Кіріспе

6 ғасырдағы Самос тираны Поликрат (/p//ə/'/l//ɪ//k//r//ə/,/t//iː//z/;), Эакестің ұлы, б.з.д. 540-шы жылдардан б.з.д. 522-ші жылға дейін Самос тираны болды. Ол қатал жауынгер және сауатты басшы ретінде танымал болды.

Отбасы

Поликраттың отбасылық тарихы бізге толыққанды белгілі емес. Ж. П. Баррон Поликраттың әулеті шамамен б.з.д. 600 жылдан бастап Самоста билік еткенін ұсынды. Бұл әулеттің негізін салушы – Каллителдің ұлы Силосон болуы мүмкін. Баррон сондай-ақ Поликраттың әкесі Эакестің 6 ғасырдың ортасында Самоста билік еткенін айтады. Осы кезеңге қатысты сақталған жазуда Эакс есімді адам Гераға олжасын арнағанын көрсетеді. Барронның талдауын Грэм Шипли көбінесе қабылдады, бірақ Айдин Карти оған қарсылық білдірді. Поликраттың екі бауыры болды: Пантагнот және Силосон, олар бастапқыда оның бірге билеушілері еді. Поликрат қайтыс болғаннан кейін Силосон қайтадан Самоста билік құрды, ал оның орнын өз ұлы Эакес басты. Геродот Поликраттың өлімі туралы айта келіп, оның қызы болғанын еске алады.

Өз билігін орнату

VI ғасырдың ортасында Самоста азаматтық келіспеушіліктер болған сияқты. Бұл қақтығысты Геродот Поликраттың билікке келуіне байланысты айтады. Джон Бордман мен Грэм Шипли осы кезеңдегі ауыр бұзылулардың археологиялық дәлелдерін келтіреді. Олардың сөзіне қарағанда, б.з.д. 550 жыл шамасында жерлеу стелалары қиратылған, Самостағы Батыс зиратындағы аристократтардың жерленуі тоқтаған, ал Хераның алғашқы ірі ғибадатханасы – Роикос ғибадатханасы, салынғалы он жыл өткен соң қираған. Дегенмен, соңғы археологиялық зерттеулер бұл тұжырымды күмәнге түсіріп, Роикос ғибадатханасының қирауы негіздің астындағы шөгуден туындаған құрылымдық ақаулық екенін, ал Батыс зираты VI ғасырдың екінші жартысында біртіндеп қолданыстан шыққанын көрсетті. Идеен Карти Самостағы лакондық керамиканың орналасуындағы өзгерістер аралда про- және анти-спарталық топтардың қалыптасуын көрсететінін айтады, олардың бірі Херайонмен, екіншісі Самостың Артемидасымен байланысты. Геродот Поликраттың ағалары Пантагнот пен Силосонмен бірге билікті басып алғанын хабарлайды. Бұл төңкеріс б.з.д. 540 жылы немесе одан сәл ертерек болған болуы мүмкін. Бастапқыда Поликрат ағаларымен бірге билік етті, бірақ көп ұзамай Пантагнотты өлтіріп, Силосонды елден қуды, өзінің толық билігін орнату үшін. Алайда, Поляеннің баяндамасы Поликраттың билікті алғашқыда басып алуын, әлде ағаларымен болған қақтығысты, оның нәтижесінде ол жалғыз билеушіге айналғанын көрсететіні әлі белгісіз.

