Кіріспе
Ежелгі Майя қалаларының қираған жерлері Тикал (/t//i/'/k//ɑː//l/; қазіргі Майя орфографиясында Тик'аль) – Гватемаладағы жаңбырлы ормандарда табылған, Якс Мутал деп аталған ежелгі қаланың қираған қалдықтары. Бұл Колумбқа дейінгі Майя өркениетінің ең ірі археологиялық орындарының және қалалық орталықтарының бірі. Қазіргі Гватемаланың солтүстігіндегі Петен бассейнінде орналасқан. Эль-Петен департаментіне қарасты бұл орын Гватемаланың Тикал ұлттық паркінің құрамына кіреді және 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді. Тикал – ежелгі Майялардың ең қуатты патшалықтарының біріне айналған жаулап алынған мемлекеттің астанасы болған. Бұл жердегі монументалды сәулет өнері б.з.д. 4 ғасырға дейін жетеді, бірақ Тикал өзінің гүлдену кезеңіне шамамен 200-900 жылдар аралығында жетті. Осы кезеңде қала Майя аймағының көп бөлігін саяси, экономикалық және әскери тұрғыдан бақылап, Мезоамериканың басқа да аймақтарымен, мысалы, алыс Мексикадағы Теотиуакан мегаполисімен байланыс жасады. 4-ші ғасырда Тикалды Теотиуаканның жаулап алғаны туралы дәлелдер бар. Кейінгі Классикалық кезеңнің аяқталуынан кейін Тикалде жаңа монументтер салынбады және элиталық сарайлар өртелгені туралы мәліметтер бар. Бұл оқиғалар халықтың біртіндеп азаюымен қатар жүрді, нәтижесінде 10-шы ғасырдың соңында орын тасталып қалды. Тикал – Майяның төмендіктеріндегі ірі қалалардың арасында ең жақсы зерттелгені, оның ұзақ династиялық билеушілер тізімі, осы тізімдегі көптеген билеушілердің қабірлерінің табылуы және олардың монументтері, ғибадатханалары мен сарайларының зерттелуі осыны көрсетеді.
Tikal (/t//i/'/k//ɑː//l/; Tik'al in modern Mayan orthography) is the ruin of an ancient city, which was likely to have been called Yax Mutal, found in a rainforest in Guatemala. It is one of the largest archeological sites and urban centers of the pre Columbian Maya civilization. It is located in the archeological region of the Petén Basin in what is now northern Guatemala. Situated in the department of El Petén, the site is part of Guatemala's Tikal National Park and in 1979 it was declared a UNESCO World Heritage Site. Tikal was the capital of a conquest state that became one of the most powerful kingdoms of the ancient Maya. Though monumental architecture at the site dates back as far as the 4th century BC, Tikal reached its apogee during the Classic Period, c. 200 to 900. During this time, the city dominated much of the Maya region politically, economically, and militarily, while interacting with areas throughout Mesoamerica such as the great metropolis of Teotihuacan in the distant Valley of Mexico. There is evidence that Tikal was conquered by Teotihuacan in the 4th century AD. Following the end of the Late Classic Period, no new major monuments were built at Tikal and there is evidence that elite palaces were burned. These events were coupled with a gradual population decline, culminating with the site's abandonment by the end of the 10th century. Tikal is the best understood of any of the large lowland Maya cities, with a long dynastic ruler list, the discovery of the tombs of many of the rulers on this list and the investigation of their monuments, temples and palaces.
