Кіріспе
Ацтек империясының Хуэй Чихуатлахтоани доны Изабел Моктесума (туған Текуичпох Ичкахохитзин; 1509/1510 – 1550/1551) – ацтек билеушісі Моктесума II-нің қызы. Ол Атликскатцин тлакатекаттлының, сондай-ақ ацтек императорлары Куитлахуак пен Куаутемокпен әйелі болды, осылайша ол соңғы ацтек императрицасы атанды. Испандықтардың жаулап алуынан кейін Дона Изабел Моктесума Моктесуманың заңды мұрагері ретінде танылды және енкоменда алған жергілікті мексикалықтардың бірі болды. Басқалардың арасында оның жарты әпкесі Марина (немесе Леонор) Моктесума және Оахакадағы үнді губернаторы Хуан Санчес болды. Дона Изабел бір тлакатекаттлға, екі ацтек императорына және үш испандыққа үйленді, бес рет жесір қалды. Оның жеңімпаз Эрнан Кортеспен заңды емес қызы болды, оны мойындаудан бас тартты, Леонор Кортес Моктесума. Оның ұлдары испандық аристократиясының ұрпағын құрды. Моктесума де Тултенго герцогы атағы оның бауырынан тарады және бүгінге дейін сақталып қалған.
Doña Isabel Moctezuma (born Tecuichpoch Ichcaxochitzin; 1509/1510 – 1550/1551) was a daughter of the Aztec ruler Moctezuma II. She was the consort of Atlixcatzin, a tlacateccatl, and of the Aztec emperors Cuitlahuac, and Cuauhtemoc and as such the last Aztec empress. After the Spanish conquest, Doña Isabel was recognized as Moctezuma's legitimate heir, and became one of the indigenous Mexicans granted an encomienda. Among the others were her half sister Marina (or Leonor) Moctezuma, and Juan Sánchez, an Indian governor in Oaxaca. Doña Isabel was married to one tlacateccatl, two Aztec emperors and three Spaniards, and widowed five times. She had a daughter out of wedlock whom she refused to recognize, Leonor Cortés Moctezuma, with conquistador Hernán Cortés. Her sons founded a line of Spanish nobility. The title of Duke of Moctezuma de Tultengo descends from her brother, and still exists.
Отбасы және ерте неке
Дона Изабелдің анасы - принцесса Теотлалько, ал оның туған аты - Текуич(по)цзин, науатль тілінде "лордтың қызы" деп аударылады. Теотлалько Моктезуманың басты әйелі болды, сондықтан Моктезуманың қыздары арасында Текуичпоцзин ең жоғары дәрежеде болды. Текуичпоцзин кішкентай кезінде 1520 жылға дейін қайтыс болған Атликскацинге үйленді. Әкесі өз халқымен немесе испандықтармен өлтірілгеннен кейін, ол дереу өзінің араласқан ағасы Куитлахуакқа үйленді, ол Моктезуманың қайтысынан кейін император атанды. Куитлахуак билік құрған 80 күннен кейін шешек ауруынан қайтыс болды. Куаутемок император болып, Текуичпоцзинге үйленді. Ол үшінші рет үйленген кезде он бір немесе он екі жаста болды.
Дона Изабель және Теночтитланды жаулап алу
Ернан Кортес пен басқа испандықтар 1519 жылдың 8 қарашасында Теночтитлан қаласына кірді. Олар бірнеше ай бойы Моктезуманың сарайында тұрды. Сол уақытта олар императорды тұтқынға алды. Ацтектер көтеріліс жасап, Кортес пен оның әскерін Теночтитланнан қуды ("Қайғылы түн", 30 маусым, 1520 жыл). Бірақ испандықтар Текуичпоцинды қалада қалдырды. Ацтек басшылары оны жаңа император Куитлахуакқа үйлендірді, ал ол жұқпалы аурудан қайтыс болғаннан кейін Куаутемокқа үйлендірді. Кортес 1521 жылы Теночтитланға шабуыл жасау үшін көптеген испандықтармен және үндістердің одақтастарымен, көбінесе Тлаксаладан келгендермен қайта оралды. Ацтектердің саны мен рухы шешек эпидемиясынан әлсіреген еді. Олар жеңіліске ұшырады. Куаутемок пен оның сарайы Теночтитланнан қайықпен қашуға тырысты, бірақ испандықтар оларды ұстады. Басылып беру кезінде Куаутемок испандықтардан өзінің сарайындағы әйелдерін, соның ішінде жас әйелі Текуичпоцинды құрметтеуді сұрады. 1525 жылы Кортес Куаутемокты өлімге кесті, ал Текуичпоцин үшінші рет жесір қалды.
