Малинче: Кортестің аудармашысы және кеңесшісі

Кіріспе

Нахуаның Эрнан Кортезге көмекшісі, Тлаксакала вулканы.

Марина маˈɾина немесе Малинцин (1500 – 1529), көбінесе Ла Малинче ла маˈлинтʃе деп танылатын, Мексика шығанағының жағалауындағы нахуа әйелі, 1519–1521 жылдар аралығындағы Ацтек империясын испандық жаулап алуға қатысқандығымен белгілі болды. Ол испандық конкистадор Эрнан Кортестің аудармашысы, кеңесшісі және делдалы қызметін атқарды. 1519 жылы Табаско халқы испандарға берген 20 құлдың бірі ол болды. Кортес оны өзінің әйелі етіп алды, және ол кейіннен оның тұңғыш ұлы Мартинге ана болды – Жаңа Испаниядағы еуропалық және үнді мис тегінің араласуынан туған алғашқы метистердің бірі. Ла Малиншенің беделі ғасырлар бойы өзгеріп келді, түрлі халықтар оның рөлін өздерінің әлеуметтік және саяси көзқарастарына сәйкес бағалады. Әсіресе 1821 жылы Мексиканың Испаниядан тәуелсіздік алуына әкелген Мексика Тәуелсіздік соғысынан кейін, драмалар, романдар мен суреттерде ол зұлым немесе айлакер әйел ретінде бейнеленді. Бүгінгі Мексикада Ла Малинше әлі де күшті символ болып табылады – ол сатқындықтың белгісі, негізгі құрбан немесе жаңа мексикалық халықтың символды анасы ретінде әртүрлі және көбінесе қайшылы тұрғысынан түсініледі. Малинчиста термині, әсіресе Мексикада, адал емес отандасқа қатысты қолданылады.

Атауы

Малиншаның туған есімі белгісіз болса да, ол көптеген есімдермен танымал. Науа тайпасы оны Малинцин деп атаған, бұл Малинадан – оның испан есімінің науатль тіліндегі нұсқасынан – және құрметті жұрнақ – тзиннен туындаған. Тарихшы Камилла Таунсендтің сөзінше, кейде есімнің соңына е жұрнағы қосылып, Malintzine түрі пайда болады, ол Malintze деп қысқартылып, испандықтарға Malinche болып естіледі. Тағы бір мүмкіндік – испандықтар Малинцин есімінің «жұмсақ» айтылған «н» дыбысын естімеген болуы мүмкін. Tenepal атауы оның есімінің бір бөлігі деп есептелген. Науа тарихшысы Чималпахин, Гомараның Кортес өмірбаянының көшірмесіне жазған түсіндірмесінде, Малинче туралы айта келіп, Малинцин Тенепаль есімін жиі қолданған. Тіл білімі және тарих ғылымдарының маманы Франсис Карттуненнің пікірінше, Tenepal сөзінің түбірі, болжам бойынша, науатль тіліндегі tene сөзінен шыққан. Ал тарихшы Джеймс Локхарт Tenepal сөзінің «біреудің тілі» деген мағынаны білдіретін tenenepil сөзінен туындаған болуы мүмкін деп санайды. Қалай болғанда да, Малинцин Тенепаль испан тіліндегі донья Марина ла Ленганың сөзбе-сөз аудармасы болып көрінеді, мұнда ла Ленга – «аудармашы» – испанша лақап аты, сөзбе-сөз «тіл» дегенді білдіреді. Малинше Рим-католик шіркеуінде крещениеден өтіп, «Марина» деген христиан есімін алды, көбінесе [[Дон (құрметті атау)]] деген құрметті атауымен бірге. Кем дегенде 19 ғасырдан бері ол бастапқыда Малиналли деп аталған деген сенім бар (науатль тілінде «шөп» деген мағынаны білдіреді), оның туған күнімен байланысты. Сондықтан, крещение рәсімінде оған Марина есімі берілді, оның фонетикалық ұқсастығы себеп болды. Дегенмен, қазіргі тарихшылар мұндай мифтік ұсыныстарды жоққа шығарып, науатль халқы Малиналли күн белгісін жаман немесе «кері» мағынамен байланыстыратынын және олар мұндай күн белгілерін жеке есім ретінде қолданудан қашқанын атап көрсетеді. Сонымен қатар, испандықтардың католик әулиелерінің аттарымен шақырылғаннан бұрын, жергілікті тұрғындардың есімдерін сұрауына ешқандай себеп болмады.

