Кіріспе

Оңтүстік Америкадағы негізгі су жиналатын алап Амазонка өзені арқылы Атлант мұхитына құйылады. Су жиналатын алап – Амазонка бассейні. Амазонка бассейні Оңтүстік Американы Амазонка өзені және оның салаларымен суға толы етеді. Амазонка су бассейнінің ауданы шамамен , немесе Оңтүстік Америка құрлығының 35,5 пайызын құрайды. Ол Боливия, Бразилия, Колумбия, Эквадор, Гайана, Перу, Суринам және Венесуэла елдерінің және Француз Гвианасының аумағында орналасқан. Бассейннің көп бөлігін Амазонка тропикалық орманы, сондай-ақ Амазония жабады. Тығыз тропикалық орманның ауданы зор болғандықтан, ол әлемдегі ең үлкен жаңбырлы орман болып табылады.

География

Амазонка өзені бассейнінің батысындағы Анд тауларынан басталады, оның ең ірі салалары Перудегі Мараньон және Апуримак өзендері. Амазонка өзенінің алабы Оңтүстік Американың орталық және шығыс бөлігінің барлығын қамтиды, Анд тауларының шығысында жатыр және солтүстіктегі Гайана үстіртінен оңтүстіктегі Бразилия үстіртіне дейін созылады. Атлант мұхитына құятынға дейін шамамен 7000 км-ге жуық ұзындығы бар, ол әлемдегі ең ұзын екі өзеннің бірі. Ғалымдар Амазонка Нилден ұзын екенін мәлімдеді, бірақ оның нақты ұзындығы туралы пікірталас жалғасуда. Амазонка жүйесі өзендер арқылы мұхитқа жеткізілетін судың шамамен 20% -ын құрайды. Мал шаруашылығы мен соя егістігінің өсуіне байланысты Амазонка ормандарының бір бөлігі кесіліп тасталған. Амазонка бассейні бұрын Анд таулары пайда болғанға дейін батысқа қарай Тынық мұхитына ағып, кейін таулардың қалыптасуы салдарынан бассейнді Атлант мұхитына қарай шығысқа бұрды. Саяси жағынан бассейн Перу Амазониясы, Бразилияның Амазония Легал аймағы, Колумбияның Амазонка табиғи аймағы, Венесуэла штаты Амазонас, сондай-ақ Боливия мен Эквадордың бір бөлігіне бөлінген.

Өсімдіктер

Өсімдіктер өте тығыз өседі және ауыр жауын-шашын мен тығыз, кең жайылған мәңгі жасыл және қылқан жапырақты ормандардың арқасында жануарлардың түрлерінің әртүрлілігі салыстырмалы түрде жоғары. Өсімдіктердің қалың қанатынан жерге аз күн сәулесі жетеді. Жер қараңғы және ылғалды болып қалады, сондықтан тек көлеңкеге төзімді өсімдіктер ғана өсе алады. Орхидеялар мен бромелиялар күн сәулесіне жақындау үшін ағаштар мен басқа өсімдіктерді пайдаланады. Олар паразиттер емес, эпифиттер ретінде, ауа тамырларымен бұтақтар мен ағаш діңдеріне жабысады. Амазонкаға тән тропикалық ағаштардың түрлеріне бразилия жаңғағы, резеңке ағашы және Ассаи пальмасы кіреді.

Сүтқоректілер

Амазонкада 1400-ден астам сүтқоректілер түрі табылған, олардың көп бөлігі – жартастар мен кеміргіштер. Оның ірі сүтқоректілеріне ягуар, оцелот, капибара, пума және Оңтүстік Америка тапирі жатады.

