Кіріспе

Копан – Гондурастың батысындағы Копан департаментінде, Гватемала шекарасынан алыс емес жерде орналасқан Мая өркениетінің археологиялық ескерткіші. Бұл 19 ғасырға дейін қазба жұмыстары жүргізілмеген Мая өркениетінің ең маңызды орындарының бірі. Бұрынғы қамал және әсем алаңдар қала Х ғасырдың басында тасталып кеткенге дейінгі дамудың үш негізгі кезеңін көрсетеді. Бұл ежелгі Мая қаласы өркендеген жерінің сұлулығын шағылыстырады – Гондурастың батысындағы, теңіз деңгейінен 600 метр (1970 фут) биіктікте орналасқан, құнарлы, суы мол таулы аймақ. Бұл қала біздің заманымыздың 5-9 ғасырлары аралығындағы Классикалық дәуірдегі ірі патшалықтың астанасы болды. Қала Мезоамерика мәдени аймағының оңтүстік-шығыс шетінде, Колумбия Истмосы мәдени аймағымен шектес орналасқан және Мая емес халықтармен қоршалған. Копан ерте Классикалық кезеңнен кейінгі Классикалық кезеңге дейін екі мың жылдан астам уақыт бойы қоныстанған. Қала төмендік Мая дәстүрінде ерекше мүсін өнері стилін дамытты, мүмкін қала билеушілерінің Мая тегін көрсету үшін. Бұл күтпеген жеңіліс қалада 17 жылға үзіліс жасады, осы кезеңде Копанның Қиригуа билігіне бағынған болуы мүмкін. Акропольдің шығыс бөлігінің көп бөлігі Копан өзенінің әсерінен қирады, сондықтан өзен бұрылып, ескерткішті одан әрі зақымданудан қорғау үшін жаңа арнаға бағытталды. Классикалық дәуірге дейінгі кезеңде Копан аңғарының жері толқынды, батпақты және маусымдық су тасқынына бейім болды. Ерте Классикалық дәуірде тұрғындар аңғардың жерін тегістеп, қала сәулетін су тасқынынан қорғау үшін құрылыс жұмыстарын жүргізді. Копан Гондурастың батыс және орталық аймандарының өңірлік орталықтарына зор әсер етті, жергілікті элиталарға Мезоамерикалық ерекшеліктерді енгізуге ықпал етті.

Халық саны

Кешіректегі өркендеген шағында Копан патшалығының халқы кем дегенде 20 000 адамды құрады және ауданы бірнеше шақырымды қамтыды. Копанның үлкен аймағы, оның ішінде аңғардағы елді мекендер, Тикаль қаласы ауданының шамамен төрттен бірін құрады. Орталық Копанның ең көп халқы 6000 мен 9000 аралығында болған деп есептеледі, ал одан тыс 9000-12000 тұрғын шеткері аймақтарда тұрды. Бұған қоса, Копан аңғарында 3000-4000 ауылдық тұрғын болған, осылайша кешіректегі кезеңде аңғардағы жалпы халық саны 18000-25000 адамды құрады деп есептеледі.