Malinche is known by many names, though her birth name is unknown. The Nahua called her Malintzin, derived from Malina, a Nahuatl rendering of her Spanish name, and the honorific suffix tzin. According to historian Camilla Townsend, the vocative suffix e is sometimes added at the end of the name, giving the form Malintzine, which would be shortened to Malintze, and heard by the Spaniards as Malinche. Another possibility is that the Spaniards simply did not hear the “whispered” n of the name Malintzin. The title Tenepal was often assumed to be part of her name. In the annotation made by Nahua historian Chimalpahin on his copy of Gómara's biography of Cortés, Malintzin Tenepal is used repeatedly about Malinche. According to linguist and historian Frances Karttunen, Tenepal is probably derived from the Nahuatl root tene, which means "lip possessor, one who speaks vigorously", or "one who has a facility with words", and postposition pal, which means "through". Historian James Lockhart, however, suggests that Tenepal might be derived from tenenepil, "somebody’s tongue". In any case, Malintzin Tenepal appears to have been a literal translation of Spanish doña Marina la lengua, with la lengua, "the interpreter", literally meaning "the tongue", being her Spanish sobriquet. Malinche was baptized in the Roman Catholic Church and given the Christian name "Marina", often preceded by the honorific [[Don (honorific). Since at least the 19th century, she was believed to have originally been named Malinalli, (Nahuatl for "grass"), after the day sign on which she was supposedly born. Accordingly, Marina was chosen as her baptismal name because of its phonetic similarity. Modern historians have rejected such mythic suggestions, noting that the Nahua associate the day sign Malinalli with bad or "evil" connotations, and they are known to avoid using such day signs as personal names. Moreover, there would be little reason for the Spaniards to ask the natives what their names were before they were christened with new names after Catholic saints.

Өмірбаян

Малинштің туған күні белгісіз, бірақ шамамен 1500 жылы, немесе 1505 жылдан кешіктірмей туған болуы мүмкін. Ол Мезоамерика мемлекетінің бір бөлігі немесе оның қарауындағы альтепетте дүниеге келді. Осы мемлекеттің орталығы ацтек империясының шығысында, Коатзакоалькос өзенінің жағасында орналасқан еді. Малиншенің туған жері туралы мәліметтер келіспейді. Өлгеннен кейін көп ұзамай өткен үш сот процесінде оны жеке білгендер, тіпті оның қызы да, оның Олутлада туғанын айтты. Немересінің жазбаларында да Олутла оның туған жері ретінде көрсетілген. Оның қызы Олутланың альтепеті Тетикипакемен байланысты екенін, бірақ бұл байланыстың мәні белгісіз екенін қосты. Флоренция кодексінде Малиншенің отаны "Тетипак" деп аталады, бұл, әдетте, Тетикипақтың жекеше түрі болар. Гомара оның "Уилутадан" (дегенмен, бұл Олутланың басқаша айтылуы болуы мүмкін) келгенін жазды. Ол басқа дереккөздерден өзгешелік танытып, оның Халиско аймағында болғанын айтады. Ал Диас оның туған жері ретінде "Пайналланы" көрсетеді. Оның отбасының ақсүйек тегінен екені айтылады. Гомара оның әкесі жергілікті билеушімен туыс болғанын, ал Диас оның ата-анасы билеушілер болғанын жазады. Таунсендтің сөзіне қарағанда, сол кезде Олутлада Пополука тілін сөйлейтін көптеу халық болған, бірақ Малиншеге тиесілі билеуші элита науатль тілінде сөйлеген. Оның асыл тегін көрсететін тағы бір белгі – ол науатль тіліндегі әдемі тілді (қарапайым халықтың сөйлеуінен ерекшеленетін және арнайы үйренуді қажет ететін тіл) түсіну қабілеті. Оны "донья" деп атауы да оның ақсүйек әйел ретінде қарастырылғанын көрсетеді, себебі Испанияда бұл атау әдетте аристократияға жатпайтын адамдарға қолданылмаған. Бірақ испандықтар оған осы құрметті атауды оның жаулаудағы маңызды рөлін мойындағандықтан берген болуы мүмкін. Малинше 8-12 жас аралығында болғанда, оны құлдыққа сатқан немесе ұрлап кеткен. Диас оның әкесі қайтыс болғаннан кейін, анасы мен өгей әкесі оны саудагерлерге бергенін, осылайша олардың ұлы (Малиншенің жартылай бауыры) мұрагерлік құқығына ие болатынын жазды. Ғалымдар, тарихшылар және әдебиет сыншылары Диас оның тегі туралы айтқандарына күмән келтірді, себебі ол оқиғаларды баяндағанда католицизмге ерекше мән берген. Атап айтқанда, тарихшы Соня Роза де Фуггль Диас полисиндетонды (Көптеген Киелі кітаптардағы сөйлемдердің құрылымын еліктейтін) тым көп пайдаланғанын және Малиншені идеалды христиан әйелі ретінде бейнелегенін талдады. Бірақ Таунсенд оның халқының бірінің оны сатуға қатысқан болуы мүмкін екенін, себебінің маңызды еместігін айтады. Малинше аймақтағы маңызды порты – Ксикалангоға жеткізілді. Кейіннен оны Чонтал майялары сатып алып, Потончан қаласына әкелді. Дәл осы жерде Малинше Чонтал майя тілін, сондай-ақ мүмкін, юкатек майя тілін үйрене бастады. Ол тілді меңгергеннен кейін Кортестің тағы бір аудармашысы, юкатек майясы және испан тілінде сөйлейтін Джеронимо де Агилармен қарым-қатынас жасауға мүмкіндік алды.

