Кіріспе

Ацтектер дініндегі құдай; жаңбыр, құнарлылық және су құдайы. Тлалок () – ацтектер дініндегі жаңбыр құдайы. Ол сонымен қатар жердің құнарлылығы мен судың құдайы ретінде де қастерленген, өмір мен азық-түлік сыйлаушы деп табынылған. Мұның себебі оның атынан өткізілген көптеген рәсімдер мен құрбандықтар болды. Ол бұрқасын, күн күркірі, шаңқай және тіпті жаңбырды да бақылай алатындықтан, одан қорқып, құрметпен қараған. Тлалок үңгірлер, бұлақтар және таулармен де байланысты, әсіресе ол мекендейтін деп саналған қасиетті таумен. Серро Тлалок тауы осы құдайға арналған рәсімдердің қалай өткенін түсіну үшін маңызды. Оның ізбасарлары ежелгі Мексикадағы ең көне және кең таралған діндердің бірі болды. Тлалоктың көптеген бейнелері бар, оған түрлі сыйлықтар ұсынылған. Тлалок көбінесе көбелектер, яғуарлар мен жыландардың суреттері арқылы бейнеленген. Науа тілінде сенпохуалхокитл деп аталатын мексикалық бархат гүлі (Tagetes lucida) да оның маңызды символы болды және жергілікті діни рәсімдерде хош иіс ретінде жағылған. Тлалоктың бейнелері үш немесе төрт бірдей, немесе екі тісінің болуымен, сондай-ақ екіге бөлінген тілімен ерекшеленеді. Көбінесе, бірақ әрқашан емес, Тлалок суы бар ыдыс алып жүреді. Тлалок атауы науатль тілінен шыққанмен, тау басындағы қасиетті орындарымен және өмір сыйлайтын жаңбырмен байланысты дауыл құдайына табыну Теотиуаканнан да ертерек кезеңге жатады. Бұл сенім майя халқының Чаак құдайынан алынған болуы мүмкін, ал ол бұрынғы ольмектердің құдайынан туындаған десе де болады. Тлалокқа негізінен Теотиуаканда табынылған, ал оның ірі рәсімдері Серро Тлалок тауында өткізілген. Теотиуакан қаласындағы жер асты Тлалок ғибадатханасынан осы құдайға арналған көптеген сыйлықтар табылған.

Иконалық бейнелер

Ацтек иконографиясында көптеген түрлі мүсіндер мен туындылар қате белгіленген немесе Тлалок деп жаңылысқан. Бір кезде абстрактілі және қорқынышты бейнелердің бәрі Тлалок деп аталды. Бірақ шындығында, Тлалоктың екі негізгі белгісі – тістері мен дөңгелек көздері. Сонымен қатар, оның еріні өте ерекше – ол мысық сияқты пішінделген. Ол көбінесе суреттер мен өнер туындыларында найзағай, жүгері және сумен бірге бейнеленеді. Тлалоктың бейнесін сомдағандар әдетте ерекше маска мен қазқылдақ қауырсынынан жасалған бас киім киетін, көбінесе жүгері сабағын немесе символдық найзағай таяғын алып жүретін; тағы бір символы – ырымдық су құмырасы. Бұған қоса, Тлалок қасиетті орындардағы үлкен тастар түрінде көрінеді, ал Мексика аңғарында осы құдайдың басты қасиетханасы Серро Тлалок тауының үстінде орналасқан. Испандықтар Мексиканы жаулап алғаннан кейін испандықтарға дейінгі мәдениеттер жойылды деп есептелсе де, испандықтарға дейінгі мәдениеттердің элементтері мексикалық мәдениетке әсер етуді жалғастыруда. Сәйкесінше, испандықтар Мексикада дінді таратуды аяқтады деп саналғаннан кейін де Тлалок мексикалық мәдениетте бейнелене берді. Шындығында, испандықтар Мексикада дінді таратуды бастаған кезде діни синкретизм пайда болды. Испандықтардың жергілікті халықты христиан дініне көндіру үшін қойған діни пьесаларын талдау, испандықтардың білмей тұрып христиан діні мен Тлалок сияқты жергілікті діни тұлғалар арасында байланыс жасауы мүмкін екенін көрсетеді. Рим-католик шіркеуі жергілікті діни дәстүрлерді жоюға тырысқанның өзінде, Тлалоктың бейнесі құлшылық орындарында сақталды, бұл испан жаулап алуынан кейін де Тлалокқа табыну жалғасқандығын көрсетеді. Коатлинчанда адамдар әлі де Тлалоктың мүсінін тойлайды, сондықтан кейбір жергілікті тұрғындар оған табынуды жалғастыруда, ал жергілікті муниципалитет те түпнұсқа мүсіннің көшірмесін орнатты. Сәйкесінше, Мексиканың барлық аймақтарында, әсіресе Коатлинчанда, Тлалокты адам сияқты бейнелейді, оны мексикалықтардың көптеген құдайларына қатысты тұлға ретінде қарастырады. Бұл чакмул Теночтитланның Темпло Майор ғибадатханасында табылған басқа чакмулдарға ұқсас. Сонымен қатар, Тлалокты майя соғыс суреттері мен соғыс уақытындағы әшекейлеулерде көруге болады, мысалы, жауынгерлердің "қалқандарында, маскаларында және бас киімдерінде". Бұл дәлел майяның соғыс уақыты, құрбандық және жаңбыр құдайы арасындағы үштік байланысын растайды, өйткені олар жаңбыр құдайы ацтектерден қабылданған, бірақ құрбандық пен тұтқынға алу және дін арасындағы шекараны бұзған.

