Майя таулары: Орталық Американың табиғаты мен қорғау аймақтары
Maya Mountains
Майя таулары – Орталық Америкадағы Белиз және Гватемала аумағындағы тау тізбегі. Биіктігі 1124 м-ге дейін жетеді, өзендер бастауы. Табиғат және туризм.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мая таулары – Орталық Америкадағы Белиз және Гватемаланың шығысында орналасқан таулы жүйе.
Mountain range in northern Central America
The Maya Mountains are a mountain range located in Belize and eastern Guatemala, in Central America.
Этимология
Майя таулары Баймендерге және кейін Белиз тұрғындарына кем дегенде 20 ғасырдың ортасына дейін Кокскомб немесе Кокскомб таулары деп белгілі болған. Қазіргі атауы Майя цивилизациясына құрмет көрсету мақсатымен берілген деп саналады.
The Maya Mountains were known as the Cockscomb or Coxcomb Mountains to Baymen and later Belizeans at least until the mid 20th century. Their current appellation is thought to be in honour of the Mayan civilisation.
Бағаналар
Аймақтың ең биік шыңдары – Дойлдың қуанышы 3688 фут (1124 м) және Виктория шыңы 3680 фут (1122 м).
The range's highest peaks are Doyle's Delight at 3688 feet (1124 m) and Victoria Peak at 3680 feet (1122 m).
Өзендер
Таулардан Кариб теңізіне 1-ден жоғары Стрейлер реті бар тоғыз арна ағып түседі, атап айтқанда Белиз өзенінің бес саласы, Маймыл өзенінің екі саласы, және Сити өзені мен Бум ағызы.
Nine streams with a Strahler order greater than 1 flow from the Mountains into the Caribbean Sea, namely, five tributaries of the Belize River, two tributaries of the Monkey River, and the Sittee River and Boom Creek.
Карст
Таулардағы ең маңызды карст нысандарына Чикибул бұлағы мен үңгірлер жүйесі, Вака платосы, Оңтүстік және Солтүстік шекаралық жарылымдар, сондай-ақ Юкатан түбегінің су асты ағымдарымен байланысты болуы мүмкін сулы қабаттар жатады.
Prominent karstic features within the Mountains include the Chiquibul Spring and Cave System, the Vaca Plateau, the Southern and Northern Boundary Faults, and possibly an aquifer contiguous with that of the Yucatán Peninsula.
Плутондар
Белиздегі таулар – иіс және метаморфтық материалдардың жалғыз көзі болып табылады. Олар үш интрузиялық денеде көрініс береді, яғни Тау-Соснасы қырқасында, Ылғалды Құс қырқасында және Кокскомб алқабында. Жақында бұл жердегі тас Пакбитун қаласында тас құралдарын, мысалы, егін үйкегіштер мен егін ұнтақтағыштарды жасау және сату үшін тас қалаушылармен қазылған деген ұсыныс айтылды.
The Mountains 'are the only source of igneous and metamorphic materials' in Belize. These are exposed in three plutons, i. e. Mountain Pine Ridge, Hummingbird Ridge, and the Cockscomb Basin. It has been recently suggested that the former was mined by stonemasons at Pacbitun for the manufacture and trade of stonetools, e. g. manos and metates.
Климат
Жауын-шашын мөлшері Таулардың солтүстік-батыс ұшында жылына [сан] миллиметрден, оңтүстік-шығыс ұшында жылына [сан] миллиметрге дейін азаяды.
Precipitation decreases from per annum in the northwestern extreme of the Mountains to per annum in its southeastern extreme.
