Кіріспе
Хунантұнич – Белиздің батысында, Кайо ауданында орналасқан ежелгі майя археологиялық ескерткіші. Ол Белиз қаласынан шамамен 110 км батысқа қарай, Мопан өзенінің үстіндегі қырқада, Гватемала шекарасы жақсы көрінетін жерде орналасқан. Хунантұнич Белиз аңғары аймағындағы майя цивилизациясының салтанатты орталығы ретінде қызмет еткен. Аталған аймақ өркендеген кезеңінде Белиз аңғарында 200 мыңға жуық адам тұрған. Хунантұнич атауы майя тілдерінің – мопан және юкатек тілдерінде "Тас қызы" деген мағынаны білдіреді, ол "Хунаан" (ақсүйек әйел) және "Тунич" (мүсін жасауға арналған тас) сөздерінің үйлесімінен құралған. "Тас әйел" – 1892 жылдан бері бірнеше адамдардың айтуынша, осы ескерткіште мекендейтін әйелдің көрінісі. Ол толығымен ақ киіммен және оттай қызыл жарқыраған көздермен суреттеледі. Әдетте ол "Эль Кастильоның" алдында пайда болып, тас баспақыштармен жоғалап, тас қабырғаның ішіне сіңіп кетеді. Майя археологиялық ескерткіштеріне берілген көптеген атаулар сияқты, "Хунантұнич" та заманауи атау, ал ежелгі атауы белгісіз.
Xunantunich is an Ancient Maya archaeological site in western Belize, about 70 miles (110 km) west of Belize City, in the Cayo District. Xunantunich is located atop a ridge above the Mopan River, well within sight of the Guatemala border – which is to the west. It served as a Maya civic ceremonial centre to the Belize Valley region in the Late and Terminal Classic periods. At that time, when the region was at its peak, nearly 200,000 people lived in the Belize Valley. Xunantunich's name means "Maiden of the Rock" in the Maya languages Mopan and Yucatec, combining "Xunaan" (noble lady) and "Tuunich" (stone for sculpture). The "Stone Woman" refers to the ghost of a woman claimed by several people to inhabit the site, beginning in 1892. She is said to be dressed completely in white with fire red glowing eyes. She generally appears in front of "El Castillo", ascends the stone stairs, and disappears into a stone wall Like many names given to Maya archaeological sites, "Xunantunich" is a modern name; the ancient name is unknown.
Қазбалардың тарихы
Бұл жерді алғашқы заманауи зерттеулерді 1890 жылдардың ортасында Томас Ганн жүргізді. Ганн Ұлыбританиядан көшіп келіп, 1892 жылдан бастап Британдық Гондурас Кайо ауданының хирургы және аудандық комиссары қызметін атқарды. Ол бұл аймақты майя археологиясына деген қызығушылығы және осы аймақты мекендеген ежелгі халықтың танылмаған кереметтеріне байланысты таңдады. Ганннің ізбасары, сэр Дж. Эрик С. Томпсон, жүйелі әдіс қолданды және аймақтың алғашқы керамикалық хронологиясын құра алды. 1959–60 жылдары Британдық Гондурасқа Кембридж экспедициясы келді, оның археолог мүшесі Юан МакКие Xunantunich-те бірнеше ай бойы қазба жұмыстарын жүргізді. Ол B тобындағы А 11 құрылысының үстіңгі ғимаратын және негізгі кешеннен тыс жерде жаңадан табылған А 15 тұрғын құрылысын қазып шығарды. Ол беткі қабаттардың стратиграфиясын егжей-тегжейлі жазудың еуропалық әдісін пайдаланды (өзінің құрылыстары кеңінен кесілген жоқ), соның нәтижесінде екі ғимарат та классикалық кезеңнің соңында болған күрт апаттан қирағанын анықтады. Себеп ретінде жер сілкінісі болжалды; бұл тұжырым қазба жұмыстарының нәтижелеріне және А 6 құрылысының ("El Castillo") жоғарғы ғимаратының қираған халiне сүйенеді. МакКие Томпсон жасаған керамикалық тізбектің кейінгі бөлігін де растады. МакКиедің толыққанды есебі: "Xunantunich және Pomona, Белиздегі қазба жұмыстары, 1959–60". Британдық археологиялық есептер (Int. сериясы), 251, 1985: Оксфорд. Xunantunich және оның айналасындағы аймақта жұмыс істейтін негізгі археологиялық топтар – Xunantunich археологиялық жобасы (XAP), Xunantunich елді мекенін зерттеу (XSS) және Белиз аңғарының археологиялық барлау жобасы (BVAR). Xunantunich тұрғындарына тамақ жеткізетін шаруалар көбінесе кішкентай ауылдарда тұрып, туыстық байланысқа негізделген тұрғын үй топтарына бөлінген. Шаруашылықтар ландшафт бойынша кеңінен тараған, бірақ Xunantunich-тің өзі салыстырмалы түрде кішкентай. Бұл ауылдар экономикалық тұрғыдан тәуелсіз болды, бұл Xunantunich-тің осылай ұзаққа созуының себебі болуы мүмкін; олар қаладан көмек күтпеді. Жақын маңдағы басқа да майя археологиялық орындары: Chaa Creek және Cahal Pech, Buenavista del Cayo және Naranjo.
