Кіріспе

Файенс немесе фаянс (/f//aɪ/'/ɑː//n//s//, //f//eɪ/'/ //, // /'/ɒ̃//s/; fajɑ̃s) – қалайы глазурь жағылған қыш ыдыстарды белгілейтін жалпы ағылшын тіліндегі термин. Қорғасын глазурінің сырғанағына қалайы оксидін қосып, бояуға жарамды ақ қыш ыдыс жасау – қыш өндірісі тарихындағы маңызды жетістік болды. Осы өнертабыс Иран немесе Таяу Шығыста 9 ғасырдан бұрын жасалған деп саналады. Бұл нәтижеге жету үшін 1000 °C (1832 °F) жоғары температура беретін пеш қажет болды, бұл мың жылдықтар бойы жетілдірілген қыш өндірісінің дәстүрінің нәтижесі. Қазіргі кезде бұл термин әлемнің көптеген аймақтарындағы қыш ыдыстарға қолданылады, оның ішінде еуропалық боялған ыдыстар да бар, олар көбінесе фарфор стилінің арзан нұсқалары ретінде жасалады. Ағылшын тілінде фаянстың белгілі бір түрлері үшін басқа да терминдер қолданылады. Италиялық қалайы глазурь жағылған қыш ыдыстар, әсіресе ерте түрлері, ағылшын тілінде майолика деп аталады, голланд ыдыстары – Делфт тауарлары, ал олардың ағылшын тіліндегі баламасы – ағылшын Делфт тауарлары. Сөйтіп, "faience" термині француз, неміс, испан, португал тауарлары және басқа елдердің (бұл француз тіліндегі әдеттегі термин, ал неміс тілінде fayence) ыдыстары үшін ағылшын тілінде қолданылады. Файенс атауы – Италиядағы Равенна қаласына жақын Романья аймағындағы Фаэнца қаласының французша атауы, онда 15 ғасырдан бері таза, мөлдір ақ фонға боялған майолика ыдыстары экспортқа шығарылып келеді. Техникалық тұрғыдан алғанда, қорғасын глазурь жағылған қыш ыдыстар, мысалы, француздың 16 ғасырындағы Сен-Поршер ыдыстары, фаянс ретінде толыққанды саналмайды, бірақ бұл айырмашылық көбінесе ескерілмейді. Жартылай шыны тас ыдыстар да фаянс сияқты глазурь жағылуы мүмкін. Мысырлық фаянс – бұл фаянс немесе қыш ыдыс емес, ол шыныдан жасалған, сондықтан шыныға жақын. Ағылшын тілінде 19 ғасырда "faience" сөзі "түсті глазурьмен безендірілген рельефтік өрнегі бар кез келген қыш ыдыстарды" сипаттау үшін жиі қолданылды, оның ішінде көптеген глазурь жағылған архитектуралық терракота және Виктория дәуірі майоликасы да бар, бұл сөздің мағынасын одан әрі күрделендіреді.

Батыс Жерорта теңізі

Маврлар Аль-Андалусқа қалайымен жалатылған керамика жасау техникасын әкелді, онда металдық жылтыр жалатылған әшекейлеу өнері жетілді. Кем дегенде 14 ғасырдан бастап Андалусиядағы Малага және кейін Валенсия осы "Испаниялық-маврлық тауарларын" тікелей немесе Балеар аралдары арқылы Италияға және Еуропаның басқа жерлеріне экспорттады. Кейіннен бұл өндірістер христиан феодалдарының басқаруында жалғасты. "Мажолика" және "майолика" сөздері "Майорика" аралының бұрмаланған нұсқалары болып табылады, бұл арал Орта ғасырдың соңында Арагон патшалығынан Италияға тасымалданған қалайымен жалатылған керамиканың транзиттік пункті болды. Бұл керамика түрі өзінің мұрасына көп қарызды болды. Италияда жергілікті өндірістегі қалайымен жалатылған керамика, қазір майолика деп аталады, 14 ғасырда басталды және 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың басында өркендеді. 1600 жылдан кейін бұл керамика элиталық тұтынушылардың қызығушылығын жоғалтты, сурет салу сапасы төмендеді, геометриялық өрнектер мен қарапайым пішіндер ең жақсы кезеңнің күрделі және әсем суреттерін ығыстырды. Өндіріс бүгінгі күнге дейін көптеген орталықтарда жалғасуда, ал тауарлар ағылшын тілінде "faience" деп аталады (бірақ итальян тілінде әдетте майолика деп аталады). Бір кезде "faience" термині Солтүстік Италиядағы Фаенца қаласынан шыққан керамиканы білдіретін француз тіліндегі жалпы атау болды, содан кейін ағылшын тіліне өтті.