Талассократия

Поликрат 1000 садақшыдан тұратын әскер жинап, 100 пентаконтерден тұратын флот құрды, ол грек әлеміндегі ең күшті флотқа айналды. Геродот Поликратты теңіз күшінің маңыздылығын түсінген алғашқы грек билеушісі деп санайды, ал Фукидид оны Эгей теңізіндегі талассократиялар тізіміне қосты. Осы күштермен ол барлық грек аралдарын және Иония қалаларын өзінің билігіне бағындыруды жоспарлады. Поликраттың билікке келуі Ахеменид империясының Кир басшылығымен Батыс Анатолияны жаулап алған кезеңде болды. Теория бойынша, Эгей теңізінің аралдарының халқы Кирдің б.з.д. 546 жылы Лидияны бағындырғаннан кейін парсы үстемдігін қабылдады, бірақ іс жүзінде Эгей теңізіндегі саяси жағдай күрделі болды. Бұл жағдай Поликраттың билігін нығайтуына көмектескен болуы мүмкін. Поликраттың теңіз шайқастары мен жаулап алулары туралы көп мәлімет сақталған жоқ. Геродот Милетке жасалған шабуылды айтады, онда лесбияндықтар Милетке көмекке келді және Поликрат үлкен теңіз жеңісіне қол жеткізіп, көптеген лесбияндық теңізшілерді тұтқынға алып, құлдыққа салды. Милесиялықтар парсылардың маңызды одақтастарына айналды, ал бұл жеңіс, мүмкін, Фукидид пен басқа да тарихшылардың айтуынша, парсы флотына қарсы жеңіспен бірдей болған. Фукидид Эгей теңізінің маңызды діни орталығы Делос қаласын бағындыруына ерекше мән берді. Поликрат Мысыр патшасы Амазиспен одақ құрды, ал А. Карти Поликраттың Амазиске Кипрді жаулап алуға көмектескенін болжайды. Адиен Карти бұл шабуылдың мақсаты Амазистің әскерінде жалдамалы әскер ретінде қызмет ету үшін Мысырға құлдарды экспорттау болғанын айтады. Поликраттың флотының құрамы туралы пікірталас жүріп жатыр. Кейбір ғалымдар оның пентаконтерлерін Поликраттың бұйрығымен иелік етілген, экипажы бар және басқарылған мемлекеттік флоттың күшті соғыс кемелері деп есептейді. Басқа ғалымдар мұндай көзқарасты өткенге қатысты дұрыс емес деп санайды; олар пентаконтерлерді жеке самиялық аристократтарға тиесілі сауда және шабуыл кемелері ретінде сипаттайды, олар негізінен автономды қарақшылар болған, ал Поликрат пен самиялық мемлекет оларды шартты түрде ғана шектеген. Бұл кемелерге қоса, Поликрат екі қатар ескектері бар, екі қабатты кеме – самаинаны жасады, бұл тауарларды немесе әскерді жылдам тасымалдауға арналған сауда кемесі болды.

Көтеріліс және спартандықтардың шабуылы

Геродоттың айтуынша, Поликрат кейіннен 40 триремадан тұратын флот құрды, бұл мұндай кемелердің флоты бар алғашқы грек мемлекеті болуы мүмкін. Ол саяси тұрғыдан қауіпті деп санаған теңізшілермен экипаж жинап, оларды парсы патшасы Камбизге, экипаждарды өлтіру туралы нұсқаулармен жіберді. Қазіргі ғалымдар бұл оқиғаның шындыққа жақын еместігін айтады. Бұл кемелердің жөнелтілуі көбінесе б.з.д. 525 жылы Египетке жасалған парсы шапқыншылығымен байланысты. Герман Валлинганың пікірінше, кемелер Амазистің қаржатымен салынған, Поликрат оларды жарақтандырған және парсыларға қарсы күреске жіберген. Ал Ханс Ван Вес бұл флотты парсылардың Амазиске қарсы көмектесу мақсатымен, Поликраттың экипажымен берген сыйы деп есептейді. Теңіз күштері Поликратқа қарсы шабуыл үшін кері қайтты. Олар оны теңізде жеңіске жеткізді, бірақ аралды басып ала алмады. Көтерілісшілер содан кейін материктік Грекияға жүзіп, Спарта және Коринфпен одақтасты. Спарта және Коринф б.з.д. 520 жыл шамасында Самос аралына Самиандық көтерілісшілерді қолдау үшін шабуыл жасады. 40 күннен кейін сәтсіз қоршаудан бас тартты. "Поликраттың ең ерте монета жасаушылардың бірі болғаны айтылады. Геродоттың мәлімдемесіне сәйкес, Поликрат б.з.д. 525/4 жылы қоршауға алған спарталықтарды жалған Самос монеталарымен сатып алған. Бұл жалған монеталардың бір бөлігі әлі де сақталып қалған және Спинк монеталар каталогында сипатталған."

