Кіріспе

Қару қауіпсіздігі – атыс қаруын қолдану, тасымалдау, сақтау және жою тәсілдерін, сондай-ақ қару иелеріне қауіпсіз өрескелдеу, иелену және сақтау техникаларын зерделеу және практикалау.

Қару қауіпсіздігі – атыс қаруын және оқ-дәрілерді пайдалану, тасымалдау, сақтау және жою, қару пайдаланушыларды оқыту, қаруды жобалау, сондай-ақ қару өндірісін, таратуын және қолданысын ресми және бейресми түрде реттеуді қамтитын зерттеу және практика, мақсаты – жарақат, ауру немесе өлімнің кездейсоқ жағдайларын болдырмау. Бұған кездейсоқ оқ ату, салғырт оқ ату және атыс қаруының істен шығуы сияқты жағдайлар, сондай-ақ есту қабілетінің жоғалтуы, оқтан улану және жанармай мен оқтардағы басқа қауіпті заттардан болатын ластану сияқты қосымша тәуекелдер кіреді. 2013 жылы әлем бойынша атыс қаруынан 47 000 адам кездейсоқ қаза тапты.

Тарих

13 ғасырда Қытайдың Янчжоу қаласында сақталған оқ-дәрінің кездейсоқ жарылу оқиғалары тіркелген. Алғашқы қолдағы мылтықтар, шыршалы немесе дөңгелекті құлыптармен жабдықталған, нашар сенімділікпен және кездейсоқ оқ ату қаупімен шектелген. Кременьді құлыптың енгізілуі бұл мәселені біршама жақсартты, бірақ қасақана оқ ату маңызды кемшілік болып қала берді. 1820 жылдары пайда болған соққылы қаптарлар сенімдірек болды, ал 1830 жылға қарай өнертапқыштар өз конструкцияларына кездейсоқ оқ атуды болдырмау үшін қауіпсіздік тіректерін қосты. Доңғалақты сақшылар мен тұтқадағы сақшылар қазіргі заманғы қарулардағы түрлі қауіпсіздік жүйелеріне алып келген қосымша қадамдар болды.

Сақтау

Қаруды дұрыс сақтау оны рұқсатсыз пайдаланудан, ұрлаудан немесе зақымданудан сақтайды. Атыс қаруын физикалық түрде қол жеткізуден қорғау үшін қару-жарақ сейфі немесе қару шкафы жиі қолданылады. Жергілікті заңдар құлыпқа, шкафтың беріктігіне және ұрлауға төзімділігіне қатысты нақты стандарттарды талап етуі мүмкін, сондай-ақ қару мен оқ-дәріні бөлек сақтауды міндеттеуі де мүмкін. Аңшылар мен бірнеше қару иелері үшін нағыз сейфтердің жеңілдетілген нұсқасы болып табылатын мылтық немесе оқ ату қаруы сейфтері көбінесе қолданылады. АҚШ-та контейнерді атыс қаруын сақтау құрылғысы ретінде тану үшін ең төменгі талаптарды белгілейтін RSC стандарты және CDOJ қауіпсіздік стандарты сияқты әртүрлі қауіпсіздік стандарттары бар. Сол сияқты, түрлі өлшемдегі және сыйымдылығы бар кішкентай тапанша сейфтері бірнеше тапаншаны сақтау үшін қолайлы, бірақ тәуелсіз зерттеушілер мен кәсіби хакерлер олардың сенімділігіне күмәнді қарасады. Кішкентай сейфтің жалпы қауіпсіздігінде құлып механизмі маңызды рөл атқарады. Көбінесе қарапайым механикалық құлыптар ең қауіпті және сенімді болып табылады. Кейбір сарапшылар оқ-дәріні атыс қаруларынан алшақ, қауіпсіз жерде сақтауды ұсынады. Оқ-дәрінің құрамының нашарлауын болдырмау үшін оны салқын, құрғақ жағдайда, зиянды булардан қауіпсіз сақтау керек. Оқ-дәріні өздігінен зарядтаушылар праймерлерді және ұнтақтарды сақтауда ерекше сақтық танытуы тиіс.

