Кіріспе

Аттайлас жарыс жотасы
Гибралтар жартасы (арабша Jabal Ṭāriq جبل طارق, "Тарик тауы" дегенді білдіреді) – Жерорта теңізінің батыс кіреберісінде орналасқан стратегиялық маңызы зор монолитті әктас тау. Ол Жерорта теңізіне оңтүстікке қарай созылатын тар, ұзын мүйістің соңында орналасқан және Ұлыбританияның Гибралтар аумағында жатыр. Испанияның Тарифа қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл жартас қаушатсыз бекініс қызметін атқарады және адам қолымен жасалған туннельдер желісін қамтиды. Жартастың жоғарғы бөлігінің көп бөлігін 300-ге жуық Барбарий макакаларының мекені – табиғат қорығы құрайды. Бұл – маңызды туристік орталық. Гибралтар жартасы, екі тарихи Геркулес бағанының солтүстік жағындағысы, римдіктерде Монс Кальпе ("Кальпе тауы") деп белгілі болған, ал Гибралтар бұғазының африкалық жағындағы оңтүстік бағанасы Монс Абила деп аталады. Бүгінде олар Монте Хачо немесе Джебель Муса деп танылады, екі "баған" арасындағы қашықтық шамамен 27 шақырымды құрайды. Гректер мен финикиялықтар жасаған ежелгі аңыз бойынша, екі бағана белгілі әлемнің батыс шегін көрсетеді, бірақ финикиялықтар осы шектен асып, Атлант мұхитына солтүстік және оңтүстікке қарай жүзіп кеткен. Бұл – күшті эрозияға ұшыраған және жарықтарға толы, қисайған геологиялық құрылымның бір бөлігі. Гибралтар жартасын құрайтын шөгінді қабаттар қисайған, ең ескі қабаттар ең жас қабаттардың үстінде жатыр. Бұл қабаттарға Каталан шығанағының құмтасы (ең жасы), Гибралтар әктасы, Кішкентай шығанақтың құмтасы (ең көнесі) және Докярд құмтасы (жасы белгісіз) жатады. Бұл қабаттар айқын жарықтармен және деформацияға ұшыраған. Негізінен құмтастан тұратын Каталан шығанағының құмтас формациясында қоңыр әктасты құмтас, көгілдір-қара әктас араласқан жұмсақ құмтас, сондай-ақ аралас жасыл-сұр марлдар мен қара сұр шиферлерден тұратын қалың бөліктер бар. Каталан шығанағының құмтасында анықталмаған теңіз кірпісінің қалдықтары мен белемнит сынықтары, сондай-ақ ерте юра (орталық Лиас) аммониттері кездеседі. Солтүстікке қарай жартас теңіз деңгейінен тік көтеріліп, Rock Gun Battery-ге дейін созылады. Жартастың ең биік нүктесі О'Хара батареясының тұсында, боғаздың оңтүстік жағында орналасқан. Жақын жартастар шығыс жағында желдің әсерінен пайдалған құм төбелеріне дейін төмен түседі. Бұл құм төбелері мұздық кезеңге дейін барған кезде, теңіз деңгейі қазіргіден төмен болғанда және құмды жазық жартастың түбінен шығысқа қарай созылған кезде пайда болған. Гибралтар қаласы орналасқан батыс беті салыстырмалы түрде көлбеу. Кальцит, әктасты құрайтын минерал, жаңбыр суында баяу ериді. Уақыт өте келе бұл процесс үңгірлердің пайда болуына әкеледі. Сондықтан Гибралтар жартасында 100-ден астам үңгір бар. Батыс беткейінің ортасында орналасқан Киелі Михаил үңгірі ең танымал және танымал туристік орын. Гибралтардағы бірнеше жерлерден неандертальдықтардың қаңқа қалдықтары табылды. 1848 жылы жартастың солтүстік бетінде орналасқан Форбс карьерінде неандерталь әйелдің бас сүйегі табылды, бірақ оның маңыздылығы 1856 жылы Неандер аңғарында типтік үлгі табылганнан кейін ғана анықталды. Таудың шығыс жағында, теңіз деңгейіне жақын орналасқан Горхам үңгіріндегі қазба жұмыстары оның неандертальдықтар қолданғандығын көрсетті, ал үңгірдегі өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтары неандертальдықтардың әртүрлі тамақтанып, тіршілік еткенін дәлелдейді.

Шығыс бет

Таудың шығыс бетінде тік жарлар мен құмды беткейлер теңізге