Кіріспе

17 ғасырдағы француз желкенді кемесі

Le Griffon (lə ɡʁifɔ̃, Гриффон) – 1679 жылы француз саяхатшысы және тері саудагері Рене Роберт Кавельер, Сиер де Ла Сальль Канаданың Ниагара аймағында салған желкенді кеме. "Гриффон" Ниагара өзеніндегі Каюга аралында немесе оның жанында құрастырылып, теңізге жіберілді және жеті зеңбірекпен қаруландырылды. "Гриффонның" нақты көлемі мен құрылысы белгісіз, бірақ көптеген зерттеушілер оның 45 тонналық барк болғанына сендіреді. Ол сол кезге дейін Ұлы көлдердегі ең ірі желкенді кеме болды. Ла Сальль мен әке Луи Эннепен 1679 жылдың 7 тамызында 32 адамнан тұратын экипажбен "Гриффонның" алғашқы сапарына шықты. Олар Эри, Гурон және Мичиган көлдерін бойымен, бұрын тек каноэмен өтілген, белгісіз сулар арқылы жүзіп өтті. Кеме Мичиган көлінің солтүстігінде, Грин-Бейге жақын аралға қонды, онда жергілікті тайпалар француздермен сауда жасау үшін жануарлар терісімен жиналған еді. Ла Сальль мен серіктері 18 қыркүйекте кемеге мініп, Ниагараға қайта жіберді. Аралдан қайтып келе жатқанда, ол барлық алты экипаж мүшесімен және терісімен бірге жоғалып кетті. "Гриффонды" салуға жасалған тырастың бір салдары – Эри және Онтарио көлдері арасындағы Ниагара сарқырамасының ашылуы болды. Жылдар бойы көптеген теориялар айтылғанмен, "Гриффонның" тағдыры немесе қазіргі орналасқан жері туралы нақты келісімге қол жеткізілген жоқ. Le Griffon (кеме, 1679)

Дизайн

Ле Гриффон кемесінің үлгісі Атлант мұхитын кесіп, Жаңа әлемге барған зерттеушілер қолданған үлгіге ұқсас болды. Тарихшы Дж. Б. Мэнсфилд бұл кеме "осы сулардың жағалауларын мекендеген үнді тайпаларының ең терең сезімдерін оятты" деп мәлімдеді. Ле Гриффонның Ниагара шарлауының оңтүстігіндегі Ниагара өзенінің жоғарғы ағысынан Грин-Бэйге дейін уақытша бекіністен жүзуі – Ла Салдың төрт экспедициясының екіншісі болды, ол Миссисипидегі Иллинойс өзенінің сағасында аяқталды. Оның 1669 жылғы алғашқы экспедициясы Онтарио көлінің оңтүстігінде тоқтатылған. 1682 жылғы үшінші экспедициясы екіншісінің жолын қайта өтті, содан кейін Миссисипи өзенінің орта және төменгі ағыстарын Мексика шығанағына дейін басып өтті. 1684 жылы Франциядан басталган соңғы экспедициясы Техастың шығысындағы Мексика шығанағының жағалауындағы аймақты зерттеді, онда Миссисипи өзенінің сағасында француз колониясын құруға тырысқанда қаза тапты. Ле Гриффоннан кейін 80 жылдан астам уақыт өткен соң тағы бір желкенді кеме Ұлы көлдерді кезіп, көлдердің коммерциялық игеруіне және Америка батысының қоныстануына мүмкіндік берді.

Алғашқы кемелер мен дайындықтар

Le Griffon кемесі Ұлы көлдердегі алғашқы кеме санала ма, саланбас, бұл кемеге осы атау беру үшін қандай талаптар қажет екеніне байланысты. Кемеге палуба, тұрақты мачталар және ат қою сияқты критерийлер қарастырылуы мүмкін. 1673 жылға дейін көлдерде ең көп тараған кеме – каноэ болды. Өзендер мен ағындарда кішкентай каноэлер қолданылса, көлдердегі каноэлер көбінесе 11 метрге дейін жететін үлкен кемелер еді. Олардың кейбіреулері бір тікеден қашалған ("дугут" немесе "пирога") жасалған, ал көпшілігі – қабықтан жасалған каноэлер еді. Бато да жиі кездесетін. Олар ашық кемелер (палубасы жоқ) болатын, ұзындығы 11 метрге дейін жететін және 3-4 тоннаға дейін жүк тасымалдай алатын. Кейде оларға мачта мен желкен орнатылса да, негізгі қозғалтқыштары ескек немесе бағана болды. Желкендер жел бағытында жүзуге қосымша көмекші құрал ретінде ғана қолданылды. Желге қарсы тиімсіздігі оларды желкенді кеме ретінде пайдасыз етті және ашық суда қауіпсіз болмады.