Malinche's birthdate is unknown, but it is estimated to be around 1500, and likely no later than 1505. She was born in an altepetl that was either a part of or a tributary of a Mesoamerican state whose center was located on the bank of the Coatzacoalcos River to the east of the Aztec Empire. Records disagree about the exact name of the altepetl where she was born. In three unrelated legal proceedings that occurred not long after her death, various witnesses who claimed to have known her personally, including her daughter, said that she was born in Olutla. The probanza of her grandson also mentioned Olutla as her birthplace. Her daughter added that the altepetl of Olutla was related to Tetiquipaque, although the nature of this relationship is unclear. In the Florentine Codex, Malinche's homeland is mentioned as "Teticpac", which is most likely the singular form of Tetiquipaque. Gómara writes that she came from "Uiluta" (presumably a variant of Olutla). He departs from other sources by writing that it was in the region of Jalisco. Díaz, on the other hand, gives "Painalla" as her birthplace. Her family is reported to have been of noble background; Gómara writes that her father was related to a local ruler, while Díaz recounts that her parents were rulers. Townsend notes that while Olutla at the time probably had a Popoluca speaking majority, the ruling elite, which Malinche supposedly belonged to, would have been Nahuatl speaking. Another hint that supports her noble origin is her apparent ability to understand the courtly language of [[Nahuatl#Stylistics ("lordly speech"), a Nahuatl register that is significantly different from the commoner's speech and has to be learned. The fact that she was often referred to as a doña, at the time a term in Spain not commonly used when referring to someone outside of the aristocracy, indicates that she was viewed as a noblewoman. But she may have been given this honorific by the Spanish because of recognition of her important role in the conquest. Malinche was probably between the ages of 8 and 12 when she was either sold or kidnapped into slavery. Díaz wrote that after her father's death, she was given away to merchants by her mother and stepfather so that their son (Malinche's halfbrother) would have the rights of an heir. Scholars, historians, and literary critics alike have cast doubt upon Díaz's account of her origin, in large part due to his strong emphasis on Catholicism throughout his narration of the events. In particular, historian Sonia Rose de Fuggle analyzes Díaz's over reliance on polysyndeton (which mimics the sentence structure of many Biblical stories) as well as his overarching portrayal of Malinche as an ideal Christian woman. But Townsend believes that it was likely that some of her people were complicit in trafficking her, regardless of the reason. Malinche was taken to Xicalango, a major port city in the region. She was later purchased by a group of Chontal Maya who brought her to the town of Potonchán. It was here that Malinche started to learn the Chontal Maya language, and perhaps also Yucatec Maya. Her acquisition of the language later enabled her to communicate with Jerónimo de Aguilar, another interpreter for Cortes who also spoke Yucatec Maya, as well as his native Spanish.