Христиан дінін қабылдауы және Испаниямен династиялық одақ
Кортес Текуичпоцинды ацтектер мен испандар арасындағы биліктің жалғастығын көрсетуді көздеген нәрсесінің символы ретінде бағалады. Ол христиан дінін үйреніп, шамамен 1526 жылы католик дініне ауысып, Изабель есімімен крещениеден өтті, және осы атпен белгілі болды. Барлық көрсеткіштерге сәйкес, донья Изабель, бұрынғы ацтек ханшайымы Текуичпоцин, жаңа дініне шын ниетпен берілді. Ол августиндіктерге мол қайырымдылық жасады, тіпті олар оны тоқтатуды сұрады. Изабельдің христиандық білімінде оқуға үйрету болған жоқ, ол сауатсыз қалды. Кортес 1526 жылдың маусым айында донья Изабельді өзінің жақын серігі Алонсо де Градоға үйлендірді. Осы некеге байланысты келісімнің бір бөлігі – донья Изабельге үлкен энкоменда беру болды. Бұл энкоменда Теночтитланның (қазіргі Мексика қаласы) батысында орналасқан Такуба қаласынан (шамамен сегіз шақырым) тұрды және Мексика алқабындағы ең ірі энкоменда болып саналды, бұл Кортестің Изабельге берген маңыздылығын көрсетеді. Донья Изабельдің энкомендасы ғасырлар бойы сақталды. Испания және кейін Мексика үкіметтері 1933 жылға дейін донья Изабельдің ұрпақтарына зейнетақы түрінде роялти төледі, ал Моктезуманың ұрпақтарынан шыққан Миравалле графы Испанияда әлі де бар.
Құлдық туралы
Оның құлдыққа қарсылығы соңғы уақытта қызығушылық тудырып отыр. Изабелдің өзі әулетінде дәстүрлі болғандай, құл иесі болды, бірақ өмірінің соңына қарай барлық құлдарын азат етті. 1526 жылдың шілдесінде Кортес Изабелдің күйеуі Альсо де Градоға «Визитадор Реал» лауазымын берді – таж атынан сот және атқару билігін жүзеге асыруға құқығы бар, саяхаттап тексеруші аудитор. Де Градоға Жаңа Испанияның барлық қалалары мен ауылдарына барып, «христиандыққа өту процесін зерттеу және индейлерге жақсы қарау туралы Бургос заңдары сақталып жатыр ма, жоқ па, тексеру» деген нақты тапсырма берілді. Ол заңсыз құлдыққа салуды қудалап, жазалауға тиіс еді. Оның міндеті – жергілікті тұрғындарды заңсыз құлдыққа салу, испан шенеуніктері мен жергілікті билік арасындағы дауларды қарау және оған қарсы шыққан испанды түрмеге қамау болды. Алонсо осы міндетін орындау кезінде қайтыс болды. Изабел күйеуі арқылы жаңа заңдармен жақсы таныс болды. Бастапқыда ол испандардың құлдарды иелену және оларға қатысты шектеулер енгізу әрекеттеріне наразы болды. Күйеуіне Жаңа Испаниядағы жергілікті тұрғындардың құлдығын шектеу немесе жоюға бағытталған заңдарды күшпен орындау тапсырылғанмен, ол, асыл текті адам ретінде, жаулаудан бұрынғы құлдарын сақтап, оларға «дәстүрлі тәсілдермен» қарау құқығына ие болды. Ол тіпті енкоменда жеріндегі ережелерді өзгертуге шектеулі билікке ие еді. Ол осы құқығын пайдаланып, өмірі бойы көптеген жергілікті құлдарды иеленді. Бірақ өмірінің соңында өсиетімен олардың барлығын азат етті. Ол сондай-ақ оларға бостандық алғаннан кейін тіршілік етуге қажетті қаражат берілгенін қамтамасыз етті. Бұл өзгерістің себептері белгісіз, бірақ ол кейбір идеологиялық ағымдарда оны құлдыққа қарсы «белсенді» және жергілікті тәуелсіздіктің анасы ретінде бейнелеуге негіз болды. «Мен қалаймын, бұйырамын және осы менің еркім – осы елден туған, күйеуім Хуан Кано мен өзімнің меншігімізде болған ер және әйел құлдарымды құлдықтан және тұтқындықтан азат етуге. Олар еркін адамдар ретінде өздері қалағанын істей берсін, себебі мен оларды құл ретінде ұстамаймын. Егер олар (құлдар) болса, мен оларды азат етуді бұйырамын».