Ниагара шарлауығының астында: Онтарио көлінде алғашқы кемелер

Джеймс Мансфилд Сондай-ақ, 1676 жылы Форт-Фронтенак қаласында Ла Сал «ағылшындарды қорқытуға арналған кемелерінің қадаларын салды» дейді. Х. В. Беквиттің айтуынша, 1678 жылдың қыркүйегінде Ла Салдың «Онтарио көлінде үш кішкентай кемесі болған, оларды ол үндістермен жағалау саудасында пайдаланған». Бұл дереккөздердің ешқайсысы осы кемелердің біріне де ат қоймаған. Тонти, Хеннепин және ЛеКлерк (Ла Салмен бірге болғандар) жазбаларында 10 тонналық шағын кеме туралы айтылғанмен, олар оған ат бермеген. 1678 жылы Ла Салдың басты назары «Ле Гриффонды» салуға аударылды. Қыркүйек айының соңында Форт-Фронтенакқа келген ол, Франциядан жақында әкелген құрылыс материалдарын Ниагара шарлауының үстіндегі жаңа кемесін салуға арналған жерге тасымалдау үшін Форт-Фронтенак тақтасында кеме салуға уақыты да, ықыласы да болмады. Беквиттің пікірінше, ол Ниагараға алғашқы топты жіберу үшін шамамен он тонна жүкті тасымалдайтын кемесін таңдады. Ла Салдың адамдары бірінші кезекте өздеріне тұрақ салуы керек болды, содан кейін олардың ежелгі мекеніне жасалған шабуылға қарсы болған ирокездерден қорғануы керек еді. Бұл Ниагарадан шығысқа қарай 121 шақырым, ал Онтарио көлінен оңтүстікке қарай 32 шақырым жерде орналасқан ауыл еді. Олар жергілікті тұрғындар өздерінің жобаларына кедері келтірмеуі үшін сенімді бітімге келуді қалады. Сенекалармен келіссөздер орташа сәттілікке жетті, сондықтан олар ауылды тастап кеткенде, жергілікті тұрғындар олардың жобасын аяқтауға рұқсат беретініне күмәндана берді. 14 қаңтарда олар Ниагараға қайта келді. Кемеде «Ле Гриффонға» арналған якорь, тізбек, қару, арқан, кабель, сондай-ақ сапарға қажетті жабдықтар мен азық-түлік болды. Ла Сал көлдің оңтүстік жағалауымен жүрді. Ла Сал Тагарондиде Сенекалармен кездесуге шешім қабылдады. Ол қазіргі Рочестер, Нью-Йорк қаласының жанында жағаға шығып, Ла Мотте мен Хеннепин кеткеннен кейін көп ұзамай Тагарондиске келді. Ол үндістердің «үлкен каноэ» және қосымша құрылыстарға деген төзімділігін қамтамасыз етуде сәттірек болды. Ла Сал қайтадан кемеге отырғанда, компания тағы да батысқа қарай жүзіп кетті, бірақ Ниагарадан 40 шақырымдай жерде ауа райы олардың жолын тосқаулады. Ла Сал мен кеме ұшқышы арасында келіспеушілік туды, сондықтан Ла Сал мен Тонти Ниагараға дейін жаяу жүріп кетті. Олар келгенде Ла Мотте мен Хеннепин әлі қайтып келмеген еді. Сол жерде Ла Сал «Ле Гриффонды» салуға арналған жерді таңдады. Ла Салдың «Ле Гриффонды» салуға таңдаған жері Cayuga аралындағы Cayuga Creek сағасының аузында немесе оған жақын жерде анықталды. Ла Сал мен Тонти кеткеннен кейін, ұшқыш пен экипаж жабдықтаушы кемемен олардың соңынан ермек болды. 1679 жылдың 8 қаңтарында ұшқыш пен экипаж түнді жағада өткізуге шешім қабылдады, онда олар от жағып, жылынып ұйықтауға болатын еді. Түн тыныш болды және олар кемені сенімді бекіткенін ойлады. Бірақ кенеттен қатты жел соғып, олар кемеге қайта орала алмады. Кеме шығысқа қарай шамамен 9 шақырым жүзіп, қазіргі Тридцать-Майл-Пойнт маңындағы жерге тіреліп, қирады. Ла Сал жоғалту туралы естігенде (хабаршы немесе жергілікті тұрғындардың бірі арқылы), ол Ниагарадан шығып, құтқару жұмыстарына қатысты. Олар якорьлерді, тізбектерді және «Ле Гриффонға» қажетті материалдардың көп бөлігін тауып алды, бірақ азық-түлік пен жабдықтардың көп бөлігі жоғалып кетті. Олар материалдарды Ниагара өзенінің сағасына дейін сүйреп әкеліп, бірнеше күн үндістердің ауылында демалып, жылынып, содан кейін материалдарды қар арқылы, бір-бірлеп, шарлаудың үстіндегі қонысына жеткізді.