Мексиканы жаулап алу

Мексикаға жасаған экспедициясының басында Кортес Потончанда майялармен кездесті. Соңғы шайқаста майялар көптеген жандарды жоғалтып, бейбітшілік сұрады. Келесі күндері олар испандарға азық-түлік пен алтын сыйлады, сондай-ақ Малиншені қоса алғанда, жиырма құл әйелді де сыйлады. Әйелдер дінге өтіп, Кортестің адамы арасында бөлісті, олар оларды қызметшілер мен секс уақытында пайдалануды күтті. Малинше Кортестің капитандығының бірі Алонсо Эрнандес Пуэртокаррероға берілді. Ол Кортестің туған қаласы Медельин графының бірінші туысы болды. Малиншенің тіл білімі испандықтар Сан-Хуан-де-Улуада науатль тілінде сөйлейтін халықпен кездескенде анықталды. Моктесуманың елшілері халықты тексеруге келді, бірақ Агилар оларды түсінбеді. Тарихшы Гомара Кортес Малиншенің елшілермен сөйлесе алатынын түсінгенде, егер ол өзіне Моктезуманы табуға және онымен сөйлесуге көмектессе, оған "еркіндіктен де артық" уәде бергенін жазды. Кортес Малиншені Пуэртокарреродан алды. Кейін Испанияға қайтқанға дейін оған тағы бір жергілікті әйел берілді. Агилар мен Малиншенің көмегімен Кортес Моктезуманың елшілерімен сөйлесті. Сондай-ақ, елшілер суретшілерді Малинше, Кортес және топтың қалған мүшелерінің суреттерін, сондай-ақ олардың кемелері мен қару-жарақтарын Моктезумаға жазба ретінде жіберу үшін әкелді. Диас кейін Науалар Кортеске "Малинче" деп тіл тигізгенін айтты; олар оны топтың анықтамалық нүктесі ретінде қабылдады. Содан бері Малинше Агилармен бірге испандар мен науалар арасындағы қарым-қатынасты нығайту үшін жұмыс істеді; Кортес Агилармен испан тілінде сөйлеседі, ол Малинше үшін Юкатек маясына аударған, ол өз кезегінде процессті кері қайтарудан бұрын, науатль тіліне аударған. Аударма тізбегі тағы да ұзарады, себебі кейін испандықтар тотонактармен кездеседі. Сол жерде Малинше науатль тілінде сөйлейтін аудармашыларды сұрады. Картюненнің айтуынша, "таңғажайып, ешқандай қарым-қатынас жасалмаған, себебі Кортестің испан тілінде жазған сөздерін жергілікті халыққа жеткізу үшін майя, науатль және тотонак тілдеріне аудару қажет болды". Испаниялықтар Моктезуманың қарсыластары туралы алғаш рет тотонактармен кездесу арқылы білді. Вилла-Рика де-ла-Вера-Круз қаласын құрғаннан кейін испандықтар екі ай бойы жақын маңдағы тотонак қонысында болды. Олар тотонактармен одақ жасап, Теночтитланға қарай аттануға дайындалды. Теночтитланға бара жатқанда олар алғаш кездескен ірі мемлекет - Тлаксала болды. Алғашында теласкальтектер испандықтар мен олардың одақтастарына қарсы болса да, кейіннен испандықтарға қалаға кіруге рұқсат берді. Тлаксакандар Малинше мен Агилар арқылы испандармен одақ орнатты. Кейінгі кезде Тлаксаланың осы кездесу туралы бейне жазбаларында Малинше көрнекті тұлға ретінде бейнеленген. Ол екі жақтың арасындағы қарым-қатынасты күшейтті, өйткені Тлаксалан испандарға одақты нығайту үшін азық-түлік пен асыл әйелдерді сыйлады. Тлаксалада бірнеше күн болғаннан кейін Кортес Чолула арқылы Теночтитланға қарай сапарды жалғастырды. Сол кезде оған көптеген таласкаландық сарбаздар еріп келген. Испандықтар Чолула қаласында бірнеше күн тұрып, оларды қабылдады. Барлаушылар холулулардың оларға азық-түлік бермей, жасырын шұңқыр қазып, қаланың айналасына бөгеттер құрып, испандарға қарсы шабуылға дайындалу үшін қала сыртына үлкен ацтек әскерін жасырып қойғанын айтады. Еуропалықтар бұл туралы біліп, алдын ала шабуыл жасап, холулуларды жинап, қырғынға ұшыратты. Кейінгі деректерде Малинше бұл жоспарды