Кіріспе

Атыс қаруының механизмі

Дөңгелекті құлып немесе дөңгелек құлып – оттық қаруды оқуға себеп болатын ұшқын тудыратын үйкеліс дөңгелек механизмі. Бұл, тұтқыштан кейінгі атыс қаруы технологиясындағы келесі маңызды жетістік және өзінен-өзі тұтанатын алғашқы оттық қару. Оның атауы, тұтандыру үшін айналатын болат дөңгелектен шыққан. Шамамен 1500 жылы Еуропада дамыған, ол тұтқышпен (шамамен 1410 жылдары), серіппелі құлыппен (шамамен 1540 жылдары), серіппелі ұршықпен (шамамен 1560 жылдары) және кремнийлі құлыппен (шамамен 1610 жылдары) бірге қолданылды.

Дизайн

Бұл механизмде серіппелі болат дөңгелек пиритке соғылып, қарқынды ұшқындар тудырады, олар табадағы ұнтаққа от қояды, ал ол кішкентай тесіктен өтіп, қарудың ұңғысындағы негізгі зарядты жақайды. Пирит серіппелі қолға (немесе "итке") бекітілген, ол таба қақпағына тіреледі. Басқару тұтқасын тартқанда, қақпақ ашылады және дөңгелек айнала бастайды, пирит оған қысылып, жанасады. Қазіргі заманғы дөңгелекті құлыптау механизміне ең жақын мысал – тұтқыштың жұмысы, онда тісті болат дөңгелек сұйық немесе газ тәрізді отынды тұтандыру үшін ұшқын тудыратын материалға тиіп айналады. Дөңгелекті құлыпты қарудың артықшылығы – оны бірден, тіпті бір қолмен дайындап, атуға болады. Бұл қарапайым шұңғырлы қарулардан өзгеше, оларға қару қолдануға дайын тұру үшін жанған шұңғырдың баяу сымын ұстау және оператордың толық назары мен екі қолы қажет болды. Алайда, дөңгелекті құлыптау механизмдерін жасау қиын болғандықтан, олардың бағасы жоғары болды.

"Ит"

Ит – құлыптауыш пластинасының сыртына орнатылған серіппелі механизм. Оның ұшында, қысқыштай жақтарымен бекітілген, әдетте темір пириттің кішкентай бөлігі орналасқан. Ит қолмен бұрылатын екі күйге ие: "қауіпсіз" күй, онда ит қарудың ұңғысына қарай итеріледі, және "жұмыс" күй, онда ит операторға қарай тартылады, сонда оның жақтарындағы пирит, табақ қақпағының үстіңгі жағына (төменде қараңыз) немесе (егер табақ қақпағы болмаса) бойлық ойықтары бар болат дөңгелектің жиегіне тиеді. Шынтемір (флинт) дөңгелектің тұйықтауыш механизмінде ұшқын тудыратын материал ретінде қолдануға жарамсыз, себебі ол тым қатты және дөңгелектің ойықтарын тез тоздырады.

Дөңгелек

Қаттыланған болаттан жасалған дөңгелектің жоғарғы бөлігі, бастауыш науаның негізінде оның нақты өлшемдеріне сәйкес кесілген ойық арқылы шығады. Дөңгелектің сыртқы шеңбері үш немесе одан көп V пішіндес ойықтармен жасалған, олардың арасында темір пирит үшін ұстау бетін қамтамасыз ететін көлденең кесіктер бар. Дөңгелек бір жағынан құлып тақтасының сыртына шығып тұратын білікке бекітілген. Сыртқы шығыңқы бөлігі төртбұрышты қималы, бұл кілт немесе гайка енгізіліп, құлыпқа кернеу беруге мүмкіндік береді. Біліктің екінші ұшы құлып тақтасының тесігінен өтеді, ал осы ұшында эксцентрик жасалған. Қысқа, берік тізбектің (велосипед тізбегі сияқты үш немесе төрт жалпақ, параллель буыннан тұратын) бір ұшы эксцентрикке бекітілген, ал тізбектің екінші ұшы үлкен, ауыр V серіппесінің ұзын тармағының соңындағы ойықта ұсталады, ол әдетте бұранда мен құлып тақтасының ішіндегі тіреулер арқылы бекітіледі.

Қазан

Барлық тұмсықты оқ-дәрілерде (перкуссиялық қақпақтар пайда болғанға дейін), табақша отты оқ-дәріге арналған негізгі ұнтақ заряды барабанның артқы жағындағы кішкентай тесік ("желқақ") арқылы жіберіледі, ол табақшаға жалғасады. Барлық дөңгелекті механизмдердің табақшасы екі мақсаттағы жылғатын қақпақпен жабдықталған: біріншісі – бастапқы ұнтақты сақтап, оны сыртқы факторлардан қорғау (екіншісі төменде «Жұмыс істеу принципі» бөлімінде қарастырылады). Қақпақты қолмен ашып-жапса болады, бірақ ол сондай-ақ құлып пластинасының ішіндегі қолға бекітілген, дөңгелек білігіндегі эксцентрикпен әрекет ететін механизмге қосылған.

