Томас Кен: Англиялық дін қызметкері және гимн жазушысы

Кіріспе

1637-1711 жылдары өмір сүрген ағылшын дін қызметкері және епископ Томас Кен (1637 жылдың шілдесі – 1711 жылдың 19 наурызы) – ағылшын дін қызметкері, ағылшын шеруші епископтардың ең белгілісі және қазіргі ағылшын гимндерін дамытушылардың бірі.

Ерте өмір

Томас Кен 1637 жылы Гертфордширдегі Литтл Беркхампстед қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Фурнивалдың қонақүйінен Томас Кен, Сомерсеттегі Кен Плейс отбасының мүшесі; анасы – аса танымал емес ағылшын ақыны Джон Чалхиллдің қызы. 1646 жылы Кеннің әпкесі Энн, «Толық балық аулаушы» кітабының авторы Исаак Уолтонға үйленді, осы арқылы Кен осы жұмсақ мінезді және діншіл адамның ықпалына ілесіп өсті. 1652 жылы Кен Винчестер колледжіне қабылданды, ал 1656 жылы Оксфордтағы Харт-Холл студенті болды. 1657 жылы Нью-колледжде стипендия алып, 1661 жылы бакалавр, 1664 жылы магистр дәрежесін алды. Біраз уақыт колледжінде оқытушы болып жұмыс істеді; алайда, университет өмірінен ең есте қаларлығы – Энтони Вудтың айтуынша, сол кездегі музыкалық жиындарда Нью-колледждің Томас Кены, жас студент, кейде олардың қатарында болып, өз үлесін орындап ән салатын. 1662 жылы дін қызметкері болып тағайындалып, Эссекстің Литтл Истон, Уайт аралындағы Брайстон қаласындағы Сент-Мэри шіркеуі және Хэмпширдегі Ист Вудхейде қызмет етті. 1672 жылы соңғы қызметінен қанағаттанбай, Винчестерге оралды, ол бұл кезде собордың пребендары, епископтың капелланы және Винчестер колледжінің мүшесі болды. Бірнеше жыл сол жерде тұрып, ең төменгі аудандардың бірінде пастор болып қызмет етті, Винчестер колледжінің оқушыларына арналған дұғалар жинағын дайындады (алғаш рет 1674 жылы жарық көрді) және гимндер жазды. Осы кезде ол, негізінен, сол топ үшін таңғы, кешкі және түнгі гимндерін жазды. Олардың алғашқы екеуі, «Оян, жаным, күнмен бірге» және «Сен үшін даңқ, Құдайым, осы түнде» деген сөздермен басталатындары, кеңінен танымал. Соңғысы көбінесе «Бүкіл мақтау саған, Құдайым, осы түнде» деген жолмен басталады, бұл 1692 жылы Ричард Смит баспасында жарық көрген памфлетте пайда болды. Алайда, бұл басылым Кеннің рұқсатысыз жасалған болуы мүмкін, ал кейіннен оның бақылауында болған басылымдар «Сен үшін даңқ, Құдайым, осы түнде» деген түпнұсқа нұсқасына қайта оралды. Бұл гимндердің екеуі де «Барлық нығметтің бастауы – Құдайға мақтау» деген доксологиямен аяқталады, ол бүгінде көбінесе «Ескі 100-ші» әуенімен дербес орындалады. «Оян, жаным, күнмен бірге» гимні «Ежелгі және қазіргі гимндер» жинағының бірінші басылымында 1-гімн ретінде, ал «Сен үшін даңқ, Құдайым, осы түнде» – 10-ғымн ретінде енгізілді. 1674 жылы Кен өзінің жүрекжары інісі, жас Исаак Уолтонмен (Кеннің әпкесі Анна мен жазушы Исаак Уолтонның ұлы) бірге Римге сапар шекті. Бұл сапар оның Англикандық шіркеуге деген құрметін арттырды.