Саябақтар
Таулардың көп бөлігі оңтүстік Белиздегі және солтүстік Гватемаладағы он жеті саябақ, қорық, қасиетті орындар немесе ескерткіштерді қамтитын қорғалған аймақтарда орналасқан. + Майя тауларын қамтитын қорғалатын аумақтар. WDPA ID Аты Түрі Аудандық белгілер 3306 Чикибул орман қоры Cayo – 3314 Колумбия өзені орман қоры Толедо – 3311 Терең өзен орман қоры Толедо – 28850 Майя тау орман қоры Stann Creek – 3305 Тау-қарағай қырқа орман қоры Cayo – 3307 Сибун өзені орман қоры Cayo – 12229 Ситтей өзені орман қоры Stann Creek – 116297 Вака орман қоры Cayo – 301932 Нож Каакс Миэн Элигио Панти ұлттық паркі Cayo – 20230 Чикибул ұлттық паркі Cayo – 12241 Бладен табиғи қоры Толедо – 10579 Кокскомбин бассейнінің жануарлар дүниесі қоры Stann Creek – 20229 Каракол археологиялық қоры Cayo – 301918 Виктория шыңы табиғи ескерткіші Stann Creek – 30614 Монтаньяс Майяс Чикибул табиғат қоры Peten – 30618 Сан-Роман табиғат қоры Peten – 902858 Яха Накум Наранхо ұлттық паркі Peten –
Much of the Mountains is in protected areas spanning seventeen parks, reserves, sanctuaries, or monuments in southern Belize and northern Guatemala. + Protected areas encompassing the Maya Mountains. WDPA ID Name Type District Notes 3306 Chiquibul forest reserve Cayo – 3314 Columbia River forest reserve Toledo – 3311 Deep River forest reserve Toledo – 28850 Maya Mountain forest reserve Stann Creek – 3305 Mountain Pine Ridge forest reserve Cayo – 3307 Sibun River forest reserve Cayo – 12229 Sittee River forest reserve Stann Creek – 116297 Vaca forest reserve Cayo – 301932 Noj Kaax Me'en Eligio Panti national park Cayo – 20230 Chiquibul national park Cayo – 12241 Bladen nature reserve Toledo – 10579 Cockscomb Basin wildlife sanctuary Stann Creek – 20229 Caracol archaeological reserve Cayo – 301918 Victoria Peak natural monument Stann Creek – 30614 Montañas Mayas Chiquibul nature reserve Peten – 30618 San Román nature reserve Peten – 902858 Yaxhá Nakum Naranjo national park Peten –
Қауіптер
Гватемалалықтардың рұқсатсыз шаруашылық және ресурстарды кенуі Белиздің Петенмен шектес қорғалған аймақтары үшін маңызды қауіп деп танылды. Мысалы, 2008 жылы аймақта шамамен 1000-1500 xateros, яғни балық құйрықты пальма жинаушылар жұмыс істеді, ал 2011 жылға қарай түрлі шаруашылық қызмет үшін 13 500-20 000 акр жер тазартылды, соның салдарынан Белиз ормандарының Гватемаланың Сельва-Маясымен экологиялық жағынан маңызды байланысы үзілді. Бұдан өзге, рұқсатсыз кіргендер ұзақ уақыт бойы елге кіргенде күнкөріс үшін аң аулайды, бұл жануарлар популяциясының азаюына алып келеді, мысалы, Белиздің бұрынғы негізгі қонысы болған ақ ерін пекари популяциясы азайып барады [Chiquibul]. Белиз үшін тән қауіптер де анықталды, алайда демографиялық қысым ең маңыздысы деп есептеледі. Мысалы, таулардағы Chalillo су электр станциясының құрылысы "кең ауқымды экологиялық салдарлары үшін халықаралық дау тудырды", оның ішінде 2400 акр орман және жағалау экожүйесінің суға батуы, сондай-ақ 2009 және 2011 жылдары төменгі ағыстағы елді мекендердің зиянды заттарға ұшырауы.
