Кіріспе

ГАТО класының USS Tullibee (SS 284) – АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі туллиби балығының атымен аталатын алғашқы кеме. Оның корпусы 1942 жылдың 1 сәуірінде Калифорния штатындағы Маре аралындағы Әскери-теңіз кемежайында салынды. 1942 жылдың 11 қарашасында Кеннет К. Хёрдтың әйелі демеушілік етіп, суға түсірілді. Ал 1943 жылдың 15 ақпанында командир Чарльз Фредерик Бриндупке басқаруына берілді. "Туллиби" 1943 жылдың 8-30 сәуірінде сынақ жаттығуларын өткізіп, 8 мамырда Гавайиге жол тартты. 15 мамырда Перл-Харборға жетіп, Гавайи суларында қосымша жаттығулар жасады. Көптеген ауа жабдықтарынан ақаулар табылып, екі рет жөндеуге жіберілді. Бұл тиімсіз болғандықтан, кеме 11 шілдеге дейін кемежайда қалды. "Туллиби" өзінің алғашқы соғыс патрулін 1943 жылдың 19 шілдесінде бастады. 1944 жылдың 26 наурызында төртінші патрулі кезінде өз торпедасының бірінен зардап шегіп, батып кетті. "Туллиби" батқанда бір ғана экипаж мүшесі аман қалды.

Бірінші соғыс патрулі

19 шілдеде «Туллиби» Батыс Каролина аралдарына және алғашқы соғыс патруліне шықты. 28 шілдеде ол жолаушылар тасымалдайтын жүк кемесін байқады, оған сүйемелдеуші кеме мен оның шабуылына кедерес келтірген ұшақ ілесіп келді. 5 тамызда суасты кемесі Сайпан-Трук трассаларын қарауылдай бастады. Бес күннен кейін ол горизонтта үш жүк кемесінің эскортымен бірге болған түтінді көрді. «Туллиби» қашықтықты қысқартты; оң жақтағы кемеге бір, сол жақтағы кемеге үш торпеда іске қосты. Суасты кемесі алғашқы торпеданы іске қосқанда, бір кеме оған шағылысып, бірінші перископын бүктірді. Ол тереңге шөгіп, кемелер жылдамдықпен қашқанда, эскорттың тереңдік бомбаларына ұшырады. Торпедалар ең ірі нысананың сусыру сызығынан тым терең – 5 метрге (15 фут) орнатылғандықтан, ешқайсысы жарылмады. 14 тамызда «Туллиби» үш жүк кемесінен және эскорттан тұратын конвойды байқады және жақсы шабуыл позициясына шығу үшін айналып өту маневрін бастады. Ол белгілі бір қашықтықтан торпеда іске қосты және тереңге шөкті. Торпеда сәтті болмады, ол үшінші торпеданы соңғы кемеге ату үшін перископ тереңдігіне қайта көтерілді. Кеме олардың іздерін байқағандай, бұрылып, оларды тоқтатуға тырысты. Суасты кемесі тағы да тереңге шөкті. Ол қайта су бетіне шыққанда, нысаналар қашып кеткен еді. 22 тамызда «Туллиби» екі эсминецпен сүйемелденген бес кемеден тұратын конвойды байқады; жақын маңдағы жүк кемесіне үш торпеда іске қосты. Екі минуттан кейін ол тағы бір кемеге үш торпеда атып жіберді. Ол өзіне келе жатқан эсминецтен қашу үшін тереңге шөгіп бара жатқанда, бір жарылыс естіді. Ұзақ өтпей ол тағы екі торпеда жарылысын естіді, содан кейін кеменің қирау шуы естілді. Ол қайта су бетіне шыққанда, 1000-нан астам бос мұнай барабандарын көрді, бірақ кемелер жоқ еді. Соғыстан кейін жапондық құжаттарды зерттеу «Туллибидің» бір жүк кемесіне зақым келтіргенін және «Кайшо Мару» жолаушылар тасымалдайтын жүк кемесін батырғанын көрсетті. Патруль 6 қыркүйекте суасты кемесі Мидуэй аралына жеткенде аяқталды.

