Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теночтитланның алтыншы тлатоанисі
жәндік
Sixth Tlatoani of Tenochtitlan
the insect
Акшаякатль (,/æ//ʃ//ə/'/j//ɑː//k//ə//t//əl/; ; lang es axaˈʝakatɬ; "су беті" деген мағына береді; шамамен 1449–1481) – Теночтитлан алтепетлінің алтыншы тлатоанисі және ацтектердің үштік одағының императоры болған.
Axayacatl (,/æ//ʃ//ə/'/j//ɑː//k//ə//t//əl/; ; lang es axaˈʝakatɬ; meaning "face of water"; c. 1449–1481) was the sixth tlatoani of the altepetl of Tenochtitlan and Emperor of the Aztec Triple Alliance.
Ерте өмірі және өмірбаяны
Аксаякатл ханшайым Атотоцтли II мен оның туысы, ханзада Тезозомоктың ұлы болды. Ол императорлар Моктезума I мен Ицкоатльдің немересі еді. Ол Куаутотоцзин патшасының ұрпағы болды. Моктезуманың ізбасары болды, оның ағалары императорлар Тизок және Ахуицотл, ал қарындасы - халифа Халхиухненетзин еді. Ол император Куаутемокқа туыс болып, императорлар Моктезума II мен Куитлахуактың әкесі болды.
Axayacatl was a son of the princess Atotoztli II and her cousin, prince Tezozomoc. He was a grandson of the Emperors Moctezuma I and Itzcoatl. He was a descendant of the king Cuauhtototzin. He was a successor of Moctezuma and his brothers were Emperors Tizoc and Ahuitzotl and his sister was the Queen Chalchiuhnenetzin. He was an uncle of the Emperor Cuauhtémoc and father of Emperors Moctezuma II and Cuitláhuac.
Билікке көтерілу
Жас кезінде оның әскери қабілеті Незахуалькойотль және Тлакаэлель I сияқты ықпалды тұлғалардың құрметіне бөленді. Сондықтан, 1469 жылы Моктезума I қайтыс болғаннан кейін, ол таққа отыру үшін таңдалды, бұл оның үлкен екі бауыры Тизок пен Ахуицотлдың наразылығын тудырды. Сондай-ақ, Ұлы Күн Тасы, басқаша айтқанда ацтек күнтізбесі, оның басшылығымен жасалғанын атап өту керек. Теночтитлан қаласында жер сілкінісі болды және көптеген үйлер қирады.
During his youth, his military prowess gained him the favor influential figures such as Nezahualcoyotl and Tlacaelel I, and thus, upon the death of Moctezuma I in 1469, he was chosen to ascend to the throne, much to the displeasure of his two older brothers, Tizoc and Ahuitzotl. It is also important that the Great Sun Stone, also known as the Aztec Calendar, was carved under his leadership. An earthquake in Tenochtitlán occurred and destroyed many homes.
Әскери іс-қимылдар мен өлім
Бірнеше тлателолькалықтардың ұятты мінез-құлқына сылтау ретінде сүйенген Аксаякатл көршісіне басып кірді, оның билеушісі Мокихуисті өлтіріп, орнына әскери губернатор тағайындады. Тлателолькалықтар ацтек саясатын қалыптастырудағы өз үлесінен айырылды. Аксаякатл өзінің он екі жылдық билігін негізінен әскери даңқын бекітуге жұмсады: ол 1473 жылы көршілес Тлателольконың альтепетліне қарсы табысты жорықтар жүргізді (Тлателолько шайқасына қараңыз) және 1474 жылы Толука аңғарының матлацинкаларына қарсы күресті, бірақ соңында 1476 жылы Мичоаканның тараскандарынан жеңілді. Кейбір келесі шағын жеңістерге қарамастан, Аксаякатлдың тараскандардан жеңілуі оның беделін түгелдей құлатты, себебі ол ацтектердің сол кезге дейінгі жалғыз маңызды жеңілісі еді. Жасырақта болса да, 1480 жылы ауыр сырқатқа шалдығып, бір жыл өткен соң, 1481 жылы дүниеден өтті, оның ізін басып, інісі Тизок билікке келді.
Using as a pretext the insulting behavior of a few Tlatelolcan citizens, Axayacatl invaded his neighbor, killed its ruler, Moquihuix, and replaced him with a military governor. The Tlatelolcans lost any voice they had in forming Aztec policy. Axayacatl largely dedicated his twelve year reign to consolidating his militaristic repute: he led successful campaigns against the neighboring altepetl of Tlatelolco in 1473 (see Battle of Tlatelolco) and the Matlatzinca of the Toluca Valley in 1474, but was finally defeated by the Tarascans of Michoacán in 1476. Despite some subsequent minor triumphs, Axayacatl's defeat at the hands of the Tarascans irreversibly marred his image, as it constituted the only major defeat suffered by the Aztecs up to that moment. In spite of his young age, he fell gravely ill in 1480, passing away a mere year later, in 1481, whereupon he was succeeded by his brother Tizoc.
Ақсайқатл ақын
Аксаякатл екі өлең жазды. Біріншісі, Ycuic Axayayatzin (ағылшын тілінде: "Аксаякатл әні") – оның бауырлары мен сыншыларына қарсы қорғаныс; екіншісі, Huehue cuicatl (ағылшын тілінде: "Ежелгілер әні") – Мичоакан жеңілісінен кейін жазылған ағым.
Axayacatl wrote two poems. The first, Ycuic Axayayatzin (English: "Song of Axayacatl") is a defense against his brothers and critics; the second, Huehue cuicatl (English: "Song of the Ancients") is a lament written after his defeat in Michoacan.
Танымал мәдениетте
Алиет де Бодардтың "Обсидиан және Қан" сериясы Аксаякатлдың билігінің соңғы жылы мен Тизоктың билігінің алғашқы жылдарында өтеді, олардың ең кіші ағасы Ахуицотл маңызды кейіпкер ретінде пайда болады.
The Obsidian and Blood series by Aliette de Bodard are set in the last year of the reign of Axayacatl and the first years of the reign of Tizoc, with their youngest brother Ahuitzotl appearing as a primary character.