Unauthorised farming and resource extraction by Guatemalans have been identified as a significant threats to Belize's protected areas bordering Peten. For instance, in 2008 an estimated 1,0001,500 xateros i. e. fishtail palm foragers were operating in the region, and by 2011 some 13,50020,000 acres had been cleared for various agricultural activities, thereby severing the ecologically important contiguity of Belizean forests to the Guatemalan Selva Maya. Furthermore, unlicensed interlopers often hunt for sustenance during their extended incursions, leading to worrying declines in wildlife populations, such as that of the white lipped peccary, which has been extirpated from 'was once the species' primary stronghold in Belize [i. e. Chiquibul].' Threats indigenous to Belize have also been identified, however, with demographic pressures deemed the most significant. The recent construction of the hydroelectric Chalillo Dam in the Mountains, for instance, 'sparked international controversy for its widespread ecological effects,' including the inundation of 2,400 acres of forested and riparian ecosystems, and exposure of downstream villages to significant pollutants in 2009 and 2011.
Геология
Таулар мен олармен тікелей жанасқан етегі мен жазықтары, палеозойлік тау жыныстарының солтүстік-шығысқа қарай бағытталған құрылымдық көтерілісі ретінде қарастырылатын, Солтүстік Америка тақтасының Майя блогындағы геологиялық немесе физиографиялық аймақ құрайды. Аймақ сейсмикалық активтілігі жоқ Солтүстік және Оңтүстік шекаралық жарылымдармен шектеледі.
The Mountains and their abutting foothills and plains, considered as a north easterly trending structural uplift of Palaeozoic bedrock, constitute a geologic or physiographic province in the Maya Block of the North American Plate. The province is bounded by the seismically inactive Northern and Southern Boundary Faults.
Тарих
Таулардың орогені негізінен карбонның соңғы және пермнің ортаңғы кезеңіне жататын, метаморфоздық өңдеуден өткен жанартаулық-шөгінді тау жыныстарынан тұрады, олар силур граниттерінің үстіне орналасқан.
The Mountains' orogen mainly consists of metamorphosed late Carboniferous to middle Permian volcanic sedimentary rocks overlying late Silurian granites.
Төменгі қабат
Таулардың негізі таулардың төрт шетінде жер бетіне шығып жатыр. Айналымның солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс нүктелеріндегі ашық жатқан бөліктері негізінен палеозой кезеңіне жататын аралық және кремнийлі плутондардан құралған, ал оңтүстік нүктесіндегі ашық жатқан бөліктері палеозой кезеңіне жататын жанартаулық тау жыныстарынан тұрады. Таулардың негізінің ашық жатқан бөліктерінің геологиялық эволюциясы «Орталық Америка геологиясының ең даулы мәселелерінің бірі» деп есептелген, бірақ кейіннен бұл кезеңдер неогеннің соңынан плиоценнің соңына дейін қалыптасқан деген пікір айтылды.
The Mountains' basement is sub aerially exposed in four extremes of the mountain range. The exposed portions in the northwestern, northeastern, and southeastern points of the range are predominantly composed of intermediate to silicic Palaeozoic plutons, with exposed portions in the southern point of the range predominated by Palaeozoic volcanic rocks. The geologic evolution of the exposed portions of the Mountains' basement has been deemed 'one of the most disputed aspects of Central American geology,' though it has subsequently been suggested that these formed during the late Neogene to late Pliocene.
Қақпағы
Таулардың шөгінділік жамылғысы провинцияның барлық етегіндегі және жазықтарды, сондай-ақ тау қатарының көп бөлігін жабады. Тау етегіндегі және жазықтықтағы жамылғы негізінен оңтүстік, батыс және солтүстікке қарай креда кезеңіне жататын теңіз шөгінділерінен тұрады, бірақ шығысқа қарай төртіншілік аллювиумға айналады. Ал тау қатарындағы жамылғының басым бөлігі палеозой кезеңіне жататын қабаттардан құралған. Таулардың тау қатарындағы жамылғысы жақында биік орналасқан реликттік ландшафт ретінде сипатталды, яғни негіздік көтерілу өзендік эрозиямен өзара тепе-теңдікке келмеген аймақ.