Тәрбие, әдеттер және ойлау

Қару қауіпсіздігіне оқыту қауіпсіздікке бағытталған ойлау, әдеттер мен ережелерді үйретеді. Ойлаудың мәні – атыс қаруының өзіндік қауіптілігіне сену және оны әрқашан мұқият сақтау және сақтықпен қолдану қажеттігі. Қолданушыларға атыс қаруын оның жойғыш күшіне құрметпен қарауға үйретіледі және онымен ойнауға немесе әуесқойлықпен қарауға қатаң тыйым салынады, себебі мұндай әрекеттер апаттарға жиі себеп болады. Қару қауіпсіздігінің ережелері осы ойлаудан туындайды. 1902 жылы ағылшын саясаткері және аң аулауға құмар Марк Хэнбери Бофой қару қауіпсіздігі туралы көп цитаталанған өлеңдер жазды, олар қауіпсіздікке бағытталған ойлауды қалыптастыруға арналған. Содан бері осыған ұқсас мақал-сөздер де кеңінен таралды. Қазіргі заманғы қару-жарақпен жұмыс ілудегі ықпалды тұлға Джефф Купер қаруды қауіпсіз қолданудың "Төрт ережесін" ресми түрде қалыптастырып, танымал етті. Бұрынғы қару қауіпсіздігі ережелерінің тізімінде үш негізгі қауіпсіздік ережесі немесе қару қауіпсіздігі мен спорттық әдепке қатысты он ереже болған. Куперден басқа, қару қауіпсіздігі бойынша басқа да ықпалды оқытушылар: Масад Айоб, Клинт Смит, Чак Тейлор, Джим Крюс, Боб Мунден және Игнатиус Пьяцца. Американың Ұлттық атқыштар қауымдастығы сияқты ұйымдар да осыған ұқсас ережелер жиынтығын ұсынады.

Алып тастау

Жұмыс істеп тұрған қаруға қол жеткізуді қаруды бөлшектеген күйінде және бөлек орындарда сақтау арқылы болдырмауға болады. Кейде бұл ереже заңмен бекітіледі. Мысалы, Швеция заңы қару иелерінен қарудың барлық бөліктерін мемлекеттік стандартқа сәйкес келетін, яғни SS3492 класты сейфте сақтауды талап етеді. Сейфтің бос салмағы 150 килограмнан астам болуы керек. Егер салмағы одан аз болса, оны еденге және/немесе қабырғаға бекіту қажет. Қабырғаға орнатылатын, құлыпталатын қару тіректеріне енді рұқсат жоқ.

Қалқалар

Атыс қаруын қолдануды қиындататын бірнеше құлып түрлері бар. Құлыптар, қаруды құлыпталатын сейфте сақтауға қарағанда кем тиімді деп есептеледі, себебі құлыптарды мақұлданған сейфтерге қарағанда бұзу оңай. Рұқсатсыз адам құлыпталған қаруды қалауынша айналып өте алады. Осы кодекс бойынша, барлық құлыптар Калифорния штатында қолдануға рұқсат алу үшін аралау, кілтпен ашу, тартып алу және тағы да басқа көптеген сынақтардан өтуі тиіс. Егер құлып талаптарға сай келсе, онда ол Калифорния Әділет министрлігі (CADOJ) мақұлдаған деп саналады.

Ашылтқыштың бұғаттауы

Ауыспалы құлыптар триггерге қол сұғудың алдын алады, бірақ олар атыс қаруын мүлдем оқ атудан қорғайтынына кепілдік бермейді (жоғарыда қараңыз). Кейбір триггерлік құлыптар қарудың дизайнына енгізілген, сыртқы бөліктердің қажеті жоқ, тек кілт қана керек. Әдетте, екі бөлік триггердің екі жағынан бірігіп, кілт немесе кодпен ашылатын механизмге бекітіледі. Бұл триггердің оқ ату үшін басылуын физикалық түрде тоқтатады. Олар бүкіл механизмді құлыптайтын үлкен құлыптың бөлігі болуы мүмкін. Триггерлік құлыптардың өндіріс стандарттары, қолданылуы және заңнамасы бойынша пікір қақтығыстары бар. Триггерлік құлыптарды қолдаушылар олардың оқиғалардың алдын алып, балаларды сақтайтынын айтады, ал қарсыластары кейбір модельдерді балалардың аз күшпен және үй шаруасындағы қарапайым құралдармен алып тастай алатынын көрсетеді. Көптеген атыс қарулары құлағанда оқ шығарады. Қауіпсіздік қосылғанда, балғасы толық босатылатын атыс қарулары аз қауіпті. Триггерлік құлыптар зарядталған қаруларда қолдануға арналмаған, себебі құлып механизмі құлыпқа қысым көрсетілгенде немесе орнатылған/алынған кезде триггерді іске қосуы мүмкін; қарсыластар бұл қаруды қауіпсіздік сезімін тудыра отырып, одан да қауіпті етеді деп санайды. Master Lock компаниясының, триггерлік құлып өндірушісінің бұрынғы бас менеджері былай деді: "Егер ол зарядталған қару болса, онда оны атудан тоқтатуға қабілетті құлып жоқ. Кез келген зарядталған қаруға триггерлік құлып орнатсаңыз, сіз қаруды одан да қауіпті етесіз". Сыншылар сондай-ақ триггерлік құлыптың өзін-өзі қорғау жағдайына жауап беру үшін иесіне қажетті уақытты ұзартатынын атап көрсетеді. 2008 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Вашингтон қаласындағы қол атыс қаруларын үйде құлыптап немесе жұмыс істемейтіндей етіп сақтауды талап ететін заңды жоққа шығарды, бұл "азаматтарға оларды өзін-өзі қорғаудың негізгі заңды мақсаты үшін пайдалану мүмкіндігін бермейді" деді. Триггерлік құлыптардың дизайны мен сынағы үшін жалпы стандарттар болмаса да, кейбір юрисдикциялар, мысалы Калифорния штаты, мақұлданған триггерлік құлыптардың тізімін ұстап тұрады. Канадада триггерлік құлып – тасымалдау немесе сақтау кезінде атыс қаруын бекіту үшін заңмен көзделген әдістердің бірі.