Құстар

Амазонка бассейнінде шамамен 1500 түрге жуық құс мекендейді. Амазонканың биологиялық әртүрлілігі және осы ылғалды ормандарда қоныстанған әртүрлі құс түрлерінің көптігі – осы құстардың сан алуан отбасыларының болуымен анықталады. Мысалы, Гуян тау торғайына жататын котингалар отбасы осыған дәлел. Мұнда тукан, колибри сияқты құстар да кездеседі. Аралар Амазонка өзенінің сазды жартастары бойында жүздеген болып жиналады, осымен олардың аты шыққан. Амазонканың батысында жүздеген аралар мен басқа да попугайлар көбінесе күн сайын, жаңбырлы күндерді есептемегенде, балшық жеу үшін өзен жағалауларына түседі.

Жыртқыш жануарлар

Жасыл анаконда Амазонканың суы аз ағысымды жерлерінде мекендейді, ал жасыл ағаш боасы мен констриктор боасы Амазонканың ағаш басында тіршілік етеді. Көптеген бауырымен жорғалаушылар түрлері заңсыз жиналып, халықаралық үй жануарлары саудасына экспортталады. Тірі жануарлар контрабанда индустриясында есірткі, алмастар және қару-жарақтан кейінгі төртінші ең ірі тауар болып табылады.

Құмтазылар

Амазонкада суға жүзіп, тіршілік ететін 1500-ден астам қосмекенділер түрі бар. Температуралық аймақтағы бақалар көбінесе су жанындағы ортаға шектелгенімен, тропикалық бақалар ағаштарда көптеп кездеседі және орман төңірегіндегі су қоймаларында салыстырмалы түрде сирек табылады. Бұл құбылыстың себебі өте қарапайым: бақалар терісін үнемі ылғалды ұстауы керек, себебі олардың тыныс алуының шамамен жартысы тері арқылы жүзеге асады. Жаңбырлы орманның жоғары ылғалдылығы және жиі жаңбырлар тропикалық бақаларға ағаштарға еркін қозғалуға және орман суларының көптеген жыртқыштарынан қашуға мүмкіндік береді. Температуралық және тропикалық бақалар арасындағы айырмашылықтар олардың мекен ету ортасымен ғана шектелмейді.