Тарихи космология

Ацтектер космологиясында ғаламның төрт бұрышы "төрт Тлалок" (,) арқылы белгіленеді, олар аспанды ұстап тұрады және уақыттың өтуіне арналған шеңбер ретінде қызмет етеді. Тлалок Мазатль күнтізбе күнінің қамқоршысы болды. Ацтек мифологиясында Тлалок – отпен жойылған үшінші күннің иесі. "Борджа кодексінің" 28-бетінде бес Тлалоктың жүгері егістігін суғару бейнеленген. Әр Тлалок жүгеріні әртүрлі жаңбырлармен суағанды бейнелейді, олардың тек біреуі ғана пайдалы болды. Жерге пайдалы жаңбыр жаде кристалдарымен жылтыратылған және мол өнім беретін жаңбырдың типін көрсететін болды. Жаңбырдың басқа түрлері егінді жоятын құралдар ретінде бейнеленген: "отты жаңбыр, саңырауқұлақ жаңбыр, жел жаңбыр және кремний жаңбыр". Бұл бейнелеу Тлалоктың Орталық Американың азық-түлік қорына қатысты билігін көрсетеді. Сонымен қатар, зиянды жаңбырлардың пайдалы жаңбырлардан көп болуы егіннің жойылуына қарағанда өсуінің ықтималдығын көрсетеді. Бұл Орталық Америкалықтардың құдайларды ынаятқа алу үшін көп күш-жігер мен ресурстар жұмсауының себебін түсіндіреді. Бұған қоса, Тлалок 1 Квиахуитлдің (Чикомекоатльмен бірге) треценасының қамқоршы құдайларының бірі саналады. Треценалар – 260 күндік күнтізбеге бөлінген он үш күндік кезеңдер. Әр треценаның бірінші күні болжамды, яғни белгілі бір оқиғаның алдын ала хабарлаушысы болып табылады және треценамен байланысты қамқоршы құдай немесе құдайлармен байланысты. Ацтектердің мифтік космографиясында Тлалок жоғарғы әлемнің төртінші қабатын, яғни аспанды биледі, ол бірнеше ацтек кодекстерінде, мысалы Ватикан А және Флоренция кодекстерінде Тлалокан ("Тлалок мекені") деп аталады. Тлалокан – мәңгілік көктем және жасыл өсімдіктердің жұмағы ретінде сипатталған, ол сумен байланысты құбылыстардан, мысалы, найзағайдан, суға батып кетуден және су арқылы таралатын аурулардан қайтыс болғандардың өлімнен кейінгі мекені саналады.

Этимология

Тлалок өлгендер әлемімен де, жермен де байланысты болды. Оның аты науатль тіліндегі "tlālli" – "жер" деген сөзден шыққан деп саналады, ал мағынасы "жер астындағы жол", "ұзақ үңгір", "жерден жасалған", сондай-ақ "жердің бойын бітіруші" деп түсіндіріледі. Дж. Ричард Эндрюс оны "жерге жатқан" деп түсіндіреді, Тлалокты тау шаңырағындағы бұлт ретінде сипаттайды. Тлалоктың басқа да аттары – Тламаказки ("Берішті") және Xoxouhqui ("Жасыл"); ал (қазіргі Веракрус науалары арасында) – Чанеко.