The Mountains' sedimentary cover blankets all of the province's foothills and plains, and all but a few portions of its mountain range. The cover in the foothills and plains is predominantly composed of Cretacaeous marine strata to the south, west, and north, but this transitions into Quaternary alluvium to the east. In contrast, the cover in the mountain range is predominated by Palaeozoic strata. The Mountains' cover in the mountain range has been recently characterised as an elevated relict landscape, i. e. an area where basement uplift has not been counterbalanced by fluvial erosion.
Құрылу
Майя тауларының геологиялық картасы мен тастардың жасын анықтау 'әртүрлі түсіндірулерге, соңында жер бетіндегі қатынастар, қазбалардың жасы және геохронологиялық деректер арасындағы түсініксіз келіспеушіліктерге әкелді'. 1955 жылдың басындағы алғашқы зерттеу таулардың шөгінді тастарын Макал және Майя серияларына немесе формацияларына бөлді, бірақ олар кейіннен Гватемалада 1966 жылы ашылған жалғыз Санта-Роза шөгінді тастар тобының пайдасына қабылданбады. Дегенмен, бұл келісім 1996 жылы кристалдану жасы Санта-Роза қазбаларының белгілі девоннан кейінгі жасынан 'қатты ескі' терең гранитоидтардың табылуымен бұзылды. Девонға дейінгі шөгінділердің болуы 2009 жылы 'нақты дәлелденгенге' дейін 'тартыс тудырды'. + 21 ғасыр әдебиеті бойынша Майя тауларының стратиграфиялық бірліктері. Атауы Тастар Эпохасы Бірлік ескертпелері Майя Блокінің кристалдық негізі – Эдиакаран-Камбрий 560-540 млн жыл cf Балди бірлігі құмтас, кварц, филлит Камбрий-Силур 517-406 млн жыл cf Таулы сопақ тізбегі Плутоны граниті Ордвик-Силур 420-405 млн жыл cf Бладен формациясы риолит, дацит, тефра Силур-Девон 413-400 млн жыл cf Макал формациясы құмтас, тақталы тас Пенсильвания-Перм 330-270 млн жыл cf Құсқұйрық-Муллинс Плутоны граниті Триас 250-220 млн жыл cf Cockscomb-Sapote Плутоны граниті Триас 240-206 млн жыл cf Todos Santos – Юра-Кретак 175-125 млн жыл cf Кобан әктасы, доломит 150 млн жыл cf
Geologic mapping and dating of rocks in the Maya Mountains have 'led to a variety of interpretations and eventually to puzzling discrepancies between reported field relations, age of fossils, and geochronologic data.' An early 1955 study divided the Mountains' sedimentary rocks into Macal and Maya series or formations, but these were subsequently rejected in favour of the single Santa Rosa Group of sedimentary rocks (discovered in Guatemala in 1966). However, this consensus was upended upon the 1996 discovery of deeper granitoids which crystallisation ages 'considerably older' than known post Devonian ages of Santa Rosa fossils. The presence of pre Devonian sediments was 'a matter of debate' until 'conclusively demonstrate[d]' in the affirmative in 2009. + Stratigraphic units of the Maya Mountains per 21st century literature. Name Rocks Epoch Age Unit Notes Maya Block crystalline basement – EdiacaranCambrian 560540 Ma cf Baldy Unit sandstone, quartz, phyllite CambrianSilurian 517406 Ma cf Mountain Pine Ridge Pluton granite OrdovicianSilurian 420405 Ma cf Bladen Formation rhyolite, dacite, tephra SilurianDevonian 413400 Ma cf Macal Formation sandstone, shale PennsylvanianPermian 330270 Ma cf HummingbirdMullins Pluton granite Triassic 250220 Ma cf CockscombSapote Pluton granite Triassic 240206 Ma cf Todos Santos – JurassicCretaceous 175125 Ma cf Coban Limestone limestone, dolomite CretaceousHolocene 1500 Ma cf
Бассейндер
Таулар шығыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған Корозал және Белиз алаптарының арасында орналасқан, бұл алаптардың өзі тауларды толығымен қамтитын Петен-Корозал алабының ішкі алаптары болып табылады.