ашқан деп айтылған. Диаздың айтуынша, оған Чололанның бір ақсүйек әйелі жақындап, егер ол тарапты ауыстырса, әйелдің ұлына үйленуді уәде етті. Малинше бұл ұсынысқа келіскендей етіп, соғыс туралы айтып, кейіннен Кортеске барлық мәліметтерді жеткізді. Кейінгі ғасырларда бұл оқиға Малиншенің өз халқына "садақасы" туралы мысал ретінде жиі келтіріледі. Бірақ Хассиг пен Таунсенд сияқты қазіргі заманғы тарихшылар Малиншенің "қаһармандық" жорығын табуы, мүмкін, Кортестің іс-әрекеті үшін алыс испан билігіне саяси негіздеме беру үшін ойлап тапқан оқиға болған. Атап айтқанда, Хассиг Кортес Теночтитланға шабуылға әкелетін күшті отандық одақтарды іздеп, Тлаксакаландықтармен бірге қырғынды үйлестіру үшін жұмыс істегенін айтады. Чолола бір-екі жыл бұрын ацтек империясына қосылғанға дейін Тлаксаланы қолдаған болатын, ал оларды одақтас ретінде жоғалту Тлаксакандарға ауыр соққы болды. Олардың мемлекеті ацтектермен толық қоршалған еді. Хассиг және басқа тарихшылар Тлаксакандар Чолулаға жасалған шабуылды испандықтардың оларға берген міндеттемесінің "лимус сынағы" ретінде қарастырғанын айтады. Біріккен күштер 1519 жылдың қараша айының басында Теночтитланға жетті, онда оларды Моктесума қалаға қарай созылған жол бойында күтіп алды. Малинше осы оқиғаның ортасында болды, Кортес пен Моктесума арасындағы әңгімені аударды. Гомара Моктесума "Малинше мен Агилар арқылы сөйлегенін" жазды, бірақ басқа жазбалар Малиншенің тікелей аударғанын көрсетеді, өйткені ол өзі испан тілін біраз үйренген еді. Моктесуманың сөйлеген сөздері, кездесуде Малинше арқылы жеткізілген, испандар тарапынан бағыну ретінде қарастырылды, бірақ бұл түсіндірме қазіргі тарихшылар тарапынан қолданылмайды. Сөздің сыпайы сипаты Моктесуманың тецпиллахтоллиді қолдануымен түсіндірілуі мүмкін, науатль тілінің тікелейлік пен күрделі құрметті қосымшалар жиынтығымен ерекшеленетін тіркесімі. Малиншенің тецпиллахтоллиді түсіну қабілетіне қарамастан, кейбір нюанстар аудармада жоғалуы мүмкін. Испандықтар, қасақана немесе қасақана емес, Моктесуманың сөздерін дұрыс түсінбеуі мүмкін. Теночтитлан 1521 жылдың соңында құлап, Кортестің ұлы Мартин Кортес 1522 жылы дүниеге келді. Осы уақытта Малинше немесе Марина Кортес салған үйінде тұрды, Теночтитланның оңтүстігінде сегіз шақырым жерде орналасқан Койоакан қаласында. Ацтек астанасы испандықтар бақылауындағы Мексика қаласы ретінде қайта құрылып жатты. Кортес Маринаны 1524–1526 жылдары Гондурастағы көтерілісті басуға алып, ол қайтадан аудармашы ретінде қызмет етті (ол Чонталь мен Юкатектерден басқа майя тілдерін білуі мүмкін). Орталық Мексикадағы Оризаба таулы қаласында ол испандық хидальго Хуан Харамиллоға үйленді. Кейбір қазіргі заманғы ғалымдар оның Мексика Теночтитланның жаулануынан кейін он жыл ішінде қайтыс болғанын болжады, 1529 жылдың ақпанына дейін. Ол өзінің ұлы Дон Мартинды, оның әкесінің отбасы тәрбиелейтін, және қызы Донья Марияны, Харамилло мен оның екінші әйелі Донья Беатрис де Андрада тәрбиелейтін қалдырды. Мартин Кортестің бірінші туған ұлы және мұрагері болғанымен, оның Маринамен қарым-қатынасы Франсиско Лопес де Гомара сияқты көрнекті испандық тарихшылармен жақсы құжатталмаған. Ол тіпті Кортестің аудармашы ретіндегі жұмысында да Маринаны есімдерімен атамады. Маринаның өмір бойында Мартинмен аз уақыт өткізді. Бірақ көптеген ғалымдар мен тарихшылар оның Кортеспен аралас нәсілді баласын Мезоамерикада дамыған үлкен метис халқының символдық бастауы ретінде қарастырады.