Thomas Ken was born in 1637 at Little Berkhampstead, Hertfordshire. His father was Thomas Ken of Furnival's Inn, of the Ken family of Ken Place, in Somerset; his mother was the daughter of little known English poet John Chalkhill. In 1646 Ken's stepsister, Anne, married Izaak Walton, author of The Compleat Angler, a connection which brought Ken under the influence of this gentle and devout man. In 1652 Ken entered Winchester College, and in 1656 became a student of Hart Hall, Oxford. He gained a fellowship at New College in 1657, and proceeded B. A. in 1661 and M. A. in 1664. He was for some time tutor of his college; but the most characteristic reminiscence of his university life is the mention made by Anthony Wood that in the musical gatherings of the time Thomas Ken of New College, a junior, would be sometimes among them, and sing his part. Ordained in 1662, he successively held the livings of Little Easton in Essex, St. Mary's Church, Brighstone in the Isle of Wight, and East Woodhay in Hampshire; in 1672 he resigned the last of these, and returned to Winchester, being by this time a prebendary of the cathedral, and chaplain to the bishop, as well as a fellow of Winchester College. He remained there for several years, acting as curate in one of the lowest districts, preparing his Manual of Prayers for the use of the Scholars of Winchester College (first published in 1674), and composing hymns. It was at this time that he wrote, primarily for the same body as his prayers, his morning, evening and midnight hymns, the first two of which, beginning "Awake, my soul, and with the sun" and "Glory to Thee, my God, this night", are well known. The latter is often made to begin with the line "All praise to Thee, my God, this night", which is how it appeared in a 1692 pamphlet printed by Richard Smith. However, this publication was likely made without Ken's permission, and subsequent editions over which he had control revert to "Glory to Thee, my God, this night". Both of these hymns end with a doxology beginning "Praise God, from whom all blessings flow," which is widely sung today by itself, often to the tune Old 100th. "Awake, my soul, and with the sun" was included as Hymn 1 in the first edition of Hymns Ancient and Modern, while "Glory to Thee, my God, this night" was Hymn 10. In 1674 Ken paid a visit to Rome in company with his nephew, the young Isaac Walton (son of Ken's sister Anne and the writer Izaak Walton), and this journey seems mainly to have resulted in confirming his regard for the Anglican communion.

Кен мен Карл II

1679 жылы Кенді Карл II Орандық Вильгельмнің әйелі Мария ханшайымының капелланы етіп тағайындады. Гаагадағы сарайда ол ханзаданың туысы жоғары текті ағылшын әйеліне берген неке уәдесін орындауды талап еткендіктен Вильгельмнің наразылығына ұшырады; сондықтан ол 1680 жылы Англияға қуана оралды, ол дереу патшаның капелландарының бірі болып тағайындалды. 1683 жылы Чарльз өзінің аздап күмәнді абыройға ие сарайымен қалаға келген кезде ол тағы да Винчестерде тұрды. Оның резиденциясы корольдің ресми сүйіктісі Нелл Гвинннің үйі ретінде таңдалды. Кен бұған қатаң қарсылық білдірді және сүйіктінің басқа жерде тұруын қамтамасыз етті. Осы жылдың тамызында ол лорд Дартмутпен бірге Танжерге флоттың капелланы ретінде сапар шекті, ал компанияның бірі болған Пеппс оның және кемедегі қызметі туралы қызықты және жылы естеліктерді қалдырды. Флот 1684 жылдың сәуір айында қайтып келді, ал бірнеше айдан кейін Бат пен Уэллс епархиясында бос орын пайда болған соң Кен епископ болып тағайындалды. Айтуынша, бос орын пайда болған кезде патша, ол Винчестерде көрсеткен қайраткерлігін еске алып, "Кедей Неллге баспана беруден бас тартқан жақсы кішкентай адам қайда?" деп айқайлап, басқа ешкімнің епископ бола алмайтынына шешім берді. 1685 жылдың 25 қаңтарында Ламбетте тағайындау рәсімі өтті. Кеннің алғашқы міндеттерінің бірі Чарльздың өлім төсегіне бару болды, онда оның дана және адал көмегі барлығының, тіпті епископ Бернеттің де құрметіне ие болды. Осы жылы ол "Шіркеу катехизисіне түсіндірме" атты еңбегін жариялады, ол "Құдайға деген сүйіспеншіліктің іс-қимылы" деген қосымша атауымен көбірек танымал.