Француз және Солтүстік Еуропалық мәдениет

Италиядан әкелінген қалайыланған қыш ыдыстарды ең бірінші голландиялықтар жасап шығарды. Дельфт – Нидерландыдағы Дельфт қаласының маңындағы қыш құмыраханаларында жасалған, көбінесе ақ фонға көк суретпен безендірілген фаянс түрі. Ол 16 ғасырдың басында салыстырмалы түрде шағын көлемде итальяндық майоликаны үлгі етіп басталып, бірақ 1580 жылдар шамасында Еуропаға жеткен қытайдың бағалы көк-ақ экспорттық фарфорын көшіруге кірісті, одан кейін жапондық экспорттық фарфор да осы үлгіні алды. 17 ғасырдың соңынан бастап голландиялықтар өте көп мөлшерде өндіріп, экспорттады, олардың бір бөлігі өзінің ерекше голланд стилінде жасалса, қалғаны Шығыс Азия фарфорын көшіргендік туынды болды. Францияда алғашқы белгілі фаянс суретшісі Массеот Абаксен 1530 жылдары Руанда қоныстанды. Невер фаянсы мен Руан фаянсы 17 ғасырда фаянс өндірісінің жетекші француз орталықтары болды, екеуі де патша сарайы мен аристократияның талаптарына сай келетін тауарлармен қамтамасыз ете алды. Неверс 1650 жылға дейін итальяндық майолика стилін сақтап келді. 18 ғасырдың басында көптеген басқа орталықтар дамыды, 1690 жылы Бретаньдегі Кимпер бастама көтерді, одан кейін Мустье, Марсель, Страсбург және Луневиль, сондай-ақ көптеген кішкентай орталықтар пайда болды. Оңтүстіктегі фабрикалар тобы ең инновациялық болды, ал Страсбург пен Рейнге жақын жердегі басқа орталықтар неміс фарфорының ықпалында болды. Фаянс фабрикаларының өнімдері керамиканы білушілердің әдеттегі әдістерімен анықталады: қыш корпусының сипаттамасы, глазураның сипаттамасы мен палитрасы және безендіру стилі, ал фаянс бланш әсемдемесіз отталған ақ қышпен қалдырылады. Faïence parlante (әсіресе Неверден) көбінесе сәндік жазулар мен туларға жазылған ұрандарды көрсетеді. Дәріханаларға арналған ыдыстар, соның ішінде албарелла, олардың мақсатына сәйкес латын тілінде жазылған атауларын, көбінесе қысқартылған түрде, білімі жоқ адамға түсініксіз қылып көрсете алады. 18 ғасырда әртүрлі қоғамдар мен бірлестіктердің ұрандары танымал болды, бұл француз революциясы жылдарында ерекшелік болған патриоттық фаянсқа әкелді. Ламбет, Лондон және басқа орталықтарда 16 ғасырдың соңынан бастап өндірілген «ағылшын дельфты» аптекагерлерге ылғал және құрғақ дәрі-дәрмектерді сақтауға арналған банкалармен, соның ішінде көптеген тауарлармен қамтамасыз етті. Тойлар мен басқа да арнайы оқиғалар үшін қарапайым безендірілген үлкен суреттелген ыдыстар жасалды, кейіннен олар ағылшын халық өнерінің коллекционерлерін қызықтырды. Лондонның алғашқы қыш құмырашыларының көптегені фламандтар болды. 1600 жылға қарай көк-ақ ыдыстар өндіріліп, олардың мазмұны сәндік шекараларда белгіленді. 18 ғасырдың бірінші жартысында өндіріс арзан кремді ыдыстардың пайда болуымен бірте-бірте тоқтатылды. Солтүстік (және протестанттық) Германиядағы голланд құмырашылары неміс фаянс орталықтарын құрды: Германиядағы алғашқы фабрикалар Ханауда (1661) және Хаузенштамда (1662) ашылды, одан кейін жақын маңдағы Франкфуртқа көшірілді. Швейцарияда Цюрихтегі Швейцария ұлттық мұражайының фарфор және фаянс коллекциясы Фраумюнстер шіркеуінің жанындағы Зунфтхаус зюр Мейзенде орналасқан. 18 ғасырдың ортасына қарай көптеген француз фабрикалары француз фарфорының рококо стиліне сәйкес келетін бұйымдарды (және қарапайым тауарларды) өндірді және кейде оларға жақындаған сапалы жұмыстарды жасау шеберлігі бар суретшілерді жалдап, оқытты. Француз фаянс фабрикаларының өнімдері сирек таңбаланады, олар керамиканы білушілердің әдеттегі әдістерімен анықталады: корпустың сипаттамасы, глазураның сипаттамасы мен палитрасы және безендіру стилі, ал фаянс бланш әсемдемесіз отталған ақ қышпен қалдырылады. Faïence parlante мотолары көбінесе сәндік жазулар мен туларға жазылған. Дәріханаларға арналған ыдыстар, соның ішінде албарелла, олардың мақсатына сәйкес латын тілінде жазылған атауларын, көбінесе қысқартылған түрде, білімі жоқ адамға түсініксіз қылып көрсете алады. 18 ғасырда әртүрлі қоғамдар мен бірлестіктердің ұрандары танымал болды, бұл француз революциясы жылдарында ерекшелік болған патриоттық фаянсқа әкелді. 18 ғасырдың соңында арзан фарфор және Стэффордширде алғаш рет жасалған тазартылған қыш ыдыстар, мысалы, кремді ыдыстар, тазартылған фаянс нарығын басып алды. 1786 жылы Жосия Уеджвудтың ықпалымен Ұлыбританиямен жасалған сауда келісімі француз өнеркәсібіне салқымды соққы берді, бұл келісім бойынша ағылшын қыш ыдыстарының импорттық бажысы номиналды деңгейде белгіленді. 19 ғасырдың басында жақсы тас ыдыстар, өте ыстыққа қыздырылғандықтан, шынысыз корпусы шынығатын, дәстүрлі шеберханалардың соңғыларын жапты, тіпті сыра кружкаларын жасау үшін де. Нарықтың төменгі жағында жергілікті фабрикалар аймақтық нарықтарды қарапайым және қарапайым тауарлармен қамтамасыз етуді жалғастырды, сондай-ақ көптеген жергілікті түрлері ескі стильдердің нұсқаларында халық өнерінің түрі ретінде және бүгінде туристер үшін жасала береді.