Қалқымалы немесе іске қосу механизмі

Триггер "z" пішіндес бұранданың бір жағын қозғалтады, ол екі тік тіреудің арасындағы ортасынан айналады, ал тіреулер құлыптаманың ішкі жағына қадалады немесе дәнекерленеді. Бұранданың екінші жағы құлыптамадағы тесіктен өтеді және дөңгелектің ішкі жағындағы жабық тесікке кіріп, осылайша оны сенімді түрде құлыптайды және кез келген айналуға жол бермейді, бірақ бұл тек екінші құлып немесе клин дөңгелектің артқы жағына басылып, яғни құлыптама мен бұранданың арасына орналасқанда ғана мүмкін болады, оның алдыңғы бөлігі дөңгелектің ойығына кірген кезде. Триггер тартылғанда, қосалқы бұрыш өз орнынан алынып тасталады және негізгі серпімнің күшті тартылысы тіреусіз негізгі бұранданы құлыпқа кері итеріп, дөңгелек еркін айналуға мүмкіндік береді. Механизм тым күрделі болып көрінуі мүмкін, бірақ ол триггер механизмінің өте күшті негізгі серпімге қарсы жұмыс істеуін болдырмайды, бұл кремнийлі және соққылы құлыптарда немесе тіпті құйрықтары бар (револьверлер) қазіргі заманғы қаруларда да кездеседі.

Атуға дайындық

Алдымен, итті "қауіпсіз" күйге бұрып қойып, (егер бұрыннан ашылмаған болса) ұнтақ салмалы аяқшасын ашып қояды. Мұздағынан ұнтақ зарядын және оқты қалыпты тәртіппен салғаннан кейін, оператор "кілтті" алып, оны дөңгелек білігінің шаршы бөлігіне кигізіп, бір жарымнан үштен бір айналымға дейін, "щыл" дыбысы естілгенше бұрады, сонда дөңгелек орнына бекігендей сезіледі, ал кілт алынып тасталады. Дөңгелек бұрылғанда, тізбек арқылы негізгі серпіме керіледі, ол білікке жартылай оралады. "Щыл" дыбысы – дөңгелектің бір жағының дөңгелектің ішкі жағындағы тұйық тесікке ілігіп, оны қозғалмай тоқтатуы. Содан кейін ұнтақ салмалы аяқшасы ұнтақпен толтырылып, қақпағы жабылады. Ақырында ит артқа тартылады, оның жауындағы пирит ұнтақ салмалы аяқшасының қақпағына, оның мойнындағы серпіме қысымымен тиеді.

Операция

Дөңгелекті құлыпты қарудың қағышын тартқанда, бұранда жоғарыда сипатталғандай сәл айналады. Бұрын дөңгелекті бұрмалап, айналып кетпейтін тежегіштің ұшы ажыратылады, бұл дөңгелекті негізгі серпімнің кернеуімен айналдыруға мүмкіндік береді. Мұнда өте маңызды бір нюанс бар: дөңгелектің жанындағы "ұя" – тесік параллель қабырғалы шахта емес. Егер солай болғанда, негізгі серпімнің күшті кернеуімен қағышқа үлкен күш түсіру қажет болар еді, тежегішті ажырату үшін. Сондай-ақ, тежегіштің ұшы цилиндрлі емес, себебі бұл да сондай әсер етеді. Керісінше, "ұя" – дөңгелектің ойығы (кішкентай кратер сияқты), ал тежегіштің ұшы дөңгеленген: дөңгелек тік күш емес, дөңгелек білігіне көлденең күш арқылы құлыпталады. Тежегіш дөңгелекті босатқаннан кейін, негізгі серпімнің ұзын жағы оған бекітілген тізбекті тартады. Тізбектің екінші ұшы дөңгелек білігіндегі механизмге бекітілген, ол жоғары жылдамдықпен айналады, ал айналатын механизм табақша қақпағына бекітілген қолды итеріп, табақша қақпағын қарудың ұңғысына қарай жылжытады, ал пириттер (ит серпімі күшімен) айналып тұрған дөңгелекке түседі. Бұл жылжымалы табақша қақпағының екінші мақсаты: егер пириттер тұрақты дөңгелекке тисе, механизм тоқтап қалуы мүмкін: бірақ кіріктірілген кешігу пириттердің жылжымалы табақша қақпағынан айналып тұрған дөңгелекке түсуіне мүмкіндік береді. Жаңаша әзірлеме – дөңгелек пен тежегіштің арасына шарлы подшипник орнату. Бұл конструкция қағышты тегіс әрі жеңілдетіп, жұмыс істеу үшін аз күш қажеттейді. Дөңгелектің пириттерге қарсы жылдам айналуы қызған ақ ұшқындарды тудырады, ол табақтағы ұнтақты тұтандырып, желкеу арқылы қарудың трубкасындағы негізгі зарядқа жеткізеді, содан кейін қару оқ атып шығады. Дөңгелекті құлыпты қаруды жүктеуге, дайындауға және оқ атуға шамамен бір минут уақыт кеткен. Дөңгелекті пистолеттің іс-қимылын көрсететін көптеген заманауи суреттерде қару тік емес, сәл бұрылып тұрғанын (көлденеңнен 45 градус бұрышпен) көрсетеді, қолмен ұстаған қару сияқты, бұл табақтағы порошоқтың желкеуге қарсы орналасуын қамтамасыз ету және "табақта жалын" немесе қате оқ атудың алдын алу үшін. Бұл флинттік құлыпта болмады, онда ұшқындар белгілі бір қашықтықтан тік түсуі керек еді.