Камераның құлыптары

Камералық құлыптардың мақсаты – оқ-дәріні камераға салуға жол бермеу, себебі көптеген қарулар оқ-дәрі дұрыс орналасқанда ғана атылады. Олар тірі оқ-дәрінің қаруға салынуын болдырмау үшін камераны имітациялық патронмен немесе камералық тығынмен жауып, кейде құралдың көмегімен бекітіп, қаруды істен шығарады. Тағы бір түрі – кілтімен құлыпталатын болат таған, ол қауіпсіз патронмен біріктіріледі. Таған мен қауіпсіз патрон бірге іске қосылғанда, имітациялық оқ шығарылмайды және тірі оқ-дәрілерді салу мүмкін болмайды. Камералық құлыптар револьверлер, тапаншалар, мылтықтар және оқ атар қарулардың көптеген түрлерімен жұмыс істейді. Олар кез келген калибр мен ұзындықта болуы мүмкін, сондай-ақ бірегей кілттер, жылдам шығару және Калифорния Әділет министрлігі сияқты ірі мемлекеттік органдардың қатаң сынақтан өтуі мен сертификатталуы сияқты мүмкіндіктерді де қамтуы мүмкін. Кейбір оқ ату полигондары қаруды ұстаушыдан уақытша камералық тығын енгізуді талап етеді, ол көбінесе ашық түсті сыртқы белгісімен жабдықталған, қару қолданылмай тұрғанда камерада оқ-дәрі жоқ екенін және құлыпталғанын көрсетеді. Мұндай құрылғылар бос камера индикаторлары немесе камералық флагтар деп аталады.

Кабельді тұйықтар

Кабельдік құлыптар – бұл жиі қолданылатын құлып түрі, ол әдетте қайта зарядталатын қарудың патрондау тесігі арқылы қабылдағышқа бекітіледі. Бұл құлыптар, ине механизмінің қозғалысын физикалық түрде тоқтатып, оқ ату механизмінің жұмыс істеуін және жабылуын болдырмайды. Көптеген пистолеттер мен мылтықтарда олар қосымша түрде доңғалақтың (оқтырманың) орнына өтеді, оқтырманы дұрыс орнатуға мүмкіндік бермейді.

Ақылды қару

Жекеленген атыс қарулары, немесе «ақылды» қарулар, рұқсатсыз қолдануды болдырмау мақсатында құрылған, RFID чиптері немесе басқа жақындық құрылғылары, саусақ іздерін тану, магниттік жүзіктер немесе микрочип имплантациясы арқылы ашылатын құлыптармен жабдықталған.

Қауіпсіздік жалаушасы

Қауіпсіздік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында ISSF 10 метрлік пневматикалық пистолет және мылтықпен ату спорты жарыстарында қауіпсіздік туын қолдану ережесін қатаң түрде белгілеген. Осы ереже 25 метрлік 0.22 калибрлі, 50 метрлік 0.22 калибрлі, 0.32 калибрлі жылдам ату пистолеті және басқа да көптеген спорттық ату қаруларына да қатысты қолданылады. Қауіпсіздік туы – металл емес жіп, бір ұшында ту пішіндес зат бар, ол қарудың ұңғысының алдына орнатылады. Жіп пен тудың түсі қашықтан қарудың қауіпсіз күйде екенін анық көрсету үшін бірдей болуы керек. Қауіпсіздік туы ұңғының ішіне салынады, осылайша оқ немесе доңғалақ ұңғыға енгізілмейді және қару атуға дайын болмайды. Тудың қалыңдығы ұңғының ішіне кіргенде доңғалақты немесе оқты салу мүмкін болмауы үшін тиісті өлшемде жасалады. Ол тек нысанаға ату кезінде ғана алынып тасталады. Қарумен ату спортында қауіпсіздік туын пайдаланбау жарысқа қатысушы атушының дисквалификациялануына әкеледі.