Early in his expedition to Mexico, Cortés was confronted by the Maya at Potonchán. In the ensuing battle, the Mayas suffered significant loss of lives and asked for peace. In the following days, they presented the Spaniards with gifts of food and gold, as well as twenty enslaved women, including Malinche. The women were baptized and distributed among Cortés's men, who expected to use them as servants and sexual objects. Malinche was given to Alonso Hernández Puertocarrero, one of Cortés' captains. He was a first cousin to the count of Cortés's hometown, Medellín. Malinche's language skills were discovered when the Spaniards encountered the Nahuatl speaking people at San Juan de Ulúa. Moctezuma's emissaries had come to inspect the peoples, but Aguilar could not understand them. Historian Gómara wrote that, when Cortés realized that Malinche could talk with the emissaries, he promised her "more than liberty" if she would help him find and communicate with Moctezuma. Cortés took Malinche from Puertocarrero. He was later given another Indigenous woman before he returned to Spain. Aided by Aguilar and Malinche, Cortés talked with Moctezuma's emissaries. The emissaries also brought artists to make paintings of Malinche, Cortés, and the rest of the group, as well as their ships and weapons, to be sent as records for Moctezuma. Díaz later said that the Nahua addressed Cortés as "Malinche"; they took her as a point of reference for the group. From then on, Malinche worked with Aguilar to bridge communication between the Spaniards and the Nahua; Cortés would speak Spanish with Aguilar, who translated into Yucatec Maya for Malinche, who in turn translated into Nahuatl, before reversing the process. The translation chain grew even longer when, after the emissaries left, the Spaniards met the Totonac, whose language was not understood by either Malinche or Aguilar. There, Malinche asked for Nahuatl interpreters. Karttunen remarks that "it is a wonder any communication was accomplished at all", for Cortés' Spanish words had to be translated into Maya, Nahuatl, and Totonac before reaching the locals, whose answers went back through the same chain. Meeting with the Totonac was how the Spaniards first learned of opponents to Moctezuma. After founding the town of Villa Rica de la Vera Cruz to be freed from the legal restriction of what was supposed to be an exploratory mission, the Spaniards stayed for two months in a nearby Totonac settlement. They secured a formal alliance with the Totonac and prepared for a march toward Tenochtitlan. The first major polity that they encountered on the way to Tenochtitlan was Tlaxcala. Although the Tlaxcaltec were initially hostile to the Spaniards and their allies, they later permitted the Spaniards to enter the city. The Tlaxcalans negotiated an alliance with the Spaniards through Malinche and Aguilar. Later Tlaxcalan visual records of this meeting feature Malinche as a prominent figure. She appears to bridge communication between the two sides, as the Tlaxcalan presented the Spaniards with gifts of food and noblewomen to cement the alliance. After several days in Tlaxcala, Cortés continued the journey to Tenochtitlan by the way of Cholula. By then he was accompanied by a large number of Tlaxcalan soldiers. The Spaniards were received at Cholula and housed for several days. The explorers claimed that the Cholulans stopped giving them food, dug secret pits, built a barricade around the city, and hid a large Aztec army in the outskirts to prepare for an attack against the Spaniards. Somehow, the Europeans learned of this and, in a preemptive strike, assembled and massacred the Cholulans. Later accounts claimed that Malinche had uncovered the plot. According to Díaz, she was approached by a Cholulan noblewoman who promised her a marriage to the woman's son if she were to switch sides. Pretending to go along with the suggestion, Malinche was told about the plot and later reported all the details to Cortés. In later centuries, this story has often been cited as an example of Malinche's "betrayal" of her people. But modern historians such as Hassig and Townsend have suggested that Malinche's "heroic" discovery of the purported plot was likely already a fabricated story intended to provide Cortés with political justification for his actions, to distant Spanish authorities. In particular, Hassig suggests that Cortés, seeking stronger native alliances leading to the invasion of Tenochtitlan, worked with the Tlaxcalans to coordinate the massacre. Cholula had supported Tlaxcala before joining the Aztec Empire one or two years prior, and losing them as an ally had been a severe blow to the Tlaxcalans. Their state was now completely encircled by the Aztecs. Hassig and other historians assert that Tlaxcalans considered the attack on the Cholulans as a "litmus test" of the Spanish commitment to them. The combined forces reached Tenochtitlan in early November 1519, where they were met by Moctezuma on a causeway leading to the city. Malinche was in the middle of this event, translating the conversation between Cortés and Moctezuma. Gomara writes that Moctezuma was "speaking through Malinche and Aguilar", although other records indicate that Malinche was already translating directly, as she had quickly learned some Spanish herself. Moctezuma's flowery speech, delivered through Malinche at the meeting, has been claimed by the Spaniards to represent a submission, but this interpretation is not followed by modern historians. The deferential nature of the speech can be explained by Moctezuma's usage of tecpillahtolli, a Nahuatl register known for its indirection and complex set of reverential affixes. Despite Malinche's apparent ability to understand tecpillahtolli, it is possible that some nuances were lost in translation. The Spaniards, deliberately or not, may have misinterpreted Moctezuma's words. Tenochtitlán fell in late 1521 and Marina's son by Cortes, Martín Cortés was born in 1522. During this time Malinche or Marina stayed in a house Cortés built for her in the town of Coyoacán, eight miles south of Tenochtitlán. The Aztec capital city was being redeveloped to serve as Spanish controlled Mexico City. Cortés took Marina to help quell a rebellion in Honduras in 1524–1526 when she again served as interpreter (she may have known Mayan languages beyond Chontal and Yucatec). While in the mountain town of Orizaba in central Mexico, she married Juan Jaramillo, a Spanish hidalgo. Some contemporary scholars have estimated that she died less than a decade after the conquest of Mexico Tenochtitlan, at some point before February 1529. She was survived by her son Don Martín, who would be raised primarily by his father's family, and a daughter Doña María, who would be raised by Jaramillo and his second wife Doña Beatriz de Andrada. Although Martín was Cortés's first born son and eventual heir, his relation to Marina was poorly documented by prominent Spanish historians such as Francisco López de Gómara. He never referred to Marina by name, even in her work as Cortés's translator. Even during Marina's lifetime, she spent little time with Martín. But many scholars and historians have marked her multiracial child with Cortés as the symbolic beginning of the large mestizo population that developed in Mesoamerica.