Тарих

Копан қаласының V ғасырдың басында Тикалда құрылған жаңа династияның негізін қалауға дейінгі билеушілері туралы көп мәлімет жоқ, бірақ қаланың тарихы алдыңғы классикалық кезеңге дейін жетеді. Осыдан кейін Копан Мая цивилизациясының ең қуатты қала-мемлекеттерінің біріне айналып, Оңтүстік Мая аймағындағы маңызды күшке ие болды. Атауы (немесе лақап аты) Билік еткен жылдар Династиялық тізбек нөмірі Басқа атауларK'inich Yax K'uk' Mo'426 – шамамен 4371 Ұлы Күн, Бірінші Кетцаль МакаоK'inich Popol Holc. 4372 Ұлы Күн, аты белгісіз4553 3Ku Ixc басқарушысы4654 K'altuun Hix, Tuun K'ab' Hix аты белгісіз4765 5Muyal Jol шамамен 4856 6B'alam Nehn504–5447 Ягуар айнасы; Сулы ЯгуарWil Ohl K'inich532–5518 8-ші басқарушы; Жер бетіндегі басSak Lu551–5539 9-шы басқарушыTzi B'alam553–57810 Ай ЯгуарыK'ak' Chan Yopaat578–62811 B'utz' Chan; Түтін ЖыланыChan Imix K'awiil628–69512 Түтін Ягуары; Түтін ImixUaxaclajuun Ub'aah K'awiil695–73813 18 ҚоянAjaw K'ak' Joplaj Chan K'awiil738–74914 Түтін МаймылыAjaw K'ak' Yipyaj Chan K'awiil749–76315 Түтін Қабығы; Түтін СиыршасыYax Pasaj Chan Yopaat763 – 810 жылдан кейін16 Yax Pac82217 ?–

Династияға дейінгі тарих

Копан өзенінің құнарлы аңғары б.з.д. 9 ғасырға дейін егіс шаруашылығының ортасы болған, ал одан кейін аймақтағы ең алғашқы тастан салынған сәулеттік құрылыстар пайда болды. Қала шетелдік элитаның қайта құруынан бұрын маңызды болған; Копанның династияға дейінгі тарихы туралы кейінгі мәтіндерде айтылған, бірақ олардың ешқайсысы 426 жылы қала қайта құрылғанға дейін жазылмаған. Копандағы бір оқиға 159 жылы белгісіз жерде болған, одан 208 күн бұрын орын алған басқа оқиғамен байланысты, және бұл оқиға Тикальдегі стелаға да жазылған. Бұл Петен алқабындағы бір жерде, мүмкін, үлкен классикалық майя қаласы Эль-Мирадорда болған болуы мүмкін. Қаланы К’инич Якс Кук’ Мо’ қайта құрды және оны жаңа Майя патшалығының астанасы етіп бекітті. Копанның жаңа патшалығы құрылғаннан кейін қала Тикальмен тығыз байланыста болды. Копанның Q құрбандық тақтасындағы иероглифтік мәтінде патшалық сабын алғанда патшалыққа көтерілуі суреттелген. Копан әулетінің құрылуына қатысқан рәсімдерге Квиригуада бағынышты патшаны тағайындау да кірген. Тикальдегі мәтінде Кук’ Мо’ туралы айтылады және ол К’ук’ Мо’ Ажау Копанда жаңа әулет құрғанға дейін 20 жыл бұрын, біздің заманымыздың 406 жылы жазылған. Екі есім де Тікалдан шыққан бір адамды білдіруі мүмкін. Жаңа Копан әулетінің құрылуын сипаттаған иероглифтік мәтіндердің ешқайсысы Кук’ Мо’ қалаға қалай келгенін айтпаса да, ол қаланы әскери жолмен бағындырғанына туралы жанама дәлелдер бар. Q тақтасында ол көздері ашық, соғыс жыланының қалқаны бар Теотиуакан жауынгері ретінде бейнеленген. Копанға келгеннен кейін ол әртүрлі құрылыстар салуды бастады, соның ішінде Теотиуаканға тән талуд-таблеро стиліндегі ғибадатхана және Тикальге тән бұрыштар мен алжапқыштармен жасалған тағы бір ғибадатхана. Майя және Орталық Мексика мәдениеттерімен осы тығыз байланыс оның мексикалық майя немесе тіпті Теотиуаканнан шыққан болуын көрсетеді. К’инич Якс Кук’ Мо’ б.з. 435 және 437 жылдары аралығында қайтыс болды. 1995 жылы Роберт Шарр мен Дэвид Седат басқарыған археологтар тобы Хунналь ғибадатханасының талуд-таблеросының астындағы қабірді тапты. Қабірде бай заттармен бірге қарт ер адамның қаңқасы және шайқас жарақаттарының іздері болды. Оның орналасқан жері – оның құрметіне салынған жеті ғимараттың астында болғандықтан, қалдықтар К’инич Якс Кук’ Мо’ қаңқасы деп саналды. Сүйектерді талдау нәтижесінде ол Копанға жат адам екені анықталды. К’инич Пополь Хол қаладағы мезоамерикалық доп алаңын бірінші рет салған, ол майя мифологиясында маңызды орын алатын қызыл араның суреттерімен безендірілген. Оның ең үлкен құрылыс жұмысы әкесінің сарайының орнында болды, қазір ол 10L 16 құрылымының негізі болып табылады, ол әкесімен бірге қабірге қойылғаннан кейін бұзылған. Содан кейін ол қабірдің үстіне үш ғимаратты тікелей бірінен соң бірі салды.

