Кіріспе

Sedoreoviridae (бұрын Reoviridae) – қос тізгілі РНК вирустарының туысы. Бұл туысқа жататын вирустардың кең иегерлер қатары бар, оларға омыртқалылар, омыртқасыздар, өсімдіктер, протозоалар және саңырауқұлақтар кіреді. Оларда липидтік қабықша болмайды және сегменттелген геномдары көп қабатты капсидтерге жиналған. Липидтік қабықшаның болмауы осы үлкен, күрделі вирустардың (диаметрі ~60–100 нм) үш өлшемді құрылымын анықтауға мүмкіндік берді, бұл бактериофагтың цистовирустар туысымен құрылымдық және, мүмкін, эволюциялық байланысын көрсетті. Қазіргі уақытта бұл туыста екі кіші туысқа бөлінген 15 туыстың 97 түрі бар. Реовирустар асқазан-ішек жүйесіне (мысалы, ротавирустар) және тыныс алу жолдарына әсер ете алады. "Reo" атауы "респираторлық-ішек жетім вирустары" деген сөздердің аббревиатурасы. "Жетім вирус" термині осы вирустардың кейбіреулерінің әзірге белгілі ешқандай аурумен байланысты еместігін көрсетеді. Reoviridae туысына жататын вирустардың жақында түрлі аурулармен байланысы анықталғанымен, бастапқы атау әлі де қолданылады. Реовирустық инфекциялар адамдарда жиі кездеседі, бірақ көптеген жағдайлар жеңіл немесе симптомсыз өтеді. Дегенмен, ротавирустар балаларда ауыр диарея мен ішек талмасын тудыруы мүмкін, ал егешқұйрықтарда жүргізілген зертханалық тәжірибелер ортореовирустардың генетикалық бейімділігі бар адамдарда целиакия ауруының пайда болуына қатысты екенін көрсетті. Вирусты фекалиядан оңай анықтауға болады, сондай-ақ, жұтқыншақ немесе мұрын секретінен, зәрден, цереброспинальді сұйықтықтан және қаннан да іздерге тап болуы мүмкін. Клиникалық үлгілерде реовирустарды анықтау оңай болғанымен, олардың адам ауруларындағы және емдеудегі рөлі әлі де нақты емес. Бұл туысқа жататын кейбір вирустар, мысалы, фитореовирустар және оризавирустар, өсімдіктерге жұғады. Өсімдіктерге жұғатын реовирустардың көпшілігі жәндіктер арқылы таралады. Вирустар өсімдікте де, жәндікте де көбейеді, әдетте өсімдікке ауру тудырады, бірақ жұқтырған жәндікке зиян тигізбейді немесе аз зиян келтіреді.

Құрылымы

Реовирустар қаптамасыз және сыртқы (T=13) және ішкі (T=2) белок қабығынан тұратын икосаэдрлі капсидке ие. Ультрақұрылымдық зерттеулер вирион капсидтерінің түрлеріне байланысты екі немесе үш жеке қабаттан тұратынын көрсетеді. Ең ішкі қабат (ядро) T=1 икосаэдрлік симметрияға ие және 60 түрлі құрылымдық белоктан тұрады. Ядро геном сегменттерін қамтиды, олардың әрқайсысы транскрипцияға қажетті әртүрлі ферменттік құрылымды кодтайды. Ядро T=13 икосаэдрлік симметриялы капсид қабатымен жабылады. Реовирустардың ерекше құрылымы бар, оның бетінде гликолизделген тік белок орналасқан.

Геном

Reoviridae тұқымдасына жататын вирустардың геномдары 9–12 сегменттен тұрады, олар мөлшеріне қарай үш санатқа бөлінеді: L (ірі), M (орта) және S (кішкентай). Сегменттердің ұзындығы шамамен 0,2-ден 3 кбп-ға дейін жетеді, әрбір сегмент 1–3 ақуызды кодтайды (барлығы 10–14 ақуыз). Вирус эндолизосомадағы протеазалардың әсерінен ішінара қабықсызданады, онда капсид жартылай қорытылып, жасушаға одан әрі енуіне мүмкіндік береді. Одан кейін ядролық бөлшек цитоплазмаға әлі белгісіз механизм арқылы өтеді, онда геном консервативті транскрипцияланады, нәтижесінде оң мағыналы жіптердің артық мөлшері пайда болады, олар теріс мағыналы жіптерді синтездеу үшін матрицалық РНК ретінде қолданылады. Ультракүлгін сәулеленуге ұшырағаннан кейін реовирустың үш түрі үшін көптік қайта жандандыру (MR) байқалды. Олардың тәжірибелерінде реовирус бөлшектері бір инфекцияда өлімге әкелуі мүмкін ультракүлгін сәулесінің дозасына ұшыратылды. Алайда, екі немесе одан көп инактивацияланған вирустардың жеке жасушаларды жұқтыруына рұқсат берілген кезде MR жүзеге асты және тірі ұрпақ пайда болды. Олардың айтуынша, көптік қайта жандандыру – бұл жөндеудің бір түрін қамтиды. Миход және авторлар әртүрлі вирустардағы MR мысалдарына шолу жасады және MR вирустарда геномдық зақымдарды рекомбинациялық жолмен жөндеудің артықшылығын беретін, жыныстық өзара әрекеттесудің кең таралған түрі екенін ұсынды.

Терапиялық қолдану

Реовирустар көбінесе адамдарда патогендік емес болғанымен, бұл вирустар вирустық патогенезді зерттеу үшін өте тиімді тәжірибелік модельдер болып табылады. Жаңа туған егеуқұйрықтар реовирустық инфекцияларға өте сезімтал және реовирустық патогенезді зерттеу үшін басымдық берілген эксперименталды жүйе ретінде қолданылған. Reolysin – сүтқоректілердің ортореовирусының 3-серотипінің (Dearing штаммы) құрамындағы реовирус препараты, қазіргі уақытта әртүрлі қатерлі ісіктерді емдеу үшін клиникалық сынақтардан өтуде, соның ішінде Reolysin-ді басқа иммунотерапиялармен біріктірудің рөлін зерттеуге бағытталған зерттеулер де жүргізілуде.