Мексиканы жаулаудағы рөлі

Конкистадорлар үшін сенімді аудармашы болу маңызды болған, бірақ Маринаның рөлі мен ықпалы одан да зор болған. Берналь Диас дель Кастильо есімді сарбаз, қарт кезінде куәгерлердің ең толық есебін жазған, “Жаңа Испанияны жаулап алудың шынайы тарихы” (“Historia verdadera de la conquista de la Nueva España”) еңбегінде “үлкен ханым” Дона Марина туралы қайта-қайта және құрметпен айтады (әрқашан Дона деген құрметті атауын қолданады). “Доня Маринаның көмегінсіз біз Жаңа Испания мен Мексика тілдерін түсінбейтін болар едік”, – деп жазады ол. Родригес де Оканья деген тағы бір конкистадор Кортестің, Құдайдан кейін Марина оның табысының басты себебі екенін айтқанын жеткізеді. Жергілікті дереккөздердегі мәліметтер оның рөлі туралы пікірлерде де, жаулап алу оқиғаларының кодекстердегі бейнелеулерінде де қызықты. Маринаны кейбіреулер сатқын деп есептесе де, барлық тлаксаландар оны солай қабылдамады. Кейбір бейнелерде оны “өмірден асқан”, кейде тіпті Кортестен де үлкен, бай киімде көрсеткен, ал олар мен испандардың орнына оның және тлаксаландардың арасындағы одақ бейнеленген. Олар оны құрметтеді, оған сенді және испан жаулап алуынан кейін де ұзақ бойы осы қылықпен суреттеді. Мысалы, “Тлаксала тарихында” (“Lienzo de Tlaxcala”) Кортес Маринасыз сирек бейнеленген, ал кейде ол өздігінен, тәуелсіз билік ретінде оқиғаларды басқаратын сияқты көрсетілген. Егер ол Диас айтқандай, сарай өміріне дайындалған болса, Кортеспен арақатынасы жергілікті элиталық топтар арасындағы үйленудің дәстүрлі үлгісін ұстанған болар. Науа әйелінің міндеті күйеуіне әскери және дипломатиялық мақсаттарына жетуге көмектесу болар еді. Қазіргі тарихшылар Маринаның дипломатиялық шеберлігіне жоғары баға береді, ал кейбіреулері тіпті оны “Мексиканың нағыз жаулаушысы” деп санауға шамасы келмейді. Ескі конкистадорлар әртүрлі жағдайларда оның ең үлкен қабілетінің бірі – басқа тума халықтарды оның түсінетін нәрсесіне сендіру екенін, испандық металлға (қаруға) және кемелерге қарсы тұрудың ұзақ мерзімде бекер екенін еске алды. Диас дель Кастильоның есебіндегідей, Марина Кортеске көмектесе бастағаннан кейін ғана испандар тағы бір рет шайқасуға мәжбүр болды. Егер Ла Малинше тілдік қабілеті үшін Мексиканы жаулап алуға қатыспаса, испандар мен жергілікті халықтар арасындағы байланыс әлдеқайда қиын болар еді. Ла Малинше белгілі бір тайпалар мен топтар арасында әртүрлі стильдер мен интонациялармен сөйлей білді. Науа аудиториясының алдында ол риторикалық, ресми және жоғары деңгейде сөйледі. Бұл формальдылық Науа халқына ол не айтып тұрғанын білетін ақсүйек әйел сияқты әсер қалдырды.

For the conquistadores, having a reliable interpreter was important enough, but there is evidence that Marina's role and influence were larger still. Bernal Díaz del Castillo, a soldier who, as an old man, produced the most comprehensive of the eye witness accounts, the Historia verdadera de la conquista de la Nueva España ("True Story of the Conquest of New Spain"), speaks repeatedly and reverentially of the "great lady" Doña Marina (always using the honorific title Doña). "Without the help of Doña Marina", he writes, "we would not have understood the language of New Spain and Mexico." Rodríguez de Ocaña, another conquistador, relates Cortés' assertion that after God, Marina was the main reason for his success. The evidence from Indigenous sources is even more interesting, both in the commentaries about her role, and in her prominence in the codex drawings made of conquest events. Although to some Marina may be known as a traitor, she was not viewed as such by all the Tlaxcalan. In some depictions they portrayed her as "larger than life," sometimes larger than Cortés, in rich clothing, and an alliance is shown between her and the Tlaxcalan instead of them and the Spaniards. They respected and trusted her and portrayed her in this light generations after the Spanish conquest. In the Lienzo de Tlaxcala (History of Tlaxcala), for example, not only is Cortés rarely portrayed without Marina poised by his side, but she is shown at times on her own, seemingly directing events as an independent authority. If she had been trained for court life, as in Díaz's account, her relationship with Cortés may have followed the familiar pattern of marriage among native elite classes. The role of the Nahua wife acquired through an alliance would have been to assist her husband achieve his military and diplomatic objectives. Today's historians give great credit to Marina's diplomatic skills, with some "almost tempted to think of her as the real conqueror of Mexico." Old conquistadors on various occasions recalled that one of her greatest skills had been her ability to convince other natives of what she could perceive, that it was useless in the long run to stand against Spanish metal (arms) and Spanish ships. In contrast to earlier parts of Díaz del Castillo's account, after Marina began assisting Cortés, the Spanish were forced into combat on one more occasion. Had La Malinche not been part of the Conquest of Mexico for her language skills, communication between the Spanish and the Indigenous peoples would have been much harder. La Malinche knew how to speak in different registers and tones among certain Indigenous tribes and classes of people. For the Nahua audiences, she spoke rhetorically, formally, and high handedly. This shift into formality gave the Nahua the impression that she was a noblewoman who knew what she was talking about.