Басқа династиялық билеушілер

Династиялық кезекшіліктің 3-6 билеушілері туралы өте аз мәлімет белгілі, бірақ олардың бірі Попол Холдың ұлы екендігі кейін салынған ғимараттың құрылыс материалы ретінде пайдаланылған сынған ескерткіш фрагментінен мәлім. 3-ші билеуші 8 ғасырдағы Q құрбандық тақтасында бейнеленген, бірақ оның есім таңбасы сынған. Ку Икс – династиялық тізімдегі төртінші билеуші. Ол Акропольдегі 10L 26 ғибадатхананы қайта жаңартып, онда стела мен оның негізінде иероглифтік сатыр орнатты. Бұл патшаның аты басқа да бірнеше мүсін фрагменттерінде кездеседі, бірақ оның есімімен бірге даталар жоқ. Династиялық тізімдегі келесі екі патша тек Q құрбандық тақтасындағы мүсіндері арқылы ғана белгілі. Балам Нен (көбінесе Сулы Яғуар деп аталады) – өзінің династиялық кезектегі орнын жазған алғашқы патша, ол К’инич Якс К’ук’ Модан жетінші болып табылатынын мәлімдеді. Стелла 15 оның Копанды біздің заманымыздың 504 жылы билегенін көрсетеді. Балам Нен – Оңтүстік-Шығыс Майя аймағынан тыс жердегі иероглифтік мәтінде есімдері айтылған Копан патшаларының жалғызы. Оның есімі Белиз жеріндегі Каракол қаласынан табылған Стелла 16-да кездеседі. Стелланың жасалған мерзімі біздің заманымыздың 534 жылы, бірақ мәтін толық түсініксіз. Балам Нен Акропольде кең ауқымды құрылыс жобаларын жүзеге асырды, бұл жобалар барысында ертедегі сарайдың үстіне бірнеше маңызды құрылыстар салынды. Вил Оль К’иник, сегізінші билеуші, – ол тек Q құрбандық тақтасында бейнеленгеннен кейін ғана белгілі болған тағы бір патша. 10-шы билеуші Майя зерттеушілері арасында Ай Яғуары деп аталды. Ол 7-ші билеуші Балам Неннің ұлы. Ол 553 жылдың мамыр айында таққа отырды. Оның сақталған ескерткіштері қазіргі Копан Руинасы ауылында табылды, ол Классикалық кезеңде маңызды орталық болған. Оның билік ету кезеңіне қатысты ең танымал құрылыс – 16-шы ғибадатхананың күрделі Розалила фазасы, ол археологиялық қазба жұмыстары кезінде ғибадатхананың кейінгі қабаттарының астында толықтай сақталған күйде табылған.