Балаларды құрбандыққа шалу және рәсімдер

Ацтектердің астанасы Теночтитланның Ұлы ғибадатхананың үстіндегі екі киелі орынның бірі Тлалоққа арналған. Тлалоктың ғибадатханасына басшылық еткен бас діни қызметкер "Кетсалькоатль Тлалок Тламакацки" деп аталды. Бұл ғибадатхананың ең солтүстік жағы жаңбыр және егістік құдайы Тлалоққа арналған. Бұл жерде белгілі бір жағдайларда жаңбыр құдайларына құрбандық ретінде жүректер салынған ыдыс сақталған. Ұлы ғибадатхананың солтүстік бөлігі Тлалоққа арналған болса да, жаңбыр құдайына табынудың ең маңызды орны Мексика аңғарының шығыс шетіндегі тау – Серро Тлалоктің шыңы болды. Бұл жерге ацтектердің билеушісі жыл сайын маңызды рәсімдер өткізу үшін келіп тұратын. Сонымен қатар, жыл бойы ғибадатханаға келушілер таудың басына келіп, қасиетті орынға бағалы тастар мен мүсіндерді сыйлаған. Мұнда табылған көптеген сыйлықтар су мен теңізге байланысты болды. Олардың денелері қағаздан тігіліп, қолына егістік қазу үшін таяқ ұстап жүрді. Теночтитланның басты пирамидасының үстіндегі екінші ғибадатхана Тлалоққа арналған. Оның және Хвицилопочтлидің ғибадатханасы батысқа қараған. Бұл ғибадатханаларда құрбандықтар мен рәсімдер өткізілді. Ацтектер Тлалок тау үңгірлерінде тұрады деп сенген, сондықтан Теночтитлан пирамидасындағы оның ғибадатханасы "тау мекені" деп аталды. Оның алдына сумен байланысты, мысалы, қабықшалар, нефрит және құм сияқты бай сыйлықтар қойылды. Серро Тлалок пирамиданың шығысында орналасқан, бұл классикалық ацтек сәулетіне сай келеді. Мексикалықтар барлық нәрсені космологиялық бағытта жасады және жобалады. Бұл қаладан ғибадатханаға дейінгі арақашықтық 64 шақырымды құрады. Серро Тлалок тауында таудың өзінің және оның маңындағы басқа да шыңдардың тас мүсіндері салынған ғибадатхана болды. Бұл жер жұмаққа байланысты Тлалокан деп аталды. Сондай-ақ, ғибадатханада су құйылатын төрт құмыра болды. Әр құмыраның әсері әртүрлі: біріншісі жақсы өнімді әкеледі, екіншісі өнімнің бұзылуына және шіруіне себеп болады, үшіншісі өнімді кептіреді, ал соңғысы оны мұздатып қояды. Серро Тлалокта құрбандық шалу ерте жаңбыр жаусын деп ойлаған. Атлькауало фестивалі 12 ақпаннан 3 наурызға дейін тойланды. Тлалокеге арналған бұл вейнтена қасиетті таулардың шыңдарында, мысалы, Серро Тлалокта балаларды құрбандыққа шалуды қамтиды. Адам құрбандығының бұл түрі ацтектер үшін ерекше ғана емес, сонымен қатар қажетті болды. Балалар әдемі әшекейленіп, Тлалок пен Тлалок стиліне сай киіндірілді. Бұл балалар қоғам тарапынан "таңдалды", және бұл шара құрметке лайық болғанымен, оны таңдап алу үлкен жауапкершілікке әкелді. Сонымен қатар, бұл балалар көбінесе жоғары әлеуметтік топтан шыққан жоқ. Құрбандыққа шалынатын балалар гүлдер мен қауырсындарға бүркелген төсектерде Серро Тлалокқа әкелінді, сонымен қатар бишілермен қоршалды. Балалар шыңға жеткен соң, олар түнде діни қызметкерлермен бірге тұруға мәжбүр болды. Діни қызметкерлерге бұл жерден кетуге рұқсат етілмеді, әйтпесе олар "мокаухке", яғни тастап кетілгендер деп саналды. Содан кейін, ацтек діни қызметкерлері балалардың жүректерін алып шықты. Егер олар ғибадатханаға бара жатқанда жыласа, олардың көз жастарын жаңбырдың жақын арада және мол болуының белгісі деп қарастырды. Әр Атлькауало фестивалінде ацтектердің астанасы Текскоко көлінің жанында және оның маңында жеті бала құрбандыққа шалынды. Балалар құл немесе асыл адамдардың екінші баласы болды. Егер балалар жыламаса, онда олардың бүкіл тіршілік ету шаруашылығы үшін жаман жыл болды дегенді білдірді. Жаңбырдың аяқталуын білдіру үшін ацтектер "cuitlacochin" деп аталатын құстың дауысына сүйенді. Бұл сондай-ақ жаңбырдың жұмсақ жаууын білдірді. Тозозтонтли фестивалі (24 наурыз – 12 сәуір) кезінде де балаларды құрбандыққа шалу болды. Бұл фестиваль кезінде балалар үңгірлерде құрбандыққа шалынды. Соңғы жиырма күн бойы киген құрбандықтардың терісі осы қараңғы үңгірлерге салынатын. Атемозтлидің қысқы вейнтенасы (9 желтоқсан – 28 желтоқсан) да Тлалокқа арналған. Бұл кезең маңызды жаңбырлы маусымның алдында болғандықтан, мүсіндер амарант қамырынан жасалды. Олардың тістері – құмыра тұқымы, ал көздері – бұршақ. Бұрын осы мүсіндерге алтын, хош иісті заттар мен басқа да тағамдар ұсынылып, оларға дұғалар айтылып, әшекейлер жасалатын. Содан кейін олардың қамырлы кеуделерін ашып, "жүректерін" алып тастады, ал денесін қиып жеді. Олар жүзіне киген әшекейлерін жинап алып, өртеп жіберді. "Вейтенаның" соңғы күні адамдар тойлап, қонақасы жасады. Тлалок Хуэй Тозотли фестивалінде де құрметтелді, ол жыл сайын тойланды. Кодекс Борбоникус деректері Хуэй Тозотлидің Centeotl, жүгері құдайының еске алу екенін көрсетеді. Тлалок әдетте Хуэй Тозотлимен байланысты болмаса да, Кодекс Борбоникус деректері Тлалоктың осы фестиваль кезінде де құрметтелгенін көрсетеді. Тлалок Серро Тлалоктағы Etzalcualiztli фестивалінде де құрметтелді, онда Орталық Мексиканың билеушілері Тлалоктан жаңбыр сұрап, құнарлылықты және маусымдардың өзгеруін тойлау үшін рәсімдер өткізді. Зерттеулер көрсеткендей, Серро Тлалокқа байланысты әртүрлі бағдарлар сәуірдің соңы мен мамырдың басындағы күндердің жиынтығын көрсетті, бұл белгілі бір астрономиялық және метеорологиялық оқиғалармен байланысты. Археологиялық, этнотарихи және этнографиялық деректер осы құбылыстардың егістік алқаптарымен байланысты құрғақ жерлерде жүгері егумен сәйкес келетінін көрсетеді. Таудың шыңындағы киелі орында Тлалокты және оның төрт Тлалокесін бейнелейтін бес тас бар, олар жерге жаңбыр жаудыруға жауапты. Бұл жерде Тлалоктың мүсінімен қатар, басқа да қасиетті таулар сияқты әртүрлі діни аймақтардың сұңғылалары орналасқан құрылыс та бар.

