы АҚШ-та 15 қыркүйектен 15 қазанға дейін тойланады.

Түрлілігі

Испан тілінде сөйлейтін елдердің халқы әртүрлі этникалық топтарды қамтиды. АҚШ сияқты елдерде испандар көбінесе Жерорта теңізі, америкалық, Оңтүстік Еуропалық сыртқы түрімен – зәйтүн терісі, қара шаш және қара көздерімен стереотиптеледі. АҚШ-тағы испандардың көпшілігі Эл Сальвадор, Куба және Мексика сияқты елдерден шыққан, сальвадорлықтардың 90%, парагвайлықтардың 95% және мексикалықтардың 70% өзін метис деп санайды, ал Мексикада 66 миллионнан астам метис тұрады. АҚШ-та испандар, өзінің нәсілдік тегіне қарамастан, АҚШ халық санағында испандар деп тіркеледі. Олардың еуропалық, мысалы, испандық, немесе америкалық, африкалық тегі болуы мүмкін. 2000 жылғы Федералдық халық санағында есептелген 35 миллионнан астам испандардың 47,9% ақ (Халық санағы бюросы оларды «ақ испандар» деп атайды); 42,2% – басқа нәсіл; 6,3% – екі немесе одан көп нәсіл; 2% – қара немесе афроамерикалықтар; 1,2% – американдық үндістер және Аляска тумалары; 0,3% – азиялықтар; және 0,1% – Гавай және Тынық мұхиты аралдарының тумалары. Тек бір нәсілді екенін мәлімдеген испандардың арасында да көпшілігі кем дегенде бір немесе бірнеше басқа нәсілдердің тегіне ие, дегенмен, олардың тек 6,3% осылай мәлімдеген (бұл АҚШ халық санағында есептелген испандарға да қатысты, бірақ мүмкін, үлесі аз). Бір зерттеуге (Stephens et al. 2001) сәйкес, генетикалық тұрғыдан алғанда, испандар еуропалық, америкалық және африкалық тектің әртүрлі араласуын көрсетеді, ал араласудың пропорциясы көбінесе шығу тегіне байланысты. Иберия халқы (Испания және Португалия), барлық еуропалық халықтар сияқты, көптеген басқа да ықпалдарға ұшырады, тіпті олар негізінен ежелгі еуропалық халықтардан шыққан болса да, басқа ірі топтарға қарағанда олардың тегі көбірек сақталған.

Экваториалдық Гвинея

Экваториалдық Гвинеяның бұрынғы испан провинциясында португал және француз тілдері де ресми тілдер болғанымен, халықтың көпшілігі испан тілінде сөйлейді. Африкалықтардың шағын бөлігі испан және басқа еуропалық текті ата-бабаларына ие. Бұл адамдар халықтың 1 пайызынан кемді құрайды.

Марокко

Марокконың солтүстік жағалауының бір бөлігі бұрын Испанияның протектораты болған, және 2018 жылғы мәліметтерге сәйкес, шамамен 1,7 миллион адам испан тілінде сөйлейді. Бұл Марокконы, АҚШ ескерілмесе, испан тілінде сөйлейтін адамдар саны бойынша Испан тілінде сөйлейтін әлемнен тыс ең ірі ел етеді. Дегенмен, 21-ші ғасырдың басынан бері испан тіліне деген сұраныс және жалпы тілдік біліктілік төмендеді, қазіргі таңда ең танымал шетел тілі – ағылшын тілі (француз тілі елде екінші, міндетті тіл саналады).

Солтүстік Африкадағы испан аумақтары

Реконкистадан бері Испания Солтүстік Африкада көптеген бекіністерді басып алды. Көпшілігі тез арада қолдан шығып кетті, бірақ бүгінгі күнге дейін шамамен 143 000 халқы бар Сеута мен Мелилья автономды қалалары екі үлкен егемендік аймағы (plaza de soberanía mayores) ретінде сақталып қалды, ал Шафаринас аралдары, Альхусемас шыңы және Велез де ла Гомера шыңы, үш кіші егемендік аймағын (plaza de soberanía menores) құрайды, олар әлі де Испанияның құрамында. Испанияның негізгі аумақтық бөлімшелерінің құрамына кіретін Канар аралдары да Солтүстік Африкада орналасқан.

Батыс Сахара

Испан тілі Сахара Араб Демократиялық Республикасында ресми араб тілімен бірге екінші тіл ретінде қолданылады. Бұл мемлекет Батыс Сахараны өзінің аумағы деп жариялайды, ол бұрын Испан Сахарасының испан колониясы болған, ал қазір көбі Марокко тарапынан басылып алынған. Дегенмен, испан тілі бұл аймақта туған тіл емес, ал Марокко үкіметі Батыс Сахараны басқаруда араб және француз тілдерін пайдаланады. Аймақта испан тілінде сөйлейтіндердің саны осы екі тілмен салыстырғанда өте шала.