К'ак'чан Йопат пен Смоук Имикс

К'ак' Чан Йопат Копанның он бірінші династиялық билеушісі болды. Ол 578 жылы, Ай Жагуар қайтыс болғаннан кейін 24 күн өткен соң патша болып тағайындалды. Оның билігі тұсында Копан халқының бесiнше ескерiлмеген өсуіне куә болды, тұрғын үйлерді пайдалану бүкіл Копан аңғарындағы барлық қолжетімді жерге тарады. К'ак' Чан Йопаттың сақталған екі стеласында ұзақ, түсіну қиын иероглифтік мәтіндер бар, және олар бұзылмаған немесе көмілмеген ең көне ескерткіштер болып табылады. Ол 628 жылдың 5 ақпанында қайтыс болғанға дейін 49 жыл билік етті. Оның есімі оның мұрагерлері орнатқан төрт стелада жазылған, олардың бірі оның өлімінен шамамен жүз жыл өткен соң, 730 жылы оның қабірінен алынған реликвиялармен өткізілген рәсімді сипаттайды. Смоук Имикс К'ак' Чан Йопаттың қайтысынан кейін 16 күн өткен соң таққа отырды. Ол Копанның ең ұзақ билік еткен патшасы деп саналады, ол 628 жылдан 695 жылға дейін билік жүргізді. Ол 612 жылы дүниеге келген және 15 жасында патша болған деп есептеледі. Археологтар оның билігінің алғашқы 26 жылындағы іс-әрекеттеріне аз дәлел тапты, бірақ 652 жылы ескерткіштердің күрт өсуі болды, Ұлы алаңда екі стела және Копан аңғарының маңызды жерлерінде тағы төрт стела орнатылды. Бұл ескерткіштердің барлығы бір k'атун аяқталуын тойлады. Ол сондай-ақ Санта-Ритада стела орнатты және 652 жылғы осы оқиғамен байланысты Киригуадағы L алтарында еске алынады. Ол бұрынғы билік ету еркіндігіне қойылған шектеулерден кейін бүкіл аңғардағы билігін нығайтуға тырысқан деп саналады. Осы кенеттен болған белсенділіктен кейін Смоук Имикс 7 ғасырдың соңына дейін билік етуді жалғастырды; ол тағы тоғыз белгілі ескерткіштерге арналды және Копан сәулетінде маңызды өзгерістер жасады, соның ішінде Ұлы алаңның солтүстік жағын жабатын 2-құрылыстың құрылысы және Чорча деп аталған 26-шы ғибадатхананың жаңа нұсқасы. Смоук Имикс Копанды 67 жыл биледі және 695 жылдың 15 маусымында 79 жасында қайтыс болды. Оның осы ерекше жасы Алтар Q-да оның атын атаудың орнына оны анықтау үшін қолданылды. Оның қабірі 26-шы ғибадатхананың Чорча кезеңінде дайындалған еді және ол қайтысынан кейін екі күн өткен соң жерленді.