Жаңғыру

XIX ғасырда Минтон жаңғыртқан екі шынылау техникасы: 1. Ренессанс дәуіріндегі итальян майоликасының стилінде жасалған қақталған керамика және 2. Жарқырамаған қыштан жасалған бұйымдардың үстіне түсті глазурьмен әшекейлеу. 1851 жылғы Ұлы көрмеде және 1862 жылғы Халықаралық көрмеде екеуі де көрсетілді. Бүгінде екеуі де Виктория дәуірі майоликасы деп белгілі. Түсті глазурьмен жасалған майолика бұйымдарын кейіннен Веджвуд және Бёрслем мен Стоук-он-Трент аймағындағы көптеген кішігірім Стаффордшир керамикалық фабрикалары да жасады. Он тоғызыншы ғасырдың соңында Уильям де Морган жылтыр фаянс жасау техникасын "өте жоғары деңгейде" қайта ашты.

"Файенс" деп аталатын ежелгі фрит-тауарлар

Файенс термині кеңінен Мысырда б.з.д. 4000 жылдан бастап, сондай-ақ ежелгі Таяу Шығыста, Инд өркениетінде және Еуропада табылған, әдемі глазурланған керамикалық моншақтарды, мүсіндерді және басқа да кішкентай заттарды қамтиды. Дегенмен, бұл материал толығымен қыштан жасалмаған, оның құрамында қыш жоқ, бірақ шыны тәрізді фрит, өзінен-өзі глазурланған немесе глазурланған. Метрополитен өнер мұражайы Мысырдың Меир қаласынан табылған, Мысырдың он екінші династиясына (б.з.д. 1981–1885 ж.ж.) жататын "Файенс Иппопотам Уильям" деп аталатын жәдітесін көрсетеді. Ежелгі Мысырдан тақырып және құрамы жағынан ерекшеленетін Керманың Нубия патшалығының жәдітелері көк фаянспен кеңінен сипатталады, ол Керманың жергілікті тұрғындары египеттік техникаға тәуелсіз түрде жасаған. Ежелгі фаянс үлгілері Минойлық Критте де табылды, бұл египеттік мәдениеттің ықпалынан болуы мүмкін. Мысалы, Кноссос археологиялық қазбаларынан фаянс материалдары табылды.

Түрлері

Көптеген дәстүрлі өндіріс орталықтары, сондай-ақ жеке шеберханалар мойындалған. Ішінара тізім төменде келтірілген.

Англия

Ағылшын delftware – көбінесе 17- және 18 ғасырдың басында жасалған ағылшын фаянсы. Олардың бәрі голландтық дельфимаға еліктемеген, бірақ көптеген үлгілері одан үлгі алды. Кейіннен оның орнына 18 ғасырда жасалған, әлдеқайда жақсы крема керамикасы және басқа да тазартылған қыштан жасалған Стаффордшир керамикасы келді. Олардың көпшілігі ақ түс алу үшін қалайы глазурьге мұқтаж болмады. Бұл өнімдер үлкен сәттілікке жетіп, Еуропа мен Америкаға экспортталды. Ағылшын тілінде олар "faience" деп аталынбайды, бірақ басқа тілдерде осылай аталуы мүмкін, мысалы, Францияда крема керамикасын "faience fine" деп білген.