Балық

Амазонка алабында 2500-ға жуық балық түрі белгілі, ал 1000-нан астам қосымша сипатталмаған түрлердің бар екені есептеледі. Бұл Жер бетіндегі кез келген басқа өзен алабынан көп, және Амазония – Неотропикалық балықтардың әртүрлілігінің орталығы. Белгілі Амазонка балық түрлерінің шамамен 45%-ы (1000-нан астам түрі) осы алапқа тән. Осы ерекше түрлердің көп болуын Амазонка алабының әртүрлі бөліктері арасындағы айырмашылықтармен түсіндіруге болады, нәтижесінде көптеген балық түрлері кішкентай аймақтарға ғана тән. Мысалы, таза су өзендерінің фаунасы ақ және қара су өзендерінің фаунасынан ерекшеленеді, ағысы баяу жерлердегі фаунасы таяздықтардағы фаунасынан, кішкентай өзендердегі фаунасы ірі өзендердегі фаунасынан, ал тереңдіктегі фаунасы жағалаудағы фаунасынан айқын ерекшеленеді. Амазонкадағы ең көп түрлі топтар – Characiformes (Амазонкадағы барлық балық түрлерінің 43%) және Siluriformes (39%), бірақ көптеген түрлері бар басқа топтарға Cichlidae (6%) және Gymnotiformes (3%) жатады. Амазонканың жоғары бөліктерінде кездесетін бұқа акуласы мен пиломарыш одан да үлкен мөлшерге жете алады, бірақ олар еврихалинді және көбінесе теңіз суларында кездеседі. Үлкен балықтарға қарағанда, Амазонкада бірнеше туысқа жататын, одан кішкентай балықтар бар. Ең кішкентайлары – Leptophilypnion ұйықтайтын гобилері, олардың ұзындығыдан аспайды және әлемдегі ең кішкентай балықтардың қатарына жатады. Амазонка өте үлкен балық шаруашылығын қолдайды, оның ішінде үлкен сомдардың (мысалы, Амазонкаға ұзақ көшіп көбейетін Brachyplatystoma), арапаима және тамбаки сияқты белгілі түрлері бар, сондай-ақ аквариум саудасында маңызды түрлерге, мысалы, оскар, дискус, ангел балығы, Corydoras сомдары және неон тетрасы кіреді. Амазонкада Phreatobius тұқымдасына жататын бірнеше үңгір балық түрлері, сондай-ақ бассейннің батыс бөлігіндегі (Андий аймағы) үңгірде тұратын Astroblepus pholeter кездеседі. Токантин бассейні, мүмкін, Амазонка бассейніне кірмейді, бірақ онда бірнеше үңгір балық түрлері және Loricaria spinulifera, L. pumila, Peckoltia pankimpuju, Panaque bathyphilus және Panaqolus nix лорикаридтері (бұл бес түрі де "қалыпты" жағдайда таяз суларда кездеседі) бар. Амазонка балықтары пайдаланатын ең ерекше орта – құрлық. Сплэш тетра су үстіндегі өсімдіктерге жұмыртқа салуымен танымал, оларды үнемі шашыратып, ылғалды ұстайды, Оңтүстік Америка өкпелі балығы құрғақ маусымда жер астында шырышты қабықшада өмір сүре алады, кейбір кішкентай өзендік килифиштер су көздері арасында құрлықтан секіріп өте алады (кейде салыстырмалы түрде ұзақ қашықтыққа, тіпті көтеріледі) және су жыртқыштарынан қашу үшін қасақана құрлыққа секіруі мүмкін, ал сипатталмаған құрт тәрізді Phreatobius сомы өзендердің жанындағы (ішінде емес) су батып кеткен жапырақ шөгінділерінде өмір сүреді. Амазонка алабындағы негізгі балық топтарына мыналар жатады: олардың шамамен 40%-ы – қоңыздар (Coleoptera барлық белгілі жануарлар түрлерінің 25%-ын құрайды). Еуропаның барлық жерінде 321 түр болса, Перудегі Ману ұлттық паркінде (4000 гектар зерттелген жер) 2300 түр, ал Тамбопата ұлттық қорығында (5500 гектар зерттелген жер) кем дегенде 1231 түр бар.

Климат

Амазонка өзенінің алабында су деңгейі төмендейтін мезгіл (халық арасында жаз деп аталады) және су тасып ағатын мезгіл (халық арасында қыс деп аталады) болады. Осы кезеңде өзендер жақын орналасқан, көшпелі орманды суға батырады. Алаптың климаты көбінесе ыстық және ылғалды. Дегенмен, кейбір аймақтарда жаз айларында (маусым-қыркүйек) жақын маңдағы таулардың бойымен келетін Антарктика желдерінің әсерінен суық жел соғып, температура төмендеуі мүмкін. Жылдық орташа температура 25-28 градусқа тең, жаз бен қыс маусымдары арасында айырмашылық шамалы.

Адамның өмір салты

Амазонияда халық сирек қоныстанған. Ішкі аймақтарда шашыраңқы елді мекендер бар, бірақ халықтың көп бөлігі Амазонка және басқа да ірі өзендердің жағалауындағы бірнеше ірі қалаларда тұрады, мысалы, Перудегі Икитос – Лоретода, Амазонас штатындағы Манауста және Пара штатындағы Белемде. Көптеген аймақтарда соя егістігі және мал өсіру үшін (жерді орман емес түрде пайдаланудың ең кең таралған жолы) орман кесілген. Кейбір тұрғындар жабайы резеңке және бразилиялық жаңғақ жинап алады. Бұл – ағаштарды кеспейтін, табиғаттан алуға негіделген шаруашылық түрі. Орманды кесуге немесе орманды тазартуға байланысты ауыл шаруашылығымен салыстырғанда, бұл салыстырмалы түрде тұрақты қызмет. Халық арасында уыс тәрізді шатырлары бар саманнан тоқылатын үйлерде тұрады. Сонымен қатар, олар "Малока" деп аталатын, тік еңісті шатыры бар көп қабатты үйлер де салады.