Кен мен Джеймс ІІ

1688 жылы Джеймс өзінің кешірім туралы жарлығын қайта жариялағанда, Кен оны жариялаудан бас тартқан жеті епископтың бірі болды. Оған екі мәселе ықпал еткен болуы мүмкін: біріншіден, Рим католиктігіне деген терең қарсылығы, оған мойынсұну арқылы епископ ретінде мойындауға келісетінін сезінуі; екіншіден, және одан да маңыздысы, Джеймс шіркеудің рухани тәуелсіздігіне нұқсан келтіріп жатыр деген сезім. Кен алты туысымен бірге 1688 жылғы 8 маусымда Тауэрге қамалды, оларға қарсы ауыр қылмыс тағылды. Кен 29 және 30 маусымда басқалармен бірге сотқа тартылды, нәтижесінде олар ақталды.

Қатыспаушылықтың шиғыры

Бұл саяси емес сот процесінен кейін дереу болған Даңқты революция кезінде Кен жаңа қиындықтарға тап болды; себебі ол Джеймске адал болуға ант бергендіктен, Вильгельм Оранскийға ант беруден өзін мүшекес деп ойлады. Сондықтан ол қазыларға ант беруден бас тартқандардың қатарына қосылды және ол өз бас тартуында тұрақты болғандықтан, 1691 жылдың тамызында Питерборо деканы доктор Ричард Киддер оның епископтық лауазымын иеленді. Осы уақыттан бастап ол көбінесе зейнеткерлікте өмір сүрді, колледж кезіндегі досы лорд Веймутпен Уилтширдегі Лонглитте ыңғайлы орын тапты; және 1703 жылы епископ Киддер қайтыс болғаннан кейін, королева Анна оған шіркеуді қайта бастауға шақырып, қысым көрсеткенімен, ол денсаулығының нашарлауына және Лонглиттегі тыныш, рухани өмірге деген құштарлығына байланысты бас тартты. Дегенмен ол Джордж Хуперді осы лауазымды қабылдауға көндірді және оған құқықтарын берді. Хупердің ықпалымен королева Анна Кенге 200 фунт стерлинг мөлшерінде зейнетақы тағайындады. Ол 1711 жылдың 19 наурызында қайтыс болды, ал ертесі күні таңда адал достары «Оян, жаным, күнмен бірге» әнін орындағанда, епископ Кеннің денесі Фромдағы Сент-Джон шіркеуінің шығыс терезесінің астына жерленді – бұл оның бұрынғы Бат және Уэллс диоцезіндегі ең жақын шіркеу болды. «Мен Киелі, Католик және Апостолдық сенімде өліп жатырмын, бұл сенім Шығыс пен Батыс екіге бөлінуден бұрын бүкіл шіркеу мойындаған еді; және әсіресе Англия шіркеуінің қауымдастығында, өйткені ол Папалық және Пуритандық жаңалықтардан өзгеше және Крест іліміне адал», - деп жазды Кен.

Лонглиттегі қонақ

1691 жылы Уильям мен Мэри Джеймске адалдық сертін беруден бас тартқандықтан оны қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, ол бұл сертті бір рет берілген соң қайтарып алу мүмкін емес деп есептеді. Осыдан кейін Томас Тинн, 1-ші Веймут виконты, оған Лонглитте тұруға орын және 80 фунт стерлингтік жылдық жәрдем берді, олар Оксфордта оқыған кезінен бері дос еді. Кен 1696 жылы король Уильямды өлтіру жоспарынан кейін бірнеше адаммен бірге тұтқындалды; ол тек бір рет, басқа дінге өтпеген Джон Кеттлвеллдің жерлеу рәсімінде киімшегін киді. Лонглиттегі ең жоғарғы қабатта шамамен жиырма жыл тұрған ол Томас Тиннге зор әсер етті, кейбіреулер оны оның жанұясы деп айтар еді. Осылайша Тинн ізгі амалдарымен танылды, ол оларды өзінің жеке бастамасы деп санады, бірақ оның жастық шағындағы достары оның осы ізгілігіне оның шын ниетті досы, епископтың ықпалы тигенін ойлады. Мұндай қайырымдылықтың мысалы: 1707 жылы Кеннің ықпалымен Тинн жақын жердегі Уорминстер қаласындағы ұлдарға арналған гимназияны құрды, онда жергілікті балалар үшін 23 тегін орын болды. Бастапқыда Лорд Веймут мектебі (жергілікті жерде Латын мектебі деп белгілі) аталған бұл мектеп 1973 жылы Санкт Мониканың қыздар мектебімен бірігіп, барлық балаларға білім беретін Уорминстер мектебіне айналды.

