Соңғы Ацтек Тлатоани Куаутемок

Кіріспе

Теночтитланның он бірінші және соңғы Тлатоаниі

Куаутемок (, квауˈтемок), сондай-ақ Куаутемотцин, Гуатимоцин немесе Гуатемок деп те аталады, 1520 жылдан 1521 жылға дейін Теночтитланның ацтек билеушісі (тлатоани) болды, осылайша ол соңғы ацтек императоры атанды. Куаутемок есімі "құсқандай төмен түскен адам" дегенді білдіреді және ағылшын тілінде "Төмен түсетін Құс" деп аударылады, яғни құс қанатын жиырып, жебесіне шабуыл жасау үшін төмен нығыздалған сәт. Бұл есім агрессивтілік пен нық қадамдылықты білдіреді. Куаутемок 1520 жылы Куитлахуактың мұрагері ретінде билікке келді және марқұм император Моктезума II-нің туысы болды. Оның жас әйелі, кейін Изабель Моктезума деп аталған, Моктезуманың қыздарының бірі болды. Ол шамамен 25 жасында таққа отырды, ал Теночтитлан испандықтардың қоршауында болды және испандық жаулап алушылардың Америкаға әкелген шешек эпидемиясынан қирады. Ұлы ғибадатханадағы қырғындардан кейін, бұл лауазымға тағайындалуға мүмкіндік алған ацтек сарбаздарының саны азайды.

Ерте өмір

Куаутемоктың дүниеге келген күні белгісіз, өйткені ол император болғанға дейін тарихи жазбаларда кездеспейді. Ол император Ахуицотлдың ақталған үлкен ұлы болғандықтан, ацтектер күнтізбесіндегі 52 жылдық циклдің басталуын белгілейтін соңғы Жаңа От тойына қатысқан болуы мүмкін. Бірнеше деректерге сәйкес, оның анасы Тиякапанцзин Тлателолька ханшайымы болған. Куаутемок туралы ерте өмірбаянның қалған бөлігі сияқты, бұл оның жасы және оның мәртебесіндегі адамның болжамды оқиғалары мен өмір жолынан шығарылған. Элиталық ұлдарға арналған кальмекак мектебінде білім алғаннан кейін, содан соң әскери қызметтен өткеннен кейін, ол 1515 жылы "куаутлатоани" ("құбыла билеушісі") атағымен Тлателольконың билеушісі болып тағайындалды. Осы билік орнына жету үшін Куаутемок жоғары текті ер адам және құрбандық үшін жауларын тұтқынға алған батыр болуы керек еді. Куаутемок кейін Изабель Моктезума деп танылған ацтек ханшайымына үйленді.

Ереже

1520 жылы Куаутемок телатоани болып сайланған кезде Теночтитлан испандықтар мен олардың жергілікті одақтастарының басып кіруімен, Моктезума II-нің өлімімен және Моктезуманың бауыры Куиталахуактың өлімімен дүркіл қақты. Куиталахуак оны билеуші етіп алмастырды, бірақ ол талмадан қысқа уақыттан кейін қайтыс болды. Дәстүрлі қағида бойынша, ең жоғары абыройлылардың арасынан ең қабілетті кандидат ең жоғары абыройлылардың дауысымен таңдалды, және Куаутемок билікті өз мойнына алды. Куиталахуактың тұсында Теночтитлан басқыншыларға қарсы қорғанысқа көтерілгенімен, әскери тұрғыдан оқшауланып, дағдарысқа көбінесе жалғыз қарсы тұрды, себебі испандықтардың одақтастарының саны, бұрын оның бақылауында болған көптеген мемлекеттердің десертирлеуімен артты. Сол испандықтардың мәлімдемесіне сәйкес, Кортес ұсыныстан бас тартып, өзінің қарсыласына мейірімділікпен қарады. "Сіздер астанаңызды батыл жауынгердей қорғадыңыз", - деді ол. "Испаниялық батылдықты жаудың ішінде де құрметтей біледі". Куаутемок өтінгендей, Кортес жеңілген мексикалықтарға қаладан ешқандай кедергісіз кетуге рұқсат берді. Бірақ кейіннен табылған олжа испандықтардың күткенінен кем болғандықтан, Куаутемок "отпен азаптауға" ұшырады, оның жалаңаш аяқтары қызыл қызған көмірдің үстінде баяу күйдірілді, олжаның қайда екенін анықтау үшін жасалған сәтсіз әрекет. Мексика қаласындағы Реформа аллеясындағы Куаутемок мүсінінде испандықтардың императорды азаптауын бейнелейтін барельеф бар. Соңында, біраз алтын табылды, бірақ Кортес пен оның серіктері күткеннен әлдеқайда аз. Куаутемок, енді Фернандо Куаутемоцин деп крещение алған, испандықтар алдындағы лауазымын сақтап, телатоани атағын сақтады, бірақ ол енді тәуелсіз билеуші емес еді.