Екінші соғыс патрулі

28 қыркүйекте Туллиби екінші әскери патрульді бастады. Оның тағайындалған аймағы – Шығыс Қытай теңізі, Рюкю аралдары мен Қытай жағалауы аралығы. 4 қазанда ол үш эсминецтің сүйемелдеуімен келе жатқан тоғыз жолаушы-жүк кемесін байқады. Су асты кемесі конвойдың алдынан өтіп, оларды келесі таңға дейін қадағалады. 00:58-де ол үлкен жүк кемесіне үш торпеда атып жіберді, бір минуттан кейін біреуі нысанаға тиді. Бау түтікшелерінен тағы үш торпеда ауыр жүк тасыған кемеге екі рет соқты. Chicago Maru батқаннан кейін бірден шағын жарылыстар мен сынып-құлату дыбыстары естілді. Он екі күннен кейін Туллиби үш эскортпен келе жатқан жеті кемеден тұратын конвоймен байланысқа шықты, кейін олар екі топқа бөлінді; бірі Қытай жағалауымен жақын жүріп, екіншісі Пескадор бұғазына бағыт алды. Ол соңғы топтағы ең ірі кемеге алты торпедамен шабуыл жасады, біреуі нысанаға тиді. Су асты кемесі айналып өтіп, тағы бір кемеге төрт торпеда атты. Екі торпеда жақын арада су бетіне шығып, Туллиби шабуылды тоқтатты. Ол тереңге түсіп, эскорттан қашу үшін үнсіз қозғалыс режиміне көшті. 5 қарашада су асты кемесі Окинойерабу Шима жанында су астында жүзгенде аралдағы үлкен үш қабатты ғимаратты көрді. Ол су бетіне шығып, казармаларға 55 снаряд атып, содан кейін толық жылдамдықпен кері шегінді. Келесі күні ол Гавайиге қайтып, 16 қарашада Мидуэй аралы арқылы Перл-Харборға жетті. Бұл патрульдің ресми нәтижесі: бір жолаушы-жүк кемесі батырылған, бір танкер және бір жолаушы-жүк кемесі зақымдалған.

Үшінші соғыс патрулі

Туллибидің үшінші қарауылдауы "Halibut" және "Haddock" сеңлес кемелерімен бірге "жебір" тобында болды. Үш кеме 1943 жылдың 14 желтоқсанында Перл-Харбордан Мариана аралдарына, Трук пен Жапония арасындағы жау кемелерін тосқауылдау үшін шықты. 1944 жылдың 2 қаңтарында Туллиби су бетінде жапон кемесін көріп, оған төрт торпеда атты. Жау кемесі торпедалардың іздерін байқап, төртіншісіне де шашырады, ал Туллиби жаудың алты бомба тастаған гидросамолетінен қашу үшін тереңге түсті. 19 қаңтарда Хэддок жапондық эскорттық авиатасымалдауыш "Уньё" кемесіне зақым келтіргенін хабарлады, ол Саипанға ақсап жетті. Туллиби 25 қаңтарда осы авиатасымалдауышты жағаға жақын, эскорттық кемелер мен ұшақтармен жақсы қорғалған күйде көрді. Су асты кемесі бірнеше күн бойы авиатасымалдауышты батыру мүмкіндігін күтіп, орнында қалды. Бірақ 28 қаңтарда су бетіне шыққанда, кеме қашып кеткенін білді. Үш күннен кейін су асты кемесі екі нысананы радарда анықтады. Ол жүк тасымалдауыш сияқты көрінген нысанаға үш торпеда атты, содан соң эскортқа қарсы бір торпеда атып, сол жаққа бұрылды. Бірінші нысана, "Хиро Мару" екі торпедаға түсіп, шамамен бір минут ішінде жарылып кетті. Эскортқа атылған торпеда өткенімен, су асты кемесі жаудан қашу үшін тереңге түсті. Туллиби келесі күні аймақтан кетуге және 10 ақпанда Перл-Харборға оралуға үлкерді.

Төртінші соғыс патрулі және жоғалту

5 наурызда «Туллиби» өзінің төртінші соғыс патрулін бастау үшін Перл-Харбордан шықты. Тоғыз күннен кейін ол Мидуэй аралына отын құю үшін тоқтады, содан кейін Палау аралдарындағы патрульдік аймағына бет алды. Ол 30-31 наурызда осы аралдарға қарсы авианосецтердің шабуылына қолдау көрсетуге жоспарланған еді. 25 наурызда «Туллиби» бекетке жетіп, патрульдеуді бастады. Келесі күні Палау аралдарының жанында ол үлкен жолаушы-жүк кемесі, екі орташа жүк кемесі, эсминец және тағы екі сүйемелдеуші кемеден тұратын конвойды радарда анықтады. Су асты кемесі бірнеше рет су бетіне шығып, конвойды іздеді, бірақ жаңбырлы ауа райынан оны жоғалтып ала берді. «Туллиби» ақыры нысанаға жақындасып, алғы торпедалық бөлімнен екі торпеда іске қосты. Шамамен екі минуттан кейін су асты кемесі қатты жарылыспен дірілдеді. Соғыс аяқталғаннан кейін ғана «Туллибидің» торпедасы айналып келгені және ол өзін-өзі батырғаны белгілі болды. Ол кезде көпірде болған екінші сыныпты мерген Клиффорд Уэлдон Куикендалл есінен танып, суға құлап кетті. Ол есін жиғанда, су асты кемесі жоқ еді. Ол судағы дауыстарды шамамен он минут бойы естіп, содан кейін дауыстар үнсіз қалды. Келесі күні оны жапондық «Вакатакэ» эсминеці құтқарып алды. Куикендалл соғыс тұтқыны ретінде аман қалды және V-J күнінен кейін босатылды. «Туллиби» Екінші дүниежүзілік соғыстағы қызметі үшін үш шайқас жұлдызымен марапатталды. «Туллиби» 1944 жылдың 29 шілдесінде Әскери-теңіз кемелерінің тізімінен шығарылды.