Кортес пен оның баласы, тағы екі неке
Дона Изабельді "өте әдемі" және "үнді үшін өте сүйкімді әйел" деп сипаттады. Оның төртінші күйеуі Алонсо де Градо көп ұзамай қайтыс болды, ал он жеті жастағы Изабель төртінші рет жесір қалды. Кортес оны үйіне алды, көп ұзамай ол жүкті болды. Ол оны дереу басқа серіктесі Педро Галлего де Андрадеге үйлендірді, ал бала бірнеше айдан кейін Леонор Кортес Моктезума болып (Изабелдің Марина немесе Леонор Моктезума есімді жарты қарындасы да болған) шүкіршілік рәсімінен өтті. Испан деректеріне сәйкес, ол баланы мойындаудан бас тартты, оны Кортестің тағы бір жақын серіктесі Хуан Гутьеррес де Алтамираноның қамқорлығына тапсырды. Бірақ Кортес баланы өзінің баласы деп қабылдады және оның жақсы тәрбиеленіп, өзінің және Дона Изабелдің мүлкінен мұра алуын қамтамасыз етті. Изабелдің Галлегомен некесінен 1530 жылы Хуан де Андраде Галлего Моктезума деген ұлы дүниеге келді. Алайда Галлего көп ұзамай қайтыс болды. 1532 жылы ол алтыншы күйеуі Хуан Кано де Сааведраға үйленді, одан үш ұлы мен екі қызы болды: Педро, Гонсало, Хуан, Изабель және Каталина Кано де Моктезума. Изабель мен Каталина Америкадағы алғашқы монастырь – "El Convento de la Concepción de la Madre de Dios" –қа кіріп, монах болды. Екі қызы да жақсы білім алды, оның ұлдары да солай болған деседі.
Her fourth husband, Alonso de Grado, soon died and Isabel, about seventeen years old, was widowed for a fourth time. Cortés took her into his household and she soon became pregnant. He quickly married her to another associate, Pedro Gallego de Andrade, and the child, christened Leonor Cortés Moctezuma (Isabel also had a half sister named Marina or Leonor Moctezuma) was born a few months later. According to Spanish sources, she refused to recognize the child, who was placed in the care of Juan Gutiérrez de Altamirano, another close associate of Cortés. Cortés however accepted the child as his own and ensured that she was brought up well and received an inheritance from his and Doña Isabel’s estate. Isabel’s marriage to Gallego produced a son, Juan de Andrade Gallego Moctezuma, born in 1530. However, Gallego died shortly thereafter. In 1532 she married her sixth husband, Juan Cano de Saavedra, by whom she had three sons and two daughters: Pedro, Gonzalo, Juan, Isabel, and Catalina Cano de Moctezuma. Isabel and Catalina became nuns at the first convent in the Americas, El Convento de la Concepción de la Madre de Dios. Both daughters were well educated, as presumably were her sons.