Екіншілік қауіптер

Қарудың басты қаупі оқтардың оқталатын сәтінде болып табылады, бірақ қаруды қолданушының және жанындағы адамдардың денсаулығына зиян келтіруі мүмкін басқа да тәуекелдер бар.

Шу

Атыс қаруы атылғанда, ол өте қатты дыбыс шығарады, әдетте, оны ұстаған адамның құлағына жақын. Бұл құлақ шуылдауы сияқты уақытша немесе қанағатсыз есту қабілетінің зардабына әкелуі мүмкін. Есту қабілетін қорғау үшін құлаққаптар, немесе құлаққаптар, немесе екеуінің бірдей қолданылуы есту қабілетінің зақымдану тәуекелін азайтуға көмектеседі.

Токсиндер мен ластаушылар

Соңғы жылдары оқ-дәрілер мен қару-жарақ тазалау құралдарының зиянды әсері анықталды. Табиғатта қалған қорғасыннан жасалған оқ-дәрілер қышқыл жаңбырдың әсерінен таралуы мүмкін. Ескі оқ-дәрілерде сынап негізіндегі капсюльдер болуы мүмкін. Қорғасын атыс полигондарының тоқтау қабырғаларында жиналады. Жабық полигондарда атушылардың айналасындағы ауадан ұнтақ, түтін және қорғасын шаң сияқты зиянды заттарды кетіру үшін жақсы желдету жүйесі қажет. Жабық және ашық полигондарды тоқтату кезінде қорғасын, мыс және ұнтақ қалдықтарын толық жою үшін әдетте кең ауқымды деконтаминациялау қажет болады. Қару-жарақты тазалау кезінде қорғасын, мыс және басқа да металдар да бөлінеді. Қорғасын мен ұнтақ қалдықтарын кетіру үшін қолданылатын күшті химиялық заттар мен басқа да құралдар денсаулыққа қауіп келтіруі мүмкін. Жақсы желдетуді орнату, қару-жарақты ұстағаннан кейін қолды жуу және қару-жарақ ұсталған жерді тазалау артық әсер ету қаупін азайтады.

Мүгедектер

Алкогольдік ішімдіктер немесе олардың ой-шешіміне әсер ететін есірткілердің ықпалында қаруды ұстауға болмайды. Қару қауіпсіздігін үйретушілер олардың қолданылуына қатысты нөлдік төзімділік принципін жақтайды. АҚШ-та бұл ұсыныс көптеген штаттардың қылмыстық кодекстерінде "маскүнемдік күйінде қару ұстау" қылмысы ретінде заңдастырылған, жазалары DWI/DUI жазаларымен салыстырылады. Уақытша қабілетсіздіктің басқа да себептері – шаршау, дегидратация және эмоционалдық стресс. Бұл реакция жылдамдығына, ақыл-ой процесіне, сезімталдыққа және шешім қабылдауға әсер етуі мүмкін. Көптеген заңнамалық аумақтар қаруды қауіпсіз пайдалануға қабілетсіз деп танылған адамдарға, мысалы, психикалық аурулары бар немесе сотталған қылмыскерлерге қару иеленуге тыйым салады.

Балалар

Американың Ұлттық атқыштар қауымдастығының мектепке дейінгі жастан 6-сыныпқа дейінгі балаларға арналған Eddie Eagle бағдарламасы, балаларға қару-жараққа тиіспеуді үйретуді мақсат етеді, егер олар қауіпсіз сақталмаған қаруды кездестірсе, осылайша атыс қаруымен болған жазатайым оқиғалардан сақтануға көмектеседі. Eddie Eagle сияқты бағдарламалардың тиімділігі толыққанды анықталған жоқ. Пікірсарапқа тартылған журналдарда жарияланған кейбір зерттеулер көрсеткендей, тіпті қару-жараққа тиіспеуге үйреткен жағдайда да, кішкентай балалардың табиғи қызығушылығын бақылау өте қиын. Қару-жараққа қолжетімділік жастардың өзіне-өзі қол жұмсауының маңызды факторы болып табылады. Америка Педиатрия Академиясы (ААП) үйде қару-жарақ, әсіресе тапаншаның болуы, үйдегі балалар мен жастардың жарақаттану және қаза болу қаупін арттыратынын ескертеді.