Леонард Ружичка: Химиялық зерттеулер және парфюмерия саласындағы жетістіктері

Кіріспе

Хорватиялық швейцариялық химик (1887–1976)

Ерте өмір

Ружичка Вуковарда (1920 жылға дейін Венгрия Корольдігінде, Аустро-Мажар империясында, қазіргі Хорватияда) дүниеге келді. Оның шеберлер мен шаруалар отбасы негізінен хорват тегінен шыққан, чех ұрпағы Ружичка, австриялық әжесі мен атасы болған. Төрт жасында әкесі Стьепаннан айырылып, анасы Амалия Север оны және кіші інісі Стьепанды Осиекке алып келді. Ол өмірінің соңына дейін осы саладағы зерттеулермен айналысты. Ол далматин жәндік ұнтағының – пиретрумның (Tanacetum cinerariifolium шөбінен) құрамын зерттеді, ол пиретриндерде кездесетін және Стаудингермен бірлескен жұмысының негізгі тақырыбы болған, өте бағалы инсектицид. Ружичка бұл кез туралы былай деді: «Пиретриндерді бес жарым жыл бойы синтетикалық тұрғыдан зерттегеннен кейін, біз қате жолмен кетіп бара жатырмыз деген қорытындыға келдім». Осылайша ол парфюмерия индустриясында қызығушылық тудырған, өсімдік тектес иіс майы – терпинеол химиясымен танысты. Ол Стаудингермен бірлескен жұмысын Женевадағы Chuit & Naef компаниясымен (кейін Firmenich деп аталды) ынтымақтастыққа кіріскенде тоқтатты. Бұл алты атомнан астам сақиналары бар алғашқы табиғи өнімдер болды, және сол кезде Ружичка циветонның 17 мүшелі сақинадан тұратынын болжады. Сол кездегі синтетикалық әдістер тек сегіз мүшелі сақиналарды ғана жасауға мүмкіндік берді. Мускон 1904 жылы бөлініп алынған, бірақ Ружичка циветонды сипаттағаннан кейін ғана 3-метилциклопентадеканон ретінде анықталды. Ол сондай-ақ 1927 жылы циветонды синтездеу арқылы көрсеткен, қазір Ружичканың үлкен сақиналы синтезі деп аталатын макроциклдерді синтездеу әдісін әзірледі. 1921 жылы Женевадағы парфюмерия өндірушілері Chuit & Naef онымен ынтымақтастыққа шақырды. 1934 жылы Ружичка ерлер гормоны андростеронды синтездеді және оның стеролдармен құрылымдық және конфигурациялық байланысын дәлелдеді. 1935 жылы одан да күшті ерлер гормоны тестостеронның жартылай синтезі жасалды. Екі жаңалықтың да нәтижесінде швейцария индустриясы стероид гормондары саласында жетекшілік позицияға ие болды. 1936 жылы ол Гарвард университетінің құрметті ғылым докторы атағын алды. 1942 жылы ол Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі болып сайланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның көптеген талантты әріптестері қаза болды, бірақ Ружичка зертханасын жаңа, жас және перспективті мамандармен қайта құрды; олардың арасында болашақ Нобель сыйлығының лауреаты Владимир Прелог та болды. Жаңа адамдар мен идеялар жаңа зерттеу салаларын ашты. 1946 жылы Ружичка мен Лардон амбергристің хош иісінің тритерпен – амбреинге негізделгенін анықтады. 1952 жылы Оскар Йегермен бірлесіп, ланостеролды бөліп алып, терпендер мен стероидтар арасындағы байланысты анықтаған топты басқарды. Ружичка 1957 жылы зейнетке шығып, зертхана басшылығын Прелогқа тапсырды.

Ružička was born in Vukovar (until 1920 in the Kingdom of Hungary, Austro Hungarian Empire, today in Croatia). His family of craftsmen and farmers was mostly of Croat origin, with a Czech great grandparent, Ružička, and a great grandmother and a great grandfather from Austria. He lost his father, Stjepan, at the age of four, and his mother, Amalija Sever, took him and his younger brother Stjepan, to live in Osijek. He remained in this field of research all his life. He investigated the ingredients of the Dalmatian insect powder Pyrethrum (from the herb Tanacetum cinerariifolium), a highly esteemed insecticide found in pyrethrins, which were the focus of his work with Staudinger. Ružička later said of this time: "Toward the end of five and a half years of mainly synthetic work on the pyrethrins I had come to the firm conclusion that we were barking up the wrong tree." In this way, he came into contact with the chemistry of Terpineol, a fragrant oil of vegetable origin, interesting to the perfume industry. He and Staudinger split company when he started cooperation with the Chuit & Naef Company (later known as Firmenich) in Geneva. These were the first natural products shown to have rings with more than six atoms, and at the time that Ružička inferred that civetone as having a 17 member ring. Synthetic techniques at the time were only known for rings of up to eight members. Muscone had been isolated in 1904 but was not identified as 3 methylcyclopentadecanone until Ružička suspected a macrocycle, having characterised civetone. He also developed a method for synthesising macrocycles, now known as the Ružička large ring synthesis, which he demonstrated by preparing civetone in 1927. In 1921, the Geneva perfume manufacturers Chuit & Naef asked him to collaborate. In 1934, Ružička synthesized the male hormone androsterone and also proved "its constitutional and configurational relation to the sterols." This was followed in 1935 by the partial synthesis of the much more active male hormone testosterone. Both discoveries led to the pre eminence of the Swiss industry in the steroid hormone field. He was awarded in 1936 an honorary degree from Harvard University. in 1942 he was elected a foreign member of the Royal Society, During World War II, some of his excellent collaborators were lost, but Ružička restructured his laboratory with new, younger and promising people; among them was young scientist and future Nobel laureate Vladimir Prelog. With new people and ideas new research areas were opened. In 1946, Ružička and Lardon "established that the fragrance of ambergris is based on the triterpene (named) ambrein". In 1952, Oskar Jeger and he supervised a team which isolated lanosterol and established the link between terpenes and steroids. Ružička retired in 1957, turning over the running of the laboratory to Prelog.

Кейінгі өмір, мұра, құрметтер мен марапаттар

Ружичка сегіз құрметті докторлық дәрежесін және 1938 жылғы Марсель Бенуа сыйлығын алды. Ол Америка өнер және ғылым академиясының құрметті мүшесі болды. Ружичка реакциясы оның құрметіне аталған.

Жеке өмір

Ружичка екі рет үйленді: 1912 жылы Анна Хаусманнға, ал 1951 жылы Гертруд Аклинге.