The Mountains are wedged between the easterly to northeasterly trending Corozal and Belize Basins, themselves sub basins of the PetenCorozal Basin, which fully encompasses the Mountains.
Колумбияға дейінгі
Таулар 600830 жылға дейін сирек қоныстанған, мәдени және экономикалық жағынан оқшауланған болып келген деп саналады. Соңғы классикалық кезеңде аймақта үлкен демографиялық өсім болды, бұл өсім 8-ғасырда ең жоғары деңгейге жеткен болуы мүмкін. Шамамен 830 жылы классикалық майялар құлдырауы кезінде Таулардың көптеген елді мекендері демографиялық төмендеуді бастан өткізді, нәтижесінде постклассикалық кезеңде елді мекендер азайып кетті.
The Mountains are thought to have remained sparsely populated, and culturally and economically isolated, until 600830 CE, during the Late Classic, when the region experienced major demographic growth, possibly peaking in the 8th century. In c. 830 CE, during the Classic Maya Collapse, most of the Mountains' settlements experienced demographic decline, leading to sparse settlement during the Postclassic.
Колумбиялық
Таулар негізінен палеозой дәуірінің граниті мен шөгінділерінен құралған. Майя таулары және оған іргелес жатқан төбелерде Лубаантон, Ним Ли Пунит, Кахал Печ және Чаа Крик сияқты маңызды майя руиналары орналасқан.
The mountains are mainly made of Paleozoic era granite and sediments. The Maya Mountains and associated foothills contain a number of important Mayan ruins including the sites of Lubaantun, Nim Li Punit, Cahal Pech and Chaa Creek.
Белизде
Белиздегі ең алғашқы қоғамдық қорғауға ұқсас күш-жігер махагони ағашын кесуді реттеуге бағытталған деп саналады, 28 қазан 1817 жылы шығарылған жарлық бойынша, талап етілмеген жерлер Корольдікке тиесілі деп жарияланды. Бірақ бұл шара тез арада нәтижесіз болып шықты, себебі 17 сәуір 1835 жылы Белиздің басқарушысы «ағаш кесуге немесе жерді иемденуге қатысты ешқандай ереже немесе шектеу болған жоқ, сондықтан Сибунның оңтүстігіндегі және Белиз және Хондо өзендері арасындағы, Black Creek үстіндегі кең аумақтағы махагони үлкен шығынға ұшырап, құлдырады» деп мәлімдеді. Келесі қадам 1894 жылға келіп жасалды деп есептеледі, отарлық Белизде ежелгі ескерткіштерді қорғауға арналған алғашқы заң қабылданды, ол кейіннен 1897, 1924 және 1927 жылдары күшейтілді. Белиздегі археологиялық сақтау 1952 жылы Александр Гамильтон Андерсонның елдегі археологиялық қызметтерге жауапты губернатордың бірінші көмекші хатшысы болып тағайындалуымен және 1954 жылы Андерсонды алғашқы комиссар немесе тұрақты хатшысы ретінде Археология департаментінің құрылуымен қарқынды дамыды. Табиғатты қорғау да 1887 жылғы Хупер және 1921 жылғы Хэммель есімді есептермен, 1922 жылы Корнелиус Хэммельді алғашқы консерватор немесе тұрақты хатшысы ретінде Орман шаруашылығы департаментінің құрылуымен және 1924, 1926, 1927, 1935, 1944 және 1945 жылдардағы флора мен фаунаны қорғауға қатысты заңдардың қабылдануымен ілгеріледі. Маңыздысы, 1920 жылы Silk Grass және Mountain Pine Ridge орман қоры ретінде жарияланды, бұл Белиздің алғашқы археологиялық емес қорғалған аумақтарын құрады.