Парсы басқыншылығы және өлім

Геродот Поликраттың өлімі туралы да айтады. Камбиздің билігінің соңына таяу (б.з.д. 522 жыл шамасында), Сардистің сатрапы Ороэтес Поликратты өлтіруді жоспарлады, себебі ол Самосты Парсы жеріне қоса алмаған немесе Поликрат парсы елшісін құрметсіздікке ұшыратқан болатын. Диодор Сицилийдің мәлімдеуінше, бұған дейін Ороэтестің зорлықтарынан қашып, Самос аралына паналаған лидиялықтар болған. Поликрат оларды бастапқыда қабылдады, бірақ кейін қырғынға ұшыратып, олар әкелген мүліктерін тәркіледі (Диодор Сицилий, Кітапхана 10.16.4). Поликратты Ороэтес тұратын Магнезияға шақырды. Ороэтес Камбиз оған қарсы шықса, Самоста оған пана беретінін және оған өтемақы ретінде көп ақша беретінін айтты. Поликрат сеніп, Магнезияға барды, онда оны өлтірді. Геродот Поликраттың қалай өлгені туралы нақты айтпайды, тек ол даңқты билеушіге лайық емес соң болғанын айтады; оны тікелей шаншап өлтірген немесе денесі айқышқа ілінген болуы мүмкін. Геродоттың сөзінше, Поликраттың қызы оған Магнезияға бармауға ескерткен, себебі оған түс көріпті, онда ол ауада ілініп тұрған, Зевс оны жуып, күн құдайы Гелиос майлаған. Оның өлімі осы түс арқылы орындалды, себебі жаңбыр жауғанда оны «Зевс жуды», ал күн нұры түскенде «Гелиос майлады», себебі одан тер шығып, ылғалданған. Ороэтес Поликратты өлтіргеннен кейін Самос Маандрий билігіне көшті.

Құрылыс жобалары

Поликраттың тұсында саамдықтар ежелгі Грецияда сирек кездесетін инженерлік және технологиялық білімділікке қол жеткізді. Геродот Поликрат туралы баяндамасының арасында саамдықтардың үш керемет инженерлік құрылысын ұсынады. Олардың біріншісі – ұзын туннель түріндегі су тас жолы, ол әлі де көрініп тұр және Эупалин туннелі деп аталады. Туннельді таудың қарама-қарсы беткейлерінен қазумен айналысқан екі команда салған, олар ортасында небәрі бірнеше метр қатемен кездескен – сол кездегі таңғажайып инженерлік жетістік, және бұл саамдықтардың египеттіктерден үйренген практикалық геометрия дағдыларын көрсетеді. Поликрат сондай-ақ Гераның ірі ғибадатханасы – Гераионның құрылысын қолдады, оған Амасис көптеген сыйлықтар арнады, ал 346 фут (105 м) ұзындығымен ол грек әлеміндегі ең үлкен үш ғибадатхананың бірі болды. Ол сондай-ақ өзінің астанасының портын (қазіргі Пифагорион) жаңартты, шамамен төрт шақырымға жуық ұзындықтағы терең су бөгетін салуға бұйрық берді, ол бүгінге дейін грек балықшы қайықтарын қорғау үшін қолданылады. Бұл жобалар көбінесе Геродоттың мәтініне сүйене отырып Поликратпен байланыстырылса да, ол осы жобалардың қашан орындалғаны және олардың Поликратпен қандай қатысы болғаны туралы өте тұспалдамайды. Археологиялық зерттеулер жағдайды күрделендірді, Эупалин туннелі оның билігінен бұрын қазылған болуы мүмкін екенін және Поликрат Гераионда басталған жобаларды жалғастырғанын көрсетті.

Діни және мәдени қызмет

Поликрат өзінің қуатты флотын Грекияның ең маңызды діни орталықтарының бірі – Делос аралын бақылауға пайдаланды, бұл Поликраттың Ион гректерінің жетекшісі екендігі туралы талабын нығайтуға септігін тигізді. Поликрат зәулімдік пен көрікке толы өмір сүрді және ақындар Анакреон мен Ибикқа демеушілік жасады. Философ Пифагор да оның билігі тұсында Самоста болды, бірақ б.з.д. 531 жылы Кротонға кетіп қалды, мүмкін оның тәуелділікке қанағаттанбағандықтан. Геродоттың еңбегінде бұл оқиға тағдырдың өзгеруі және табысты қалай бағалау туралы жалпы тақырыптарды дамытуға қызмет етеді. Әдебиетте және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында Поликратқа жасалған кейінгі сілтемелер көбінесе осы оқиғаға тоқталады.