Тілдер

Амазонкада ең көп таралған тілдер – португал және испан тілдері. Амазонкада жүздеген туып өскен тілдер әлі де қолданылып келеді, олардың көпшілігі өте қауіпті жағдайда.

Жергілікті халықтар

Көптеген тайпалар Амазонка бассейнінде өмір сүреді, көбінесе салыстырмалы оқшаулықта. Шамамен 400-ден астам тайпалар жүздеген жылдар бойы Амазонка бассейнінде өздерінің мәдениеті, тілі және өмір салтымен өмір сүрген. Бүгінде Амазонка бассейнінің жалпы халқы 1,5 миллион адамды құрайды. 100-ге жуық байланысқа шықпаған тайпалар бар деген болжам бар. Бұл аймақтағы жергілікті халықтардың құқықтары үшін күресіп жатқан ең ірі ұйым – COICA. Бұл Амазонка бассейнінде жұмыс істейтін барлық жергілікті халықтардың құқықтарын қорғау ұйымдарын біріктіретін үстімізгі ұйым және бірнеше елде тұратын халықты қамтиды.

Өзен саудасы

Өзен аймақтардағы адамдар мен өнімдерді тасымалдаудың басты арнасы болып табылады, көлік құралдары балса ағашынан жасалған салдар мен ойылған каноэлерден бастап, қолмен салынған ағаш қайықтарға және қазіргі заманғы болат корпусты кемелерге дейін жетеді.

Ауыл шаруашылығы

Маусымдық су тасқыны жағажайлар мен аралдарға қоректік заттарға бай лайды қазып шығарып, қайта бөледі, бұл құрғақ маусымда өзен жағалауында күріш, бұршақ және жүгері егісін тыңайтқышсыз жүргізуге мүмкіндік береді, сондай-ақ жоғары жазықтарда шабындықтан пайдалануға да жағдай жасайды. Балық аулау жыл бойы қосымша тамақ көзі болып табылады, ал еркін жайылатын тауықтар жергілікті жерде таба алатын жемге қанағат етеді, сондықтан оларға қосымша азық қажет емес. Көбінесе орман және жағалаудағы құлаған ағаштардан жасалған көмір қалалық аймақтарда пайдалану үшін өндіріледі. Жабайы жануарлардың етін, әсіресе бұғы мен тасбақаның етін пайдалану кең таралған. Бразилиядағы кең ауқымды орманды жою белгілі және белгісіз түрлердің жойылуына, биологиялық әртүрліліктің төмендеуіне және топырақ, су және ауа сапасына кері әсер етеді. Орманды жою процесінің соңғы кезеңі – болат өндірісі сияқты өнеркәсіптік процестер үшін көмірдің ірі көлемде өндірілуі. Аймақтың топырағы көбінесе беткей және импортталған тыңайтқыштар мен химиялық заттарсыз бірнеше маусымнан астам пайдаланылмайды.

Жаһандық экологиялық рөл / Климаттың өзгеруіне әсер ету

Соңғы 20 жыл ішінде (2021 жыл) Бразилиялық Амазония сіңіргенінен 13% көбірек CO2 шығарды. Амазонияның биоәртүрлілігі де жаһандық жүйелердің маңызды бөлігі болып табылады, ол жаһандық көміртегі айналымына және осылайша климат өзгеруіне, сондай-ақ Оңтүстік Америка климаты мен жауын-шашыны үшін маңызды тірек болып табылатын жарты шарлық гидрологиялық жүйелерге әсер етеді. Бұдан өзге, ол Жердегі оттегінің 20% -ын құрайды.