Сонымен қатар, Лонглиттегі Батыс қанатының бір бөлігі үйдің күнделікті құлшылығы үшін шіркеуге айналдырылды. Оның интерьері басқа салтанатты үйлердегі ұқсас шіркеулердің сәулеттік әсемдігімен салыстыруға келмейтін еді, бірақ бұл Лонглитте сол тарихи кезеңде басым болған діни рухтың куәсі болды. Лонглитте тұрғанда Кен өзінің көптеген танымал әндерін, соның ішінде «Жүрегімді оят» әнін жазды және 1711 жылы қайтыс болғанда, өзінің кең кітапханасын 1-ші виконтқа мұра етіп қалдырды.

Атақ-даңқы мен мұрасы

Кен ән-жырлардан басқа да көптеген өлеңдер жазса да, оны ұлы ақын деп атауға болмайды; бірақ ол барлық ұлы ән-жыр жазушыларын ерекшелейтін рухани түсінік пен сезімнің поэтикалық талғаммен керемет үйлесіміне ие болды. Ән-жыр жазушы ретінде Англияда оған теңдес келері жоқ; ол «Барлық нығметтің бастауы – Құдайға мақтау» деген әнді жазды. Тіпті Джон Кеблдің өте сирек кездесетін поэзиялық қабілеттері болса да, оның өзіндік саласында одан асып түскенін айту қиын. Өз заманында ол діни лебіздерімен жоғары деңгейге көтерілді, тіпті патшалар да оның тыңдаушылары арасында орын алу үшін өтініш жасады, бірақ оның уағыздары қазір ұмытылып кеткен. Ол тарихқа үш әнұранынан басқа, тазалығымен және ар-ұжданына берілгендігімен әйгілі адам ретінде кірді, тек бір жақты көзқарасымен ғана кемшіліктері болды. Діни қызметкер ретінде ол ескі мектептің жоғары шіркеу өкілі болды. Кеннің поэзиялық туындылары 1721 жылы оның туысы және мұрагері У. Хокинс тарапынан төрт томдық жинақ ретінде жарияланды; ал оның прозалық еңбектері 1838 жылы бір томдық түрінде J. T. Round редакциясымен жарық көрді. Хокинс Кеннің 1713 жылы жарық көрген туындыларының ішінен таңдаулыларын шығарып, оған қысқаша естелік жазды; ал Rev. В. Л. Боулз 1830 жылы екі томдық өмірбаянын жариялады. Бірақ Кеннің ең толық өмірбаяндары Джон Лавиконт Андердонның («Бат және Уэллс епископы Томас Кеннің өмірі, Лаик, 1851; 2-басылым, 1854») және Дин Пламптрдің (2 том, 1888; қайта қаралып, 1890) еңбектері болып табылады. Сондай-ақ, Rev. У. Ханттың «Ұлттық биография сөздігіндегі» мақаласын қараңыз. Ол Фром қаласындағы Иоанн Баптист шіркеуіне жерленді, оның жер асты мекені әлі де көрініп тұр. Ол сондай-ақ Солсбери соборының батыс жағындағы 177-ші нишада орналасқан мүсінімен еске алынды. Томас Кен Англия шіркеуінде 8 маусымда кіші мереке күні ретінде еске алынады. Ол сондай-ақ 21 наурызда Епископальдық шіркеудің (АҚШ) литургиялық күнтізбесінде де еске алынады.

Жазбалар

Дұға кітабы, (Винчестер, шамамен 1665 жыл) BiblioBazaar (2009)