Тарих

Еуропада дөңгелекті механизмді қарудың (wheellock) пайда болуы шамамен 1500 жылға келеді. Оны Леонардо да Винчи ойлап тапқан деген пікірді қолдайтын ғалымдар тобы бар. Леонардо жасаған дөңгелекті механизмді қарудың суреттері (мәліметтерге сәйкес) 1490 жылдардың ортасынан немесе 16 ғасырдың басында жасалған. Дегенмен, 1505 жылғы неміс өнертабыстары туралы кітаптағы сурет және 1507 жылы Австрияда дөңгелекті механизмді қару сатып алу туралы жазба, оның авторы белгісіз неміс шебер болғанын көрсетеді. 1517 және 1518 жылдары император Максимилиан I дөңгелекті механизмді қаруға тыйым салатын алғашқы қаруды бақылау заңдарын қабылдады, бастапқыда Австрияда, кейіннен бүкіл Киелі Рим империясында. 1520 және 1530 жылдары бірнеше итальян мемлекеттері де осы қадамды жасады, бұл неміс тарапының тағы бір аргументі болды. Лиза Жардин Нидерландының Вильгельм I-нің қазасы туралы айта келіп, 1584 жылы дөңгелекті механизмді қарудың кішкентай мөлшері, жасыруға ыңғайлылығы және қолданудың қарапайымдығы, үлкен және ауыр қолда бар қарулармен салыстырғанда, оның Гиз герцогы Франсис және Вильгельмнің өзінің өлтірілуіне себеп болғанын мәлімдейді. Жардин сондай-ақ, 1572 жылы француз гугеноттарының Сент-Бартоломей күні қырғынына дөңгелекті механизмді қарудан кездейсоқ оқ ату себеп болуы мүмкін деген пікірді келтіреді. Дөңгелекті механизмді қарулар Оттыз жылдық соғыс кезінде (1618–1648) екі тараптың да әскерлері мен офицерлері арасында кеңінен қолданылды. Шамамен 1650 жылы дөңгелекті механизмді қарудың орнына кремнийлі механизмді қару қолданыла бастады, себебі ол арзан және пайдалануға оңай болды. Дөңгелекті механизмді қарулар әскери мақсаттар үшін жаппай өндірілген емес, бірақ Австрияның Грац қаласындағы Landeszeughaus қару-жарақ қорында 3000-нан астам мысалы сақталған, олардың көпшілігі әскери бөлімдер үшін шағын партиялармен жасалған.

Ерекшеліктері

Дөңгелекті құлыптың артықшылықтарының бірі – ол, мушкетке қарағанда, жаңбырға немесе ылғалды жағдайға төзімдірек болды, сондай-ақ, өртеу шоғының жарқылы немесе иісі болмады, ол өзі ұнтаққа жақын болғанда қауіпті еді. Мушкетті жаңбырда жағу өте қиынға соғуы мүмкін еді, бірақ дөңгелекті құлып кез келген ауа райында ұшқындар тудыруға мүмкіндік берді, ал бастапқы науасы мылтық атылған сәтте ғана ашылатын қақпақпен жабдықталды. Бұл алғаш рет қаруды киімнің астына жасыруға мүмкіндік берді. Дегенмен, жоғары өндіріс құны және механизмнің күрделілігі дөңгелекті құлыптың кеңінен таралуына кедергі келтірді. Бұл механизмді жасау үшін жоғары білікті қару жасаушы қажет болды, ал көптеген бөлшектер мен күрделі конструкция оны мұқият күтпесе, бұзылуға бейім етті. Алғашқы үлгілерде де сенімсіз серіппелер болды, бірақ бұл мәселе тез шешілді. 17 ғасырдың соңына дейін екеуі де қарапайым және арзан кремнийлі құлыппен алмастырылғанға дейін дөңгелекті құлып мушкетпен бірге қолданылды. Алайда, дөңгелекті құлып кремнийлі құлыпқа қарағанда жылдам тұтануды қамтамасыз етті, өйткені ұшқындар фризден белгілі бір қашықтыққа түсудің орнына тікелей науаға шығарылды.