Атқару

1525 жылы Кортес Куаутемок пен бірнеше басқа да жергілікті ақсүйектерді Гондурасқа жасаған жорысына алып кетті, себебі Куаутемок оның кеткенде көтеріліс ұйымдастыруы мүмкін деп қорқыды. Жорық науатль тілінде Акалан деп аталатын Чонтал Майясының астанасы Ицзамканақта тоқтағанда, Кортес Куаутемокты оны және басқа испандықтарды өлтіруге сөз байласты деген айыппен жазалады. Оқиға туралы әртүрлі деректерде қайшылықтар бар. Кортестің өзінің айтуынша, 1525 жылғы 27 ақпанда ол Теночтитлан тұрғыны Мексикальцингодан Куаутемок, Текскоко билеушісі Коанакох және Тлакопан билеушісі Тетлепанкецал оны өлтіруді жоспарлап отырғанын білген. Кортес оларды әрқайсысы мойындағанша сұраққа тартып, содан кейін Куаутемок, Тетлепанкецал және тағы бір хан Тлакатлекті дарға асты. Кортес басқа билердің оған қарсы қайтадан құлық жасаудан қорқуын жазды, себебі олар оның жоспарды сиқырлы күштер арқылы ашқанына сенді. Кортестің пікірін замандас тарихшы Франсиско Лопес де Гомара да қабылдады. Кортестің қол астындағы конкистадор Берналь Диас дель Кастильо өзінің «Жаңа Испанияны жаулап алудың шынайы тарихы» атты кітабында өзінің басынан өткендерін жазды. Диас өлім жазаларын әділетсіз және ешқандай дәлелге негізделмеген деп сипаттайды және Куаутемокты жеке өзі ұнатқанын мойындайды. Сондай-ақ, Куаутемок өзінің аудармашысы Малинче арқылы Кортеске былай деді деп жазды: О, Малинзин [яғни Кортес]! Енді мен сенің жалған уәделеріңді және мені қандай өлім күтіп тұрғанын түсіндім. Сендер мені әділетсіз өлтіріп отырсыңдар. Құдай сенен әділдік талап етсін, өйткені ол мені өз қалам Мексикада сендерге сеніп тапсырғанда маған да тиді! Диас жазғандай, Кортес өкінішпен ұйқысыздыққа ұшырап, түнде серуендеп жүргенде өзін қатты жарақаттады. Фернандо де Альва Кортес Икстлильксохитль, кастизо тарихшы және Коанакохтың ұрпағы, 17 ғасырда өлім жазасына кесу туралы мәлімет жазды, ол ішінара Текскоко ауызша дәстүріне негізделген. Куаутемоктың циуакоатлі Тлакоцин оның мұрагері болып тағайындалды. Ол келесі жылы Теночтитланға қайтып оралғанша қайтыс болды.

In 1525, Cortés took Cuauhtémoc and several other indigenous nobles on his expedition to Honduras, as he feared that Cuauhtémoc could have led an insurrection in his absence. While the expedition was stopped in the Chontal Maya capital of Itzamkanac, known as Acalan in Nahuatl, Cortés had Cuauhtémoc executed for allegedly conspiring to kill him and the other Spaniards. There are a number of discrepancies in the various accounts of the event. According to Cortés himself, on 27 February 1525, he learned from a citizen of Tenochtitlan, Mexicalcingo, that Cuauhtémoc, Coanacoch (the ruler of Texcoco), and Tetlepanquetzal, the ruler of Tlacopan, were plotting his death. Cortés interrogated them until each confessed and then had Cuauhtémoc, Tetlepanquetzal, and another lord, Tlacatlec, hanged. Cortés wrote that the other lords would be too frightened to plot against him again, as they believed he had uncovered the plan through magic powers. Cortés's account was accepted by contemporary historian Francisco López de Gómara. According to Bernal Díaz del Castillo, a conquistador serving under Cortés who recorded his experiences in his book The True History of the Conquest of New Spain, the supposed plot was revealed by two men, named Tapia and Juan Velásquez. Díaz portrays the executions as unjust and based on no evidence, and he admits to having liked Cuauhtémoc personally. He also records Cuauhtémoc giving the following speech to Cortés through his interpreter Malinche:
Oh Malinzin [i. e., Cortés]! Now I understand your false promises and the kind of death you have had in store for me. For you are killing me unjustly. May God demand justice from you, as it was taken from me when I entrusted myself to you in my city of Mexico! Díaz wrote that afterwards, Cortés suffered from insomnia because of guilt and badly injured himself while he was wandering at night. Fernando de Alva Cortés Ixtlilxóchitl, a castizo historian and descendant of Coanacoch, wrote an account of the executions in the 17th century partly based on Texcocan oral tradition. Tlacotzin, Cuauhtémoc's cihuacoatl, was appointed his successor as tlatoani. He died the next year before he could return to Tenochtitlan.