Хронологиясы
Суннантунич керамикалық кезеңде, яғни ерте классикалық дәуірде қоныстанғандығына дәлелдер бар. Бірақ, табылған деректер Суннантуништің маңызды орын болғанын толыққанды дәлелдемейді. Суннантунич 600-670 жылдар аралығындағы Самал кезеңінде ғана айтарлықтай өсуді бастады. Хатс Чаак кезеңінде (б.з. 670-750) Суннантуништің Наранжо саяси бірлестігімен байланысы нығайған кезде архитектуралық құрылыстар қарқынды дамыды. Шамамен 750 жылы белгісіз зорлық оқиғасы салдарынан (жоғарыда 1959-60 жылдарғы Эван Маккидің зерттеулеріне сілтеме жасаймыз, ол осы мәселеге қатысты болуы мүмкін) тастап кететін болды. Суннантуниш 780-890 жылдар аралығындағы Цак кезеңіне дейін аймақтағы ықпалды орталық ретінде қайтадан орнығуға қол жеткізбеді.
Кастильо
Бұл Белиздегі ең биік құрылыстардың екіншісі (Караколдегі ғибадатханадан кейін), шамамен 40 метр (130 фут) биіктікте. Эль-Кастильо – бұл қасиетті орынның "әлем осі" немесе екі басты бағыттың қиылыс нүктесі. Құрылысқа қатысты мәліметтер ғибадатхана екі кезеңде салынғанын көрсетеді (алғашқысы Structure A 6–2nd, шамамен 800 жылға дейін, ал кейінгісі Structure A 6–1st). Structure A 6–2nd үш есікке ие болса, Structure A 6–1st тек солтүстік және оңтүстік жағында ғана есіктерге ие болды. Пирамида бірнеше террасаның астында жатыр. Нағыз әсем штукатурка немесе "фриздер" соңғы сатыда орналасқан. Солтүстік және оңтүстік фриздер эрозияға ұшырады, ал қалғандары қайта жаңарту кезінде және уақыт өте келе жабылып қалды. Шығыс қабырға фризінде гипстен жасалған қалып бар. Фриз көптеген бейнелерді көрсетеді. Фриздің әр бөлігі тоқылған мата немесе бұралған арқандармен (аспан құбылыстарын көрсететін) шекараланған. Фриз патшалық отбасымен байланысты құдайдың дүниеге келуін, жаратылыс құдайларын, сондай-ақ өмір ағашын (жер астынан, жерден және аспаннан басталатын) бейнелейді.
Басқа сайттармен қарым-қатынастар
Майя өркениеттерінің көпшілігі құлаған кезде, Сунантунич қаласын кеңейтіп, аңғардағы басқа аймақтарға билігін жүргізе бастады. Бұл аймақтағы көптеген нысандарға қарағанда бір ғасырға артық өмір сүрді. Сунантуничтің жоғарғы аңғардағы әлеуметтік-саяси басқару орталығы ретінде Буэнавистаны басып озғаны, сондай-ақ элиталық ата-бабалар мен жерлеу рәсімдерінің негізгі орны болғаны мәлім. Бір теория бойынша, бұл қадам төмендіктегі саяси тартыстарға байланысты болды, себебі көршілері Буэнавистаны бақылау үшін күресті, ал Сунантуничті қорғау өте оңай болғандықтан (жотаның үстінде орналасқан). Басқа нысандармен сауда мен байланысқа көптеген дәлелдер бар. Біріншіден, қарағай ағашының таралуы. Қарағай табиғи түрде Макал өзені арқылы қолжетімді Таулы қарағайлы жотада өседі. Ол Сунантунишке әкелінді, онда элита мен билеушілер осы құнды тауардың таралуын бақылай алды. Бұл ресурс жоғарғы таптың қажеттілігі үшін ритуалдық және құрылыс мақсатында қолданылды, ал кейде төменгі тап өкілдеріне әлеуметтік-саяси стратегияларды нығайту үшін берілді. Археологтар әртүрлі нысандардағы керамиканың ұқсастығын іздеуге бейім. Керамика сапасының айырмашылығы бір жердегі әлеуметтік топтар арасындағы айырмашылықты көрсете алады, сондай-ақ басқа мемлекеттердің топтары арасындағы айырмашылықты көрсетуге мүмкіндік береді. Соңғы классикалық кезеңде Сунантуниште керамиканың таралуындағы теңдік Белиз аңғарындағы саяси құрал ретінде қарастырылуы мүмкін. Сунантуништің төңірегіндегі Белиз аңғарындағы нысандарда табылған керамика түрлері біркелкі болды, бұл олардың "Тас әйел" нысанымен тығыз байланыста екенін көрсетеді. Осыдан кейін билік Сунантунишке ауысты, бірақ бұрын Наранхоның ықпалы болғаны анық. Негізгі нысанның құрылысы Наранхоның B тобының құрылысына өте ұқсас. Екеуі де солтүстік-оңтүстік осімен (патшалық билік пен сабақтастықпен байланысты деп саналады) бөліседі, ғимараттар ұқсас жерлерге орналастырылған және ғимараттардың пішіндері бір-біріне ұқсас.