Ле Гриффин ғимараты

Кемесінің құрылысы 1679 жылдың 26 қаңтарында басталды. Ла Саль Хеннепинге бірінші қаданы қағу құрметін ұсынды, бірақ Хеннепин басшысына демеушілік жасады. Қажетті жабдықтарын жоғалтқан Ла Саль «Ле Гриффон» құрылысын Тонтидің қамқорлығына қалдырып, «Форт-Фронтенакқа» қайта оралу үшін аттанды. Мұз қатып қалған өзендер саяхатты жеңілдеткенімен, тамақ табу қиын болды. Ол ашаршылыққа ұшырап келді, бірақ ол жерде оның қарсыластары кредиторларының арасында күмән мен қарсылықты қозғауға үміттенді. Оның мәселелерін шешуге кеткен уақыт экспедицияға оралуын ұзаққа соқтырды. Ла Саль кеткеннен кейін Тонти шағын бригантинаны қайтадан суға түсіріп, оны құрылыс орнынан материалдарды алып қашу үшін пайдалануға тырысты, бірақ қысқы ауа райы оған мүмкіндік бермеді. Содан кейін ол Ла Моттке каноэлерді пайдаланып материалдарды алып қашуды тапсырды. Көптеген суға батқан ескі желкенді кемелер «Ле Гриффон» деп айтылды, бірақ басқа кемелер екені дәлелденгендерден басқа, ешқайсысы анық сәйкес келмеді. 1800 жылдардан бері «Ле Гриффонды» табу туралы 22 талап жасалды, олардың барлығы 2-еуін қоспағанда, жоққа шығарылды. Бір үміткер – 1873 жылдан бері белгілі болған «Хьюрон» көліндегі «Манитоулин» аралының батыс жағындағы кеме қалдығы, сол кезде аралдың батыс жағында маяк салынған. Тағы бір үміткер – 2018 жылы «Ұлы көлдерді зерттеу тобы» жеке теңіз компаниясы тапқан «Грин-Бэйге» кіреберісіндегі «Кедейлік аралының» жанындағы қиратылған материалдар алаңы. 2022 жылы Мичиган штатының теңіз археологы Уэйн Лусарди тікелей айтты: «Грифон табылмады».

Миссиссаги бұғазының жері

1873 жылы Гурон көліндегі Манитолин аралының оңтүстік-батыс жағында тұрақты күзетшісі бар маяк салынды. Манитулин аралындағы Миссиссаги маягынан солтүстікке қарай шамамен бір шақырым жерде кеме апаты болды. 1887 жылы тас артындағы шұңқырда 4 қаңқа, ал жақын жердегі тас үңгірде тағы 2 қаңқа табылды. Олар қайың қабығына оралған және сол кездегі үндістерге тиесілі деп саналды. Айта кетейік, "Гриффин" кемесінде 6 теңізші болған. Қаңқалармен бірге француз жазулары бар бірнеше металл белгілер және кейінірек 17 ғасырға жатқызылған күміс сағат табылған. 1898 жылы маяк күзетшісі Альберт Каллис Гурон көлінің солтүстігіндегі Манитолин аралының батыс жағажайында "Ле Гриффин" кемесінің қалдықтарын тапты деп есептеді. Кейбір артефакттарды зерттеу нәтижелері күмәнді болды. Бір мәлімет бойынша, кемеде орталық борты болмаған; келі – бір фут шаршылы ағаштан жасалған, кеменің ішінде алдыңғы және артқы жағына параллель орналасқан екі ағашқа бекітілген. Бекіткіштер 36 дюймдік темір бұрандалар болған. Кеменің түбіндегі ойыстар жерге сіңіп кетуіне арналған. Бұрандалар мен қадалар шаршы таяқшалардан жасалған, бұрандалар ағашқа жиектелген және қолмен тегістелген. Темір 1600 жылдары Францияда отын ретінде ағаш қолданылып балқытылған. Қорғасын тығындары сол кездегі француз галиоттарында қолданылған. Дренажды ашуға арналған поршеньнің ұшы сияқты екі қорғасын кесе. Ескі үнді бір маяк күзетшісі Уильям Грантке, апат 1780-1790 жылдары оның әкесі бала кезінде болғанын айтқан. Апатқа ұшыраған кеме ең ескі тұрғындардың естелігінде сақталған; алғашқы қоныс аударушылар кемеден темірді тырмалау тістері үшін алып, оның тігістерінен оқтар мен балық аулауға арналған салмақтар жасаған. 1930 жылға дейін Миссиссаги бұғазында балық аулаушы, ілгегін көтеріп алып, бір жағы сынған, екінші жағында кеме қалдықтарының ағаштарын тапқан. 1930 жылдары әскери-теңіз күштерінің командирі мен мемлекеттік археолог қолмен кесілген кеме ағаштарын көрген; қалғандары 15х30 фут көлеміндегі төменгі бөлігінің бір бөлігі ғана болды. 2021 жылы жарық көрген кітапта "Ле Гриффин" Манитолин аралында құлағаны туралы қорытынды жасалған.