Қазіргі Мексикадағы бейне

Малиншенің бейнесі латындық американдық суретшілер әртүрлі өнер түрлерінде бейнелеген мифтік архетипке айналды. Оның тұлғасы испандық-американдық мәдениеттердің тарихи, мәдени және әлеуметтік өлшемдерін қамтиды. Қазіргі заманда және түрлі жанрларда, ол Ла Ллоронамен (жоғалған балаларын жоқтап жылайтын әйел туралы халық әңгімесі) және Мексика революциясы кезінде ерлермен бірге күрескен мексикалық әйелдермен (сольдадерас) олардың батылдықтары үшін салыстырылады. Ла Малиншенің мұрасы – миф пен аңыздың араласуы, сондай-ақ мексикалықтардың осы аңыз әйелге қатысты әртүрлі пікірлері. Кейбіреулер оны мексикалық ұлттың негізін қалаушы тұлға деп санайды, ал енді біреулер оны сатқын деп есептейді. Бұл туралы оның солтүстікке кеткен егіз әпкесі болған деген аңыз бен оның егізіне байланысты айтылатын «Ла Чингада» деген жеккөрінетін лақап атынан да байқауға болады. Малинше тұлғасына феминистік араласу 1960 жылдары басталды. Розарио Кастелланостың еңбектері ерекше маңызға ие болды; чиканалар оны «ана» деп атай бастады, оны екіұштылық пен күрделі идентичность символы ретінде қабылдады. Кастелланостың «La Mallinche» атты келесі өлеңінде ол сатқын емес, құрбан ретінде бейнеленді. Мексикалық феминистер Малиншені екі мәдениеттің арасында қалған, күрделі шешімдер қабылдауға мәжбүр болған және нәтижесінде жаңа ұрпақтың анасы болған әйел ретінде қорғады. Бүгінде мексикалық испан тілінде «малинчизм» және «малинчиста» сөздері шетелдік мәдениетке басымдық беріп, өз мәдени мұрасын жоққа шығаратын мексикалықтарды айыптау үшін қолданылады. Кейбір тарихшылар Ла Малинше өз халқын бүкіл аймақты билеп-төстеп, тұрғындарынан салық талап еткен ацтектерден құтқарды деп санайды. Сондай-ақ, кейбір мексикалықтар оны Еуропадан Жаңа әлемге христиан дінін әкелгені үшін және Кортестің одан да жаман болуына жол бермегені үшін құрметтейді. Дегенмен, оның көмегі болмаса, Кортес ацтектерді осылай тез басып алуға жете алмас еді, бұл ацтектерге жаңа технологиялар мен соғыс тактикасына бейімделуге уақыт берер еді. Осы тұрғыдан алғанда, ол испандықтардың жағына шығып, туған халқына сатқындық жасады деп есептеледі. Соңғы кезде бірнеше феминист латын американдықтары мұндай жіктемелерді кінәліні шығару деп айыптады. Президент Хосе Лопес Портильо Кортес, Дона Марина және олардың ұлы Мартиннің мүсінін жасауды тапсырды, ол Мексика қаласының Койоакан ауданындағы Кортес үйінің алдына қойылды. Лопес Портильо биліктен кеткеннен кейін мүсін елорданың шалқыған саябағына көшірілді.

Malinche's image has become a mythical archetype that Hispanic American artists have represented in various forms of art. Her figure permeates historical, cultural, and social dimensions of Hispanic American cultures. In modern times and several genres, she is compared with the La Llorona (folklore story of the woman weeping for lost children), and the Mexican soldaderas (women who fought beside men during the Mexican Revolution) for their brave actions. La Malinche's legacy is one of myth mixed with legend and the opposing opinions of the Mexican people about the legendary woman. Some see her as a founding figure of the Mexican nation, while others continue to see her as a traitor—as may be assumed from a legend that she had a twin sister who went North, and from the pejorative nickname La Chingada associated with her twin. Feminist interventions into the figure of Malinche began in the 1960s. The work of Rosario Castellanos was particularly significant; Chicanas began to refer to her as a "mother" as they adopted her as symbolism for duality and complex identity. Castellanos's subsequent poem "La Mallinche" recast her not as a traitor but as a victim. Mexican feminists defended Malinche as a woman caught between cultures, forced to make complex decisions, who ultimately served as a mother of a new race. Today in Mexican Spanish, the words malinchismo and malinchista are used to denounce Mexicans who are perceived as denying their cultural heritage by preferring foreign cultural expressions. Some historians believe that La Malinche saved her people from the Aztecs, who held a hegemony throughout the territory and demanded tribute from its inhabitants. Some Mexicans also credit her with having brought Christianity to the New World from Europe, and for having influenced Cortés to be more humane than he would otherwise have been. It is argued, however, that without her help, Cortés would not have been successful in conquering the Aztecs as quickly, giving the Aztec people enough time to adapt to new technology and methods of warfare. From that viewpoint, she is seen as one who betrayed the Indigenous people by siding with the Spaniards. Recently several feminist Latinas have decried such categorization as scapegoating. President José López Portillo commissioned a sculpture of Cortés, Doña Marina, and their son Martín, which was placed in front of Cortés' house in the Coyoacán section of Mexico City. Once López Portillo left office, the sculpture was removed to an obscure park in the capital.