Сүйектері

Қазіргі Герреро штатындағы Иксатеопан қаласында Куаутемокқа тиесілі деген сүйектер сақталған сүйек сауыты орналасқан. Археолог Эулалия Гусман, "көңілді индейка" деп аталған ол, 1949 жылы сүйектерді қазып шығарды. Бұл оқиға Мексика қаласында табылған Кортестің сүйектері Ұлттық антропология және тарих институты (INAH) арқылы расталғаннан кейін болды. Бастапқыда мексикалық ғалымдар Гусманды құттықтады, бірақ INAH ғалымдары жүргізген ұқсас сараптамадан кейін, сүйектер Куаутемокқа тиесілі емес деп танылды. Себебі, сүйек сауытындағы сүйектер бірнеше адамға тиесілі болған, олардың ішінде әйелдер де болды. Бұл жайт жұртшылықта қызу пікір-таластарға себеп болды. Гусман құрған комиссия бастапқы тұжырымды қолдады. Бірақ Халықтық білім беру министрлігі (SEP) тағы бір комиссия құрып, сүйектерді тексеруді тапсырды. Комиссия INAH-тың алғашқы қорытындысын растады, бірақ нәтижесін жария етпеді. 2011 жылы осы дауға арналған ғылыми зерттеу жарық көрді. Зерттеуде қолда бар мәліметтер, қабірдің Ичкатеопан жергілікті тұрғынының жариялану мақсатымен жасаған және Гусман сияқты мексикалық ұлтшылдардың саяси мақсаттарда пайдалануға тырысқан күрделі әйел екенін көрсетеді.

Мұра

Куаутемок Мексикадағы үнді миллетшілдігінің символы болып табылады, ол испан империясының (және олардың жергілікті одақтастарының) басып алуынан аман қалған жалғыз ацтек императоры. Ол Paseo de la Reforma дағы ескерткішпен құрметтеледі, оның суреті Мексиканың монеталары мен банкноттарында бейнеленген, сондай-ақ ол суреттерде, музыкада және халық мәдениетінде дәріптеледі. Мексикадағы көптеген жерлер Куаутемок құрметіне аталған. Олардың ішінде Чиуауа штатындағы Сиудад-Куаутемок және Мексика қаласының Куаутемок ауданы бар. Кішкентай қалаларға Веракрус штатындағы Сиудад-Куаутемок және Чиапас штатындағы Сиудад-Куаутемок жатады. Cuauhtémoc – Мексика Әскери-теңіз күштерінің кемесі, ол әлемдік порттарға жиі сапар шегу арқылы мәдени елшілік қызметін атқарады. Мексика қаласы метрополитенінің 1-желісінде Cuauhtémoc станциясы бар, сондай-ақ Моктезума станциясы да бар. Монтеррейде де оның атымен аталған метро станциясы бар. Cuauhtémoc мексикалық балаларға қойылған испан есімі емес, бірақ ең көп таралған есімдердің бірі. Осы есімді саясаткер Куаутемок Карденас және футболшы Куаутемок Бланко да таңбалайды. Age of Empires II: The Conquerors компьютерлік ойынының ацтектер науқанында ойыншы Куаутемок рөлінде ойнайды, науқанның өзі Монтезума деп аталса да, Куаутемок әр сценарийдің басы мен сосын баяндайды. Ойын сериясының келесі бөлімі Age of Empires 3: The War Chiefs-те Куаутемок ацтектердің басшысы болды. 1996 жылғы Rage Against the Machine тобының People of the Sun әнінде лирик Зак Де Ла Роша "When the fifth sun sets get back reclaimed, The spirit of Cuauhtémoc alive and untamed" деп өлеңдейді. Куаутемок, Гуатемок атымен, Х. Райдер Хаггардтың "Монтезуманың қызы" атты оқиғалық романында жақсы жағынан бейнеленген. Ол алғаш рет XIV тарауда пайда болады, кейіпкерлер бір-бірінің өмірін сақтап қалғаннан кейін дос болады. Оның таққа отыруы, азапталуы және өлімі романда сипатталған.