Кіріспе
Sedoreoviridae (бұрын Reoviridae) – қос тізгілі РНК вирустарының туысы. Бұл туысқа жататын вирустардың кең иегерлер қатары бар, оларға омыртқалылар, омыртқасыздар, өсімдіктер, протозоалар және саңырауқұлақтар кіреді. Оларда липидтік қабықша болмайды және сегменттелген геномдары көп қабатты капсидтерге жиналған. Липидтік қабықшаның болмауы осы үлкен, күрделі вирустардың (диаметрі ~60–100 нм) үш өлшемді құрылымын анықтауға мүмкіндік берді, бұл бактериофагтың цистовирустар туысымен құрылымдық және, мүмкін, эволюциялық байланысын көрсетті. Қазіргі уақытта бұл туыста екі кіші туысқа бөлінген 15 туыстың 97 түрі бар. Реовирустар асқазан-ішек жүйесіне (мысалы, ротавирустар) және тыныс алу жолдарына әсер ете алады. "Reo" атауы "респираторлық-ішек жетім вирустары" деген сөздердің аббревиатурасы. "Жетім вирус" термині осы вирустардың кейбіреулерінің әзірге белгілі ешқандай аурумен байланысты еместігін көрсетеді. Reoviridae туысына жататын вирустардың жақында түрлі аурулармен байланысы анықталғанымен, бастапқы атау әлі де қолданылады. Реовирустық инфекциялар адамдарда жиі кездеседі, бірақ көптеген жағдайлар жеңіл немесе симптомсыз өтеді. Дегенмен, ротавирустар балаларда ауыр диарея мен ішек талмасын тудыруы мүмкін, ал егешқұйрықтарда жүргізілген зертханалық тәжірибелер ортореовирустардың генетикалық бейімділігі бар адамдарда целиакия ауруының пайда болуына қатысты екенін көрсетті. Вирусты фекалиядан оңай анықтауға болады, сондай-ақ, жұтқыншақ немесе мұрын секретінен, зәрден, цереброспинальді сұйықтықтан және қаннан да іздерге тап болуы мүмкін. Клиникалық үлгілерде реовирустарды анықтау оңай болғанымен, олардың адам ауруларындағы және емдеудегі рөлі әлі де нақты емес. Бұл туысқа жататын кейбір вирустар, мысалы, фитореовирустар және оризавирустар, өсімдіктерге жұғады. Өсімдіктерге жұғатын реовирустардың көпшілігі жәндіктер арқылы таралады. Вирустар өсімдікте де, жәндікте де көбейеді, әдетте өсімдікке ауру тудырады, бірақ жұқтырған жәндікке зиян тигізбейді немесе аз зиян келтіреді.
Sedoreoviridae (formerly Reoviridae) is a family of double stranded RNA viruses. Member viruses have a wide host range, including vertebrates, invertebrates, plants, protists and fungi. They lack lipid envelopes and package their segmented genome within multi layered capsids. Lack of a lipid envelope has allowed three dimensional structures of these large complex viruses (diameter ~60–100 nm) to be obtained, revealing a structural and likely evolutionary relationship to the cystovirus family of bacteriophage. There are currently 97 species in this family, divided among 15 genera in two subfamilies. Reoviruses can affect the gastrointestinal system (such as rotaviruses) and respiratory tract. The name "reo " is an acronym for "respiratory enteric orphan" viruses. The term "orphan virus" refers to the fact that some of these viruses have been observed not associated with any known disease. Even though viruses in the family Reoviridae have more recently been identified with various diseases, the original name is still used. Reovirus infections occur often in humans, but most cases are mild or subclinical. Rotaviruses, however, can cause severe diarrhea and intestinal distress in children, and lab studies in mice have implicated orthoreoviruses in the expression of coeliac disease in pre disposed individuals. The virus can be readily detected in feces, and may also be recovered from pharyngeal or nasal secretions, urine, cerebrospinal fluid, and blood. Despite the ease of finding reoviruses in clinical specimens, their role in human disease or treatment is still uncertain. Some viruses of this family, such as phytoreoviruses and oryzaviruses, infect plants. Most of the plant infecting reoviruses are transmitted between plants by insect vectors. The viruses replicate in both the plant and the insect, generally causing disease in the plant, but little or no harm to the infected insect.