Екі үңгірден жиналған қаңқалар мен артефакттардың көп бөлігі, сондай-ақ маякта ұзақ сақталған кеме қалдықтары, өте өкінішті жағдайлар салдарынан жоғалып кетті. Жағалаудағы кеме қалдықтары 1942 жылы болған дауылда шайылып кетті. Бүгінде кемеден темір, ағаш және қорғасын тығындарының бірнеше бөліктері ғана қалды.

Басқа талаптар

2001 жылы Мичиган көліндегі Грин-Бейге жақын орналасқан Кедейлік аралының жанында, Great Lakes Exploration Group жеке теңіз компаниясы көл төбесінен шығып тұрған 10,5 футтық (шамамен 3,2 метрлік) бағананы тапты. Көп жылдық заңдық талас-тартыстардан кейін Мичиганның Табиғи ресурстар департаменті рұқсат берді, ал 2013 жылдың 16 маусымында АҚШ және Франция археологтары алғаш рет объектіні зерттеу үшін су астында шұңқыр қазды. Олар 15 дюймдік (38 см) қараңғыланған ағаштан жасалған тақтаны тапты, ол адам жасаған мәдени артефакт болуы мүмкін. 2013 жылдың 19 маусымында археологтар тобы 19 футтық (5,8 метрлік) ағаш бағананың кемеге тіркелмегенін анықтап, оны көлден шығарды. Археологтар екі топқа бөлінді: бірі бұл жүздеген жыл бұрынғы кемеден шыққан боуссприт болуы мүмкін деп болжады, ал екіншілері бұл 19 ғасырда балық аулауға қолданылатын қарапайым фунт тор тірегі екенін айтты. Кейінірек жүргізілген радиокөміртектік талдау нәтижелері нақты болмады, ол 1660 және 1950 жылдар аралығында жасалған болуы мүмкін екенін көрсетті. Бағананы қазу кезінде жақын жердегі басқа да аймақтар іздестірілді. Сонар шамамен Le Griffon кемесінің өлшемдеріне ұқсас нысанды бірнеше фут шөгіндінің астында көрсетті, бірақ қазба одан әрі ештеңе таппады. Кейіннен мұзгүлдер тобының тудырған бұрыс оқылымдарға себеп болғаны болжалды. 2018 жылы Great Lakes Exploration тобы спутниктік және әуе суреттерін пайдалана отырып, қазылған жерден 3,8 миль (6,1 км) қашықтықта кеме апаты мен қалдықтар алабын тапты. Кеме апатын қазу туралы сұранысқа жауап ретінде Мичиганның Табиғи ресурстар департаменті электрондық хат арқылы Либерттердің талабын қабылдамады, осылай деп мәлімдеді: «Біздің археологтарымыздың жақында жарияланған медиа суреттерін қарауы 19 ғасырдың соңындағы Ұлы көлдердегі кеме жасау материалдары мен әдістемелерін және француз колониялық кемесіне мүлдем сәйкес келмейтін үлкен өлшемдердегі кеме апатының қалдықтарын көрсетті. Кельсон құрылымы, мачта тіректері, жұпталған едендер мен футтоктар және төбелік ағаштар барлығы желкенді кеме, мүмкін шхуна немесе шхуна баржасы екенін көрсетеді, ол 1800 жылдардың соңғы жартысында салынған және пайдаланылған. Бұған қоса, бұл кеме апаты жақсы белгілі, оны әуе суреттерінде анық көруге болады және мемлекеттік органдар бақылап отырған». Le Griffonды табу туралы соңғы нақты мәлімдеме 2014 жылдың 27 желтоқсанында болды, онда екі суарғыш, Кевин Дайкстра мен Фредерик Монро, олар Le Griffon деп сенген апатты тапқандарын жариялады, оның мұрын бөлігі кейбір сәндік грифонға ұқсас. Олардың талабы Мичиган билігі 2015 жылдың 9 маусымында координаттарды алғаннан кейін оның шынайылығын тексеру үшін суға түскенде тез арада жоққа шығарылды. Мичиган штатының теңіз археологы Уэйн Р. Лусарди апаттың 90 футтық (27 метрлік) ұзындығы және бу қазандығының болуына байланысты буксир екенін дәлелдеді.