Кіріспе

Майя мифологиясындағы әлем асты - Майя мифологиясындағы әлем асты. Шибалба, шамамен "қорқыныш орны" деп аударылады, майя мифологиясындағы әлем астының атауы, оны майя өлім құдайлары және олардың көмекшілері билейді. 16 ғасырда Верапазда Шибалбаға кіретін жер Гватемаланың Кобан қаласының жанындағы үңгір деп есептелген. Жақын орналасқан Белиздің үңгір жүйелері де Шибалбаға кіретін жер ретінде танылған. Кейбір майя аймақтарында Құс жолы Шибалбаға апаратын жол деп саналады.

Тұрғындар саны

Шибалба Пополь Вухта жер бетінен төмендегі, өліммен және Шибалбаның иелері деп аталатын он екі құдай немесе қуатты билеушілермен байланысты сот ретінде сипатталған. Шибалбаны билеген майя өлім құдайларының біріншілері Хун Каме ("Бір Өлім") және Вукуб Каме ("Жеті Өлім") болды, алайда Хун Каме олардан үлкені. Шибалбаның қалған тұрғындары осы иелердің бірінің билігіне өткен деп саналады, олар тізімделген міндеттерін орындау үшін жер бетін аралап жүрді.

Құрылымы

Шибалба үлкен сарай болған және «Пополь Вух» кітабында Шибалбаның ішіндегі бірнеше жеке құрылымдар немесе орындар сипатталған немесе аталған. Олардың ішінде ең бастысы – Лордтардың кеңес орны, Шибалбаның алғашқы сынақтары ретінде қызмет еткен бес немесе алты үй және Шибалба доп алаңы. Сонымен қатар, Лордтардың үйлері, бау-бақшалар және басқа да құрылыстар айтылған, бұл Шибалбаның кем дегенде үлкен қала болғанын көрсетеді. Шибалба қаласына келген әркім үшін сынақтар, қиындықтар мен тұзақтарға толы болған. Тіпті Шибалбаға апаратын жолдар да кедергілерге толы еді: біріншіден, шаяндарға толы өзен, содан кейін қанға толы өзен, содан кейін іріңге толы өзен. Осыдан кейін төрт жолдың ішінен таңдау жасау керек болатын жол торабы болды, олар саяхатшыларды шатастыру және алдау үшін сөйлейтін. Осы кедергілерден өткен соң, адам Шибалба кеңесінің орнына жетеді, онда келушілер отырған Лордтарды құрметпен қарсы алуы күтілді. Лордтардың жанына шынайы манекендер орнатылған, оларды қарсы алған адамдарды шатастырып, қорлау үшін, содан кейін шатасқандарды шын мәнінде қыздырылған беті бар орындыққа отыруға шақырған. Шибалба Лордтары осылайша адамдарды қорлап көңіл көтеретін, ал содан кейін оларды Шибалбаның қауіпті сынақтарының біріне жіберетін. Қалада кем дегенде алты өлімге әкелетін үй болды, олар келушілер үшін сынақтарға толы еді. Біріншісі – Қараңғы үй, іші толығымен қараңғы. Екіншісі – «Дүркіреген үй» немесе «Салқын үй», сүйектерді қатыратын суық пен мұздың сыңғырлауымен толы. Үшіншісі – Ягуарлар үйі, ашыққан ягуарларға толы. Төртіншісі – Жарғанаттар үйі, қауіпті, айқайлайтын жарғанаттарға толы, ал бесіншісі – Жылыштар үйі, өздігінен қозғалатын пышақтар мен қылыштарға толы. «Пополь Вух» кітабының басқа бір бөлігінде алтыншы сынақ – от пен ыстыққа толы Ыстық үй анықталды. Бұл сынақтардың мақсаты – сынақтан өтпеген адамдарды өлтіру немесе қорлау болды.

Ксибалбаның құлдырауы

Ксибалба – Пополь Вухтың батырларының өлімге әкелетін, пышақты доп түріндегі шайтандардың алдауына ұшыраған атақты ойын алаңының орны болды, сонымен қатар Майяның батыр егіздері құдайларды жеңіп, олардың құлауына себеп болған жер. Пополь Вух бойынша, Ксибалбаның тұрғындары бір кезде жер бетіндегі адамдардың өлім құдайларына арнап шалған адамдық құрбандықтарды қуана қарсы алған. Пополь Вухта баяндалған кезеңде Ксибалбаның құдайлары Майя егіздерімен алданып, соңында олардың төмендетілген құрбандықтарын қабылдауға мәжбүр болды. Егіздер өртеліп, күлдері сиқырлы өзенге тасталғаннан кейін үлкен күштерге ие болды. Антрополог Деннис Тедлок бұл тарихтың нұсқасы бұрынғы Майя дініне жасалған қарапайым айыптама болуы мүмкін деп болжайды. Батыр егіздерден күйрегеннен кейін Ксибалбаның және оның тұрғындарының рөлі белгісіз, бірақ ол көп уақыт өткен соң да жер астының қараңғы әлемі ретінде өмір сүре берген сияқты.