Географиялық жағдай

Тлалок тауы – Мексика мен Пуэбла аңғарларын бөліп тұратын Сьерра-Неваданың Сьерра-дель-Рио-Фрио деп аталатын бөлігінің ең биік шыңы. Ол альпілік шалғындықтар мен субальпілік ормандар сияқты екі түрлі экологиялық аймақтан өтеді. Жаңбырлы маусым мамыр айында басталып, қазан айына дейін жалғасады. Жылдық ең жоғары температура сәуір айында, жаңбырлы маусымның басталуымен байқалады, ал ең төменгі температура желтоқсан мен қаңтар айларында болады. Шамамен 500 жыл бұрын ауа райы сәл қаталрақ болған, бірақ тауға шығу үшін ең қолайлы уақыт бүгінгідей болған: қазаннан желтоқсанға дейін және ақпаннан мамыр айының басына дейін. Церро Тлалок тауының шаңырағында тойланатын Хьюи Тозотли мерекесінің күні жылдық ең жоғары температурамен дәл келіп, саммитқа қауіпті нөсерлердің кедергі келтіруі мүмкін болған кезден бұрын өткізілген.

Археологиялық дерек

1929 жылы Джим Рикардс Cerro Tláloc туралы алғашқы толыққанды мәліметтер бергеннен кейін, басқа ғалымдар да зерттеулер жасап, сипаттамалар берді. 1953 жылы Уике мен Хоркаситас осы жерде алдын ала археологиялық зерттеулер жүргізді; олардың қорытындыларын Парсонс 1971 жылы қайталады. Археоастрономиялық зерттеулер 1984 жылы басталды, олардың бір бөлігі әлі жарияланбаған. 1989 жылы Солис пен Таунсенд осы жерде қазба жұмыстарын жүргізді. Cerro Tláloc тауының жоғарғы бөлігіндегі қазіргі зақымның себебі табиғи құбылыстар емес, адамның іс-әрекеті болуы мүмкін деп саналады. Сонымен қатар, 1970 жылдары салынған қазіргі заманғы құдайына табыну орнының болуы, тау басында соңғы кезде немесе қазіргі уақытта да діни рәсімдер өткізілуі мүмкін екенін көрсетеді.