Құрылымы
Реовирустар қаптамасыз және сыртқы (T=13) және ішкі (T=2) белок қабығынан тұратын икосаэдрлі капсидке ие. Ультрақұрылымдық зерттеулер вирион капсидтерінің түрлеріне байланысты екі немесе үш жеке қабаттан тұратынын көрсетеді. Ең ішкі қабат (ядро) T=1 икосаэдрлік симметрияға ие және 60 түрлі құрылымдық белоктан тұрады. Ядро геном сегменттерін қамтиды, олардың әрқайсысы транскрипцияға қажетті әртүрлі ферменттік құрылымды кодтайды. Ядро T=13 икосаэдрлік симметриялы капсид қабатымен жабылады. Реовирустардың ерекше құрылымы бар, оның бетінде гликолизделген тік белок орналасқан.
Геном
Reoviridae тұқымдасына жататын вирустардың геномдары 9–12 сегменттен тұрады, олар мөлшеріне қарай үш санатқа бөлінеді: L (ірі), M (орта) және S (кішкентай). Сегменттердің ұзындығы шамамен 0,2-ден 3 кбп-ға дейін жетеді, әрбір сегмент 1–3 ақуызды кодтайды (барлығы 10–14 ақуыз). Вирус эндолизосомадағы протеазалардың әсерінен ішінара қабықсызданады, онда капсид жартылай қорытылып, жасушаға одан әрі енуіне мүмкіндік береді. Одан кейін ядролық бөлшек цитоплазмаға әлі белгісіз механизм арқылы өтеді, онда геном консервативті транскрипцияланады, нәтижесінде оң мағыналы жіптердің артық мөлшері пайда болады, олар теріс мағыналы жіптерді синтездеу үшін матрицалық РНК ретінде қолданылады. Ультракүлгін сәулеленуге ұшырағаннан кейін реовирустың үш түрі үшін көптік қайта жандандыру (MR) байқалды. Олардың тәжірибелерінде реовирус бөлшектері бір инфекцияда өлімге әкелуі мүмкін ультракүлгін сәулесінің дозасына ұшыратылды. Алайда, екі немесе одан көп инактивацияланған вирустардың жеке жасушаларды жұқтыруына рұқсат берілген кезде MR жүзеге асты және тірі ұрпақ пайда болды. Олардың айтуынша, көптік қайта жандандыру – бұл жөндеудің бір түрін қамтиды. Миход және авторлар әртүрлі вирустардағы MR мысалдарына шолу жасады және MR вирустарда геномдық зақымдарды рекомбинациялық жолмен жөндеудің артықшылығын беретін, жыныстық өзара әрекеттесудің кең таралған түрі екенін ұсынды.
Терапиялық қолдану
Реовирустар көбінесе адамдарда патогендік емес болғанымен, бұл вирустар вирустық патогенезді зерттеу үшін өте тиімді тәжірибелік модельдер болып табылады. Жаңа туған егеуқұйрықтар реовирустық инфекцияларға өте сезімтал және реовирустық патогенезді зерттеу үшін басымдық берілген эксперименталды жүйе ретінде қолданылған. Reolysin – сүтқоректілердің ортореовирусының 3-серотипінің (Dearing штаммы) құрамындағы реовирус препараты, қазіргі уақытта әртүрлі қатерлі ісіктерді емдеу үшін клиникалық сынақтардан өтуде, соның ішінде Reolysin-ді басқа иммунотерапиялармен біріктірудің рөлін зерттеуге бағытталған зерттеулер де жүргізілуде.