Өлім және мұрагерлік
Дона Изабел 1550 немесе 1551 жылы қайтыс болды. Оның мүлкі үлкен болды, ол енкомендалардан ғана емес, сонымен қатар испандықтармен некелескенде алған жеке мүліктерінен де тұрды. Осы некелерге дейін ол ацтектердің ханшайымы болған, оның тек атақты есімі ғана болған. Оның өсиеті оның мінез-қалпын көрсететін сирек белгілердің бірі. Ол өзінің үнді құлдарын босатуды, мүлкінің бестен бір бөлігін католик шіркеуіне беруді және барлық қарыздарын, соның ішінде қызметшілерге төленген жалақыны төлеуді тапсырды. Ол әшекейлер мен басқа да сәнді заттар сатып алып, олардың көп бөлігін қыздарына беруді, ал қалған мүлікті сатуды және түскен табыстың үштен бір бөлігін қыздарына беруді өтінді. Өлім төсегіндегі тілегі бойынша, оның мүлкінің 20 пайызы Кортестің заңды емес баласы Леонорға берілуі керек еді. Бұл, әдетте, Леонордың Хуан де Толосаға үйленуіне (немесе үйленуге дайындалуына) байланысты, ол Жакатекаста тұрды. Изабель өзінің енкомендасының көп бөлігін үлкен ұлы Хуан де Андрадеге қалдырды, бірақ оның енкомендаға ие болу құқығын оның жесірі Хуан Кано және Леонор (Мариана) Моктезуманың күйеу баласы Диего Ариас де Сотело даулады, ол Моктезуманың нағыз мұрагері екенін мәлімдеді. Жылдар бойы соттасқаннан кейін Ариас де Сотелоның талабы қабылданбады, ал Такуба Кано мен Андраде арасында бөлістірілді.
Қазіргі ұрпақтары
Миравалле әулеті испандық дворяндықтың ұлы Хуан де Андрадеден бастау алды. Оның Педро мен Гонсало Кано есімді ұлдары Мексика қаласының көрнекті азаматтары болды. Оның ұлы Хуан Кано Моктесума Испанияның Касерес қаласындағы белгілі бір отбасының қызына үйленді, сол жерде әлі күнге дейін Толедо Моктесума сарайы сақталған. Изабелдің соңғы күйеуі Хуан Кано 1572 жылы Севильяда қайтыс болды. Изабель мен оның қарындасынан тараған метис әулеті испан дворяндығы арқылы таралды. Испандықтар түрленген жергілікті дворяндарды да испан дворяндары деп есептегендіктен, ацтек дворяндарының қаны жоғары бағаланды және олардың ұрпақтарымен араласу мүмкіндігі құнды болды. Изабель мен Леонордың ұрпақтары Испанияның сол кездегі ең бай аймақтарының бірі – Экстремадураның ең маңызды отбасыларымен тез үйленді. Бүгінде тек Испанияда ғана Изабельдің 2000-ға жуық ұрпағы бар деп есептеледі. Миравалле графы, Ла-Энрехада графы, Ахумада герцогі, Абрантес герцогі және Монктезума герцогінің дворяндыққа талаптары тікелей одан және оның қарындасынан тараған. Изабель – Преслав князі Кириллдің әйелі Розарио Надальдың, Альбаның 19-шы герцогы Карлос Фитц Джеймс Стюарттың, Орлеан князі Эудс Тибо Жозеф Маридің әйелі Мари Лиес Клод Анна Роланде де Рохан Шаботтың және Сегорб герцогі Игнасио де Медина и Фернандес де Кордованың, Югославияның тәждік ханзадасы Александрдың бұрынғы әйелі, принцесса Мария да Глорияның күйеуінің ата-анасы.
Маңыздылық
Доня Исабел туралы өмірінен бірнеше фактіден басқа көбінесе ештеңе белгілі емес. Ол ацтек ханшайымынан испандық доняға табысты түрленген сияқты көрінеді. Оның ұрпақтары испан және мексикалық жергілікті тегінің араласуы – метисаждың сол замандағы ең көрнекті мысалы болды, бұл араласу Мексиканың болашағын анықтайтын еді. Испаниялықтар жергілікті халыққа «Испанияның экономикалық, діни және мәдени бағытын» сіңіргісі келді. Изабел, тілегенімен немесе қажеттіліктен туындаған жағдайда, испандықтар мен мексикалықтардың ассимиляциясының алғашқы үлкен жетістігі болды.