The earliest public conservation like efforts in Belize are thought to have been geared towards regulating mahogany logging, via a 28 October 1817 proclamation vesting unclaimed lands in the Crown. The measure quickly proved futile however, as by 17 April 1835 Belize's Superintendent would note that 'no regulation or restriction has prevailed respecting the cutting of Wood or the occupation of Land and thus the mahogany on the extensive Tracts to the Southward of the Sibun and between the Rivers Belize & Hondo above Black Creek has been subjected to great waste and devastation.' The next step is thought to have been in 1894, with the passage of the first legislative protections for antiquities in colonial Belize, subsequently strengthened in 1897, 1924, and 1927. Archaeological conservation in Belize progressed quickly with the 1952 appointment of Alexander Hamilton Anderson as First Assistant Secretary to the Governor with responsibility for archaeological activities in the country, and the subsequent 1954 establishment of the Department of Archaeology, with Anderson as its inaugural commissioner or permanent secretary. Natural conservation likewise advanced with the 1887 Hooper and 1921 Hummel Reports, the 1922 establishment of a Department of Forestry, with Cornelius Hummel as inaugural conservator or permanent secretary, and the 1924, 1926, 1927, 1935, 1944, and 1945 passages of legislative protections for flora and fauna. Significantly, Silk Grass and Mountain Pine Ridge were gazetted as forest reserves in 1920, making these Belize's earliest non archaeological protected areas.
Гватемалада
Гватемаладағы ең алғашқы табиғатты қорғау жұмыстары 1921 және 1945 жылдарғы Орман заңдары (Leyes Forestales) болды деп саналады, осының нәтижесінде 1955 жылы елдегі алғашқы қорғалатын аумақтар – Атитлан және Рио-Дулсе ұлттық парктері құрылды.
The earliest conservation efforts in Guatemala are thought to have been the 1921 and 1945 Leyes Forestales, leading to the 1955 establishment of the country's first protected areas, the Atitlán and Rio Dulce National Parks.
Барлау
Тауларға ең ертерек барлау экспедициясын капитан Сэмюэл Харрисон мен Валентин Дельгадо басқарды. Капитандарға Белиздің колониялық суперинтенданты Эдвард Маркус Деспард және келіп тұрған испан комиссары Энрике де Гримарест Сибун өзенінің бастауын анықтауды тапсырды, осылайша 1786 жылғы Лондон конвенциясы бойынша британдық елді мекеннің шектерін белгілеуге мүмкіндік берді. Кейінгі пионерлік зерттеулерді Генри Фаулер 1879 жылы, Ч. Х. Уилсон 1886 жылы, Карл Саппер 1886-1935 жылдары, Ж. Беллами 1888 жылы, Л. Х. Овер 1922-1926 жылдары, Ч. Г. Диксон 1950-1955 жылдары, және Ж. Х. Бейтсон мен И. Х. С. Холл 1969-1970 жылдары жүргізді. Саппердің сапарлары Тауларға жасалған алғашқы геологиялық экспедициялар деп есептеледі, ал Оуэрдің зерттеуі «Британ Гондурасының [Тауларды қоса алғанда] отарлығының алғашқы геологиялық картасы» деп аталды.
The earliest known exploratory expedition into the Mountains was led by captains Samuel Harrison and Valentín Delgado in The captains had been commissioned by the superintendent of colonial Belize, Edward Marcus Despard, and the visiting Spanish commissary, Enrique de Grimarest, to discover the source of the Sibun River, so as to ascertain the limits of the British settlement under the 1786 Convention of London. Subsequent pioneering explorations were led by Henry Fowler in 1879, C. H. Wilson in 1886, Karl Sapper in 18861935, J. Bellamy in 1888, L. H. Ower in 19221926, C. G. Dixon in 19501955, and J. H. Bateson and I. H. S. Hall in 19691970. Sapper's trips have been deemed 'the first geologic expeditions' into the Mountains, while Ower's survey produced what has been called 'the first geological map of the Colony [of British Honduras, including the Mountains].'