Филиппин

Филиппинде испандық филиппиндіктердің саны аз болғанымен, испан отарлаушыларының ұрпақтары филиппин қоғамындағы ықпалын сақтап келеді. Алайда, бүгінгі испан филиппиндіктерінің басым көпшілігі испан тілінде сөйлей алмайды. Көбінесе олар тагалог немесе басқа жергілікті филиппин тілдерінде және ағылшын тілінде ғана сөйлейді. Дегенмен, Азиядағы жалғыз испан тіліне негіделген креол тілі – шавакано аралдарда пайда болды және шамамен бір миллион адам қолданады. 1987 жылғы Филиппин Конституциясының XIV-бабының 7-тармағы испан тілін (араб тілімен бірге) «ерікті және қосымша негізде қолдау көрсетуге» тиіс тіл ретінде белгілейді, ал Филиппин испан тілі академиясы (lang es) осы тілдің мемлекеттік реттеуші органы болып табылады. Кастиль испан тілі мектептерде оқытылатын жалғыз диалектілік стандарт, ал филиппин испан тілі (отарлық дәуірде дамыған тілдің жергілікті түрі) қазірде бірнеше мыңдай ана тілі бар сөйлеушісін сақтап, құрып кетуге жақын. 20-ғасырда тілдің қарқынды төмендеуіне қарамастан, 21-ғасырдың басынан бері белгілі бір топтар арасында испан тіліне қызығушылық қайта оянды. Президент Глория Макапагал Арройоның (өзі испан тілін еркін меңгерген) басшылығымен испан тілі орта мектептердегі таңдаулы пән ретінде білім беру жүйесіне қайта енгізілді. Дегенмен, испан тілінің елдегі қатысуы мен мәдени ықпалы азаюда және филиппин тілдеріндегі испан тілінен алынған көптеген сөздерден басқа күнделікті өмірде көрінбейді.

Пасха аралы (Рапа-Нуи)

Испан тілі — Полинезиядағы Чилиге қарасты Пасха аралының мемлекеттік тілі.

Мариан аралдары

Мариана аралдары (қазіргі кезде Гуам және Солтүстік Мариана аралдарының АҚШ аумағы арасында бөлінген) бұрын Испан Шығыс Индиясының бір бөлігі ретінде басқарылған, сондықтан көптеген чаморролардың құрамында испандық қанастың белгілі бір дәрежесі бар. Бұл аралдарда тұратын көптеген адамдар енді испан тілінде сөйлемесе де, чаморро тілінде испан тілінен алынған сөздер көптеп кездеседі. Көптеген чаморролар фиесталар, қоқиқақтар және католик діні сияқты испандық мәдени элементтерді сақтап келді, тіпті американдық өмір салтына бейімделгеніне қарамастан. Гуамда испандық тегі бар әлі де көп, оны католиктер мен пуэрто-рикандықтар қолданады, ал әйелдердің некеден кейін бойжеткен атын сақтап қалуы – бұл аралдардағы испан мәдениетінің және чаморро мәдениетінің аналық құрылымының бір нәтижесі.

Дін

Испания мен Португалия христиан дінін Америка, Африка және Азиядағы отарларына әкелді; Рим католиктік діні испан тілінде сөйлейтін көптеген адамдар үшін басым дін болып табылады. Испан тілінде сөйлейтін адамдардың айтарлық бір бөлігі протестант немесе ешқандай дінге жатпайды.

Елдер Халық саны Христиандар % Христиан халқының саны Дініне жатпайтындар % Дініне жатпайтын халқының саны Басқа діндер % Басқа діндер халқының саны Көзі
43,830,000 85.4% 37,420,000 12.1% 5,320,000 2.5% 1,090,000
11,830,000 94.0% 11,120,000 4.1% 480,000 1.9% 230,000
18,540,000 88.3% 16,380,000 9.7% 1,800,000 2.0% 360,000
52,160,000 92.3% 48,150,000 6.7% 3,510,000 1.0% 500,000
5,270,000 90.8% 4,780,000 8.0% 420,000 1.2% 70,000
11,230,000 58.9% 6,610,000 23.2% 2,600,000 17.9% 2,020,000
11,280,000 88.0% 9,930,000 10.9% 1,230,000 1.1% 120,000
16,480,000 94.0% 15,490,000 5.6% 920,000 0.4% 70,000
6,670,000 88.0% 5,870,000 11.2% 740,000 0.8% 60,000
860,000 88.7% 770,000 5.0% 40,000 6.3% 50,000
18,210,000 95.3% 17,360,000 3.9% 720,000 0.8% 130,000
9,090,000 87.5% 7,950,000 10.5% 950,000 2.0% 190,000
126,010,000 94.1% 118,570,000 5.7% 7,240,000 0.2% 200,000
6,690,000 85.3% 5,710,000 13.0% 870,000 1.7% 110,000
4,020,000 92.7% 3,720,000 5.0% 200,000 2.3% 100,000
7,630,000 96.9% 7,390,000 1.1% 90,000 2.0% 150,000
32,920,000 95.4% 31,420,000 3.1% 1,010,000 1.5% 490,000
109,035,343 92.4% 102,794,183 0.1% 111,249 5.8% 6,452,448
3,790,000 90.5% 3,660,000 7.3% 80,000 2.2% 40,000
48,400,000 75.2% 34,410,000 21.0% 10,190,000 3.8% 1,800,000
333,287,557 63.0% 209,971,161 29.0% 96,653,392 8.0% 26,663,005
3,490,000 57.0% 1,990,000 41.5% 1,450,000 1.5% 50,000
33,010,000 89.5% 29,540,000 9.7% 3,220,000 0.8% 250,000