Этимология
Тикал атауы юкатек мая тіліндегі тиак'ал сөзінен туындаған болуы мүмкін; бұл салыстырмалы түрде жаңа атау, яғни "суатқыш" дегенді білдіреді. Аймақтағы аңшылар мен саяхатшылар бұл атауды осы жердегі ежелгі су қоймаларының біріне қолданған болуы мүмкін. Басқа түсіндірулерде бұл сөз "дауыстар орны" деген мағынаны білдіреді делінеді. Дегенмен, Тикал – бұл жердің ежелгі атауы емес, 1840 жылдары оның ашылуынан кейін қабылданған атау. Құлаған қаланың жазуларында ежелгі қала Якс Мутал немесе Якс Мутул деп аталады, бұл "Бірінші Мутал" дегенді білдіреді. Патшалықтың өзі Мутул деп аталатын, суретте көрсетілген "шаш түйіні" глифінің оқуы. Оның нақты мағынасы әлі де түсініксіз. Тикал шамамен Гватемала қаласының солтүстігінде орналасқан. Бұл қазіргі Уаксактун қаласының оңтүстігінде және Яхханың солтүстік-батысында жатыр. Қала өзінің классикалық кезеңдегі басты қарсыласы Калакмулдың оңтүстік-шығысында және Калакмулдың одақтасы Караколдың солтүстік-батысында, қазіргі Белизде орналасқан. Қала толығымен картаға түсірілген және 3000-ға жуық құрылыстарды қамтиғаннан асып түсетін аумақты құрайды. Бұл жердің топографиясы сазды жазықтардан жоғары көтерілген әктас жоталарынан тұрады. Қаланың маңызды архитектуралық ескерткіштері биік жерлерде шоғырланған және батпақтар арқылы салынған көтерілген жолдармен байланысты. Тикал төңірегіндегі аймақ Тикал ұлттық паркі деп жарияланған, ал қорғалатын аумақтың көлемі құрайды. Ол 1568 жылдың 26 мамырында Антропология және тарих институтының басшылығымен құрылған және Гватемаладағы алғашқы қорғалатын аймақ болды. Бұл қираған қала Гватемаланың солтүстігіндегі тропикалық жаңбырлы ормандардың арасында орналасқан, ол төменгі жердегі мая өркениетинің алқабы болды. Қаланың өзі құнарлы жоғары жатқан топырақта орналасқан және Юкатан түбегіндегі шығыс-батыс сауда жолына үстемдік еткен болуы мүмкін. Тикал паркіндегі ерекше ағаштарға мая халқының қасиетті ағашы – алып капок (Ceiba pentandra), тропикалық кедр (Cedrela odorata) және Гондурас махагони (Swietenia macrophylla) жатады. Жануарлар әлеміне агути, ақ мұрынды коати, сұр түлкілер, Джеффридің жәндік маймылдары, айқайлайтын маймылдар, арпий бүркіттері, сұңқарлар, кездік құстар, гуандар, тукандар, жасыл попугайлар және жапырақ кесетін құмырсқалар кіреді. Сондай-ақ, саябақта ягуарлар, оцелоттар мен пумалардың да кездесетіні айтылады. Тикалдың су көзі тек жаңбыр суын жинаудан және оны он су қоймасында сақтаудан тұрды. 20 ғасырда Тикалде жұмыс істеген археологтар осы ежелгі су қоймаларының бірін қалпына келтіріп, өздерінің қажеттері үшін су жинады.
Халық саны
Тикал қаласының халқы 10 000-нан 90 000-ға дейін деп бағаланады. Тикалдегі ірі құрылыс жұмыстары Кейінгі Эралық кезеңнің соңында, шамамен б.з.д. 400–300 жылдары басталды, оның ішінде ірі пирамидалар мен платформалар салынды. Алайда, қала солтүстікке орналасқан Эль-Мирадор және Накбе сияқты ірі ескін қалалардан әлдеқайда кішкентай болды. Осы кезеңде Тикал Орталық және Солтүстік Майя аймақтарында үстемдік құрған Чиканел мәдениетіне қатысты – бұл аймаққа бүкіл Юкатан түбегі, Солтүстік және Шығыс Гватемала, сондай-ақ Белиздің барлық аумағы кірді. Кейінгі Чиканел дәуіріне жататын екі ғимаратта тас қабырғалары бар құрылыстар болған, олар күмбезді болуы мүмкін, бірақ бұл әлі дәлелденбеген. Олардың бірінің сыртқы қабырғаларында сары, қара, қызыл және қызғылт түстермен боялған, иілген өрнектер фонында адамдардың суреттері бейнеленген әсем суреттер сақталған.
Ерте классикалық
Майяның төменгі аймақтарындағы династиялық билік Тикалда ең терең тамыр жайған. Кейінгі иероглифтік жазбаларға сәйкес, династияны б.з. 1-ғасырында Якс Эб Хук құрған. Тикал Эль-Мирадор сияқты ірі алдыңғы классикалық мемлекеттердің құлдырауынан пайда тапқан болуы мүмкін. Ерте классикалық дәуірде Тикал Майя аймағындағы ең сергелек қалаға айналып, басқа жақын орналасқан Майя қалаларының дамуын жеделдетті. Бірақ бұл жерде жиі соғыстар болған, жазулар Уаксактун, Каракол, Наранхо және Калакмул сияқты басқа Майя мемлекеттерімен жасалған одақтар мен қақтығыстарды баяндайды. Ерте классикалық кезеңнің соңында Каракол Тикалды жеңіп, оңтүстік Майя жазықтарындағы басты орталықты өз мойнына алды. Ерте классикалық дәуірдің басында Тикал мен оның көршісі Уаксактун арасындағы қақтығыстар болды, Уаксактун Тикалдан тұтқындарды ұстағанын тіркеген. Б.з. 317 жылы ханшайым Уэн Бахлам қаланың ханымы ретінде катун аяқталу рәсімін өткізген кезде еркек мұрагерлік тізбегінің үзілуі болған секілді.
Тикал және Теотиуакан
200 жылы Теотиуаканның Тикал қаласында елшіліктері болған. Тикалдың он төртінші патшасы Чак Ток Ичаак (Ұлы Ягуар аяғы) аталды. Чак Ток Ичаак сарай салды, оны кейінгі билеушілер сақтап, дамытып, Орталық Акропольдің ядросына айналдырды. Сия К’ак’қа Тикал ішіндегі күшті саяси топ көмектескен сияқты; шамамен жаулау кезінде Теотиуакандықтардың бір тобы Жоғалған әлем кешенінің жанында болған. Бір жыл ішінде, Семсер тастаушы бақтаның ұлы Якс Нун Айин I (Бірінші қолтырауын) Тикалдың он бесінші патшасы болып тағайындалды, ол әлі бала кезінде, 13 қыркүйекте таққа отырды. Ол 47 жыл Тикал патшасы болып билік етті және Сия К’ак’тың өмірі бойы бағыныштысы болды. Якс Нун Айин I бұрынғы, жеңілген Тикал әулетінен әйел алып, осылайша ұлы Сияж Чан Кавиль II-нің билік ету құқығын заңдастырды. Тикалдың жаңа билеушілері шетелдік болғанымен, олардың ұрпақтары тез арада майялықтарға айналды. Тикал Майя жазығында Теотиуаканның маңызды одақтасы және сауда серігіне айналды. Теотиуаканның бағындыруынан кейін Тикал тез арада солтүстік және шығыс Петенді басып алды. Уаксактун және аймақтағы кішігірім қалалар Тикал патшалығына қосылды. Петен-Ица көлінің жанындағы Бежукал және Мотуль-де-Сан-Хосе сияқты басқа да орындар солтүстіктегі күшті көршілеріне бағынышты болды. V ғасырдың ортасына қарай Тикалдың әр бағыттағы ядролық аумағы болды. V ғасырдың шамасында Тикалдың ішкі аймағының солтүстік жағында бекіністер жүйесі – орлар мен топырақ жұмыстары салынды, бұл қаланың шығысы мен батысындағы үлкен батпақты жерлермен байланысты. Оңтүстікте де қосымша бекіністер салынған болуы мүмкін. Бұл қорғаныс Тикалдың негізгі халқы мен ауыл шаруашылық ресурстарын қорғады, шамамен 2 км² аумақты қоршады.