Кіріспе
Құс түрі. Сары мойынды шақшық (Vanellus malabaricus) – Үндістан субконтинентіне ендемік шақшық. Ол негізінен Үндістанның құрғақ жазықтарында кездеседі, дауысы өткір және жылдам ұша алады. Көшін-қонды болмаса да, жаңбырға байланысты маусымдық қозғалыстар жасайды. Олардың түсі күлгіш қоңыр, басы қара, аяқтары сары және мүңкісінің тамырында үшбұрышты етті өспесі болады. Басқа шақшықтар мен құмқұстар сияқты, олар жерде тіршілік ететін құстар, ал олардың ұясы – жақсы жасырылған жұмыртқаларына арналған шағын кесек тастар жиынтығы. Балапандар ұядан шыққаннан кейін дереу ата-аналарымен бірге азық іздеуге шығады.
The yellow wattled lapwing (Vanellus malabaricus) is a lapwing that is endemic to the Indian Subcontinent. It is found mainly on the dry plains of peninsular India and has a sharp call and is capable of fast flight. Although they do not migrate, they are known to make seasonal movements in response to rains. They are dull grey brown with a black cap, yellow legs and a triangular wattle at the base of the beak. Like other lapwings and plovers, they are ground birds and their nest is a mere collection of tiny pebbles within which their well camouflaged eggs are laid. The chicks are nidifugous, leaving the nest shortly after hatching and following their parents to forage for food.
Таксономия
Сары мойынды лапвингті француз ғалымы Жорж Луи Леклерк, Буффон графы 1781 жылы өзінің "Құстардың табиғи тарихы" еңбегінде сипаттаған. Құс сонымен қатар Франсуа Николас Мартинет салған, қолмен боялған "Табиғи тарихтың жарықтандырылған суреттерінде" бейнеленген. Бұл сурет Эдме Луи Добентонның бақылауымен Буффонның мәтініне қоса жасалды. Суреттің түсіндірмесінде де, Буффонның сипаттамасында да ғылыми атау болмаған, бірақ 1783 жылы голланд натуралисі Питер Боддарт өзінің "Жарықтандырылған суреттер каталогында" Charadrius malabaricus есімді екі атаулы номенклатураны қолданды. Типтік орны – Үндістанның оңтүстік-батысындағы Малабар жағалауы. Қазіргі Vanellus туысын 1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон құрды. Vanellus – ортағасырлық латын тілінде "лапвинг" деген мағынаны білдіреді. Бұл латын тіліндегі "vanus" сөзінің кішірек түрі, ол "елeу" немесе "желпі" дегенді білдіреді. Түр монотипті.
Сипаттама
Бұл құрғақ, тасты және ашық шөптесін немесе бұталы жерлерде кездесетін көзге түсетін, айқын құстар. Олар орташа мөлшердегі, ақшыл қоңыр түсті су құстары, қара баспен, басының қоңыр мойнынан тар ақ жолақпен бөлінеді және үлкен сары беттік жапырақшалары бар. Еріні мен тамағы қара, ал қоңыр мойны мен жоғарғы кеудесі ақ іштен тар қара сызықпен ажыратылады. Құйрығында сыртқы құйрық қауырсындарына жетпейтін қара жолақ бар. Қанаттың ішкі жартысында ақ қанат жолағы бар. Мұнықтың түбі сары. Оларда кішкентай сары карпальді тікенектері бар. Бас қауырсындары демонстрация кезінде сәл көтеріле алады. Олар көбінесе қоныс аудармайды, бірақ популяциялары муссонға жауап ретінде ұзақ қашықтыққа жылжу жасайды. Олар кейде Непалдың Катманду алқабына соғып тұрады, ал Малайзияда бір құс байқалған. Танылған қосалқы түрлері жоқ, бірақ оңтүстіктен солтүстікке қарай мөлшері ұлғаяды. Олардың ұзындығы 260-280 мм, қанаттары 192-211 мм, мұнығы 23-26 мм, табан сүйегі 57-66 мм және құйрығы 71-84 мм. Жастардың басы қоңыр, ал екі жыныс та бірдей, бірақ аталықтарының қанаттары мен табан сүйектері сәл ұзынырақ. Дауысы өткір "тчи-ит" шақыруы. Пунджаб тілінде – пили татихри, Мадхья-Прадеш штатында – лаори, Гуджарати тілінде – парсна титоди немесе вагдау титоди, Маратхи тілінде – питмухи титви, Малаялам тілінде – манжаканин, Каннада тілінде – халади титибха, Тамил тілінде – аалкати және Сингал тілінде – киралуа.
Тіршілік ету ортасы және таралуы
Бұл түр Үндістанның көп бөлігінде кең таралған, түрлі ашық жазық жерлерде кездеседі. Ол қызыл жапырақты лапвингке қарағанда құрғақ ортада жиірек табылады. Олар Үндістанның көп бөлігінде, Пәкістанның, Непалдың, Бангладештің және Шри-Ланканың кейбір аймақтарында кездеседі. Жаңбырға жауап ретінде қысқа қашықтыққа көшіп жүреді, бірақ нақты схемасы белгісіз. Ұялық аумақ жақын жердегі ұяларға дейінгі қашықтыққа сүйеніп, шамамен 2,7 акр деп есептелген. Олар жердегі ойыққа төрт жұмыртқа салады. Шөп тобындағы ұя ерекше жағдай ретінде қарастырылады. Ата-аналар суға барады және төс қауырсындарын ылғалдатады ("қарынды сулау"; олар суды сіңіру үшін 10 минутқа дейін тұруы мүмкін), содан кейін жұмыртқаларды немесе балапандарды салқындату үшін пайдаланады. Төрт жұмыртқа бірнеше күн аралықпен салынғанына қарамастан, көбінесе бірдей уақытта шығады. Балапандар ата-аналарымен бірге азық іздегенде жақсы жасырынады. Балапандар ата-аналары дабыл қаққанда жерге жатып, қозғалмай қалады. Бірінші ұрық сәтсіз аяқталған жағдайда, екінші ұрықты күтіп жатқанда бұрынғы ұрықтан қалған балапандармен бірге екінші ұрық жасалуы мүмкін. Бірнеше жұптың жақын жерде бір уақытта құдалануы байқалған. Бір зерттеуде ұялардың 60% -тан астамы 4 жұмыртқадан, ал қалғаны 3 жұмыртқадан тұратын. Ұядан шығу көрсеткіші шамамен 27,58% болды, ал жұмыртқаның жоғалуы хищниктер мен ұяның зақымдануына байланысты. Инкубация кезеңі 27–30 күнге созылады. Ұяға жақындағанда, инкубациядағы құс ұяға назар аудармай, одан алыстауға тырысады. Сары жапырақты лапвингтің тағамы - қоңыздар, термиттер және басқа да жәндіктер, олар жерден теріліп алынады.