Уаксакладжун Убаа К'ауил

Уаксакладжун Убаа К’ауиль 695 жылдың шілде айында Копан әулетінің 13-ші патшасы болып таққа отырды. Ол Копанның жетістіктерінің шыңына жеткен кезеңін де, қаланың ең ауыр саяси дағдарыстарын да бастан өткерді. Оның билігі тұсында қаланың мүсіндік стилі Копанға тән, толық пішіндегі мүсіндерге айналды. 718 жылы Копан белгісіз Xkuy орнына шабуыл жасап, жеңіске жетті және оның өртелуін ерекше тас цилиндрге жазды. 724 жылы Уаксакладжун Убаа К’ауиль К’ак’ Тилиу Чан Йопаатты Киригуа тағына вассал ретінде орнатты. Уаксакладжун Убаа К’ауиль өзінің күшіне сенімді болғандықтан, А стеласында жазылғандай, өз қаласын Тикал, Калакмул және Паленкемен бірге Майя аймағындағы ең қуатты төрт мемлекеттің қатарына қосты. Алдыңғы патшасынан өзгеше, Уаксакладжун Убаа К’ауиль өзінің ескерткіштерін Копанның орталық бөлігінде шоғырландырды; оның алғашқысы 702 жылы жасалған және қаланың шығыс кіреберісінде орнатылған J стеласы болды. Уаксакладжун Убаа К’ауиль 738 жылы жаңа футбол алаңын ашқаннан кейін, қалаға күтпеген апат келді. Он екі жыл бұрын ол К’ак’ Тилиу Чан Йопаатты өзінің вассалы ретінде Киригуа тағына отырғызған еді. 734 жылы Киригуа патшасы өзін енді мойынсұнғыш бағынышты емес деп көрсетті, өзін «күл ажау», яғни «қасиетті ие» деп атады, жай ғана бағынышты ие деп емес. К’ак’ Тилиу Чан Йопаат кең ауқымды саяси бәсекелестікті пайдаланып, Тикалдың жауы Калакмулмен одақтасқан сияқты. Копан Тикалмен тығыз байланыста болды, ал Калакмул Квиригуамен одақтастығы арқылы Тикалдың оңтүстіктегі маңызды одақтасын әлсіретуге тырысты. 738 жылдың сәуір айында К’ак’ Тилиу Чан Йопаат Уаксакладжун Убаа К’ауилді тұтқынға алып, Копанның екі қасиетті құдайының бейнесін өртеді. Алты күннен кейін Уаксакладжун Убаа К’ауилдің басы Киригуада кесілді. Бұл төңкеріс Копан мен Киригуаға тікелей физикалық зиян келтірмеген сияқты; сол кезде екі қаланың біріне де шабуыл жасалғанына ешқандай дәлел жоқ және жеңімпаз ешқандай байқалатын сыйлық алмағандай көрінеді. Бұл К’ак’ Тилиу Чан Йопааттың Уаксакладжун Убаа К’ауилді ашық шайқаста жеңудің орнына, оған тұзақ қойғанын көрсетеді. Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil жаңа футбол алаңын ашу үшін құрбандыққа арналған тұтқындарды алу мақсатымен басқа бір орынға шабуыл жасауға тырысқанда, К’ак’ Тилиу Чан Йопаат пен оның Киригуа жауынгерлері оған шабуыл жасаған деген болжам бар. Кейінгі классикалық дәуірде Калакмулмен одақтасу көбінесе әскери қолдауға уәде берумен байланысты болды. Копанның, Киригуадан әлдеқайда қуатты қала, өзінің бұрынғы вассалына қарсы кек алмауы, ол Калакмулдың әскери араласуынан қорқып, одан сақтануы мүмкін екенін көрсетеді. Калакмул Квиригуадан жеткілікті алыста болғандықтан, К’ак’ Тилиу Чан Йопаат толық вассалдық мемлекет ретінде оның билігіне тікелей түсуден қорқып, тіпті Калакмул Копанды жеңуге көмектесу үшін жауынгерлерін жіберген болса да, одан қашып, сақтануға тырысты. Одақ өзара тиімділікке негізделген сияқты: Калакмул Тикалдың қуатты одақтасын әлсіретуге қол жеткізді, ал Квиригуа тәуелсіздік алды. Копан үшін болған апаттың ұзақ мерзімді салдары болды; ірі құрылыс тоқтатылды және келесі 17 жыл бойы ескерткіштер салынбады.

Сайттың сипаттамасы

Копан жері портреттік стелалардың сериясымен танымал, олардың көпшілігі қаланың орталық алаңында және оған іргелес акропольдегі процессиялық жолдар бойында орналастырылған. Акрополь – бір-біріне жанасқан қадамды пирамидалардың, алаңдардың және сарайлардың үлкен кешені. Бұл жерде мезоамерикалық доп ойыны ойнауға арналған үлкен алаң бар. Жер әртүрлі топтарға бөлінген, негізгі топ және зират тобы жердің орталық бөлігінде, солтүстік-шығысқа қарай Сепультуралар тобымен сакбе арқылы байланысқан. Орталық Копанның бір шаршы километріне 1449 құрылыс орналасқан, ал жалпы Копан ауданында бұл тығыздық зерттелген 1449 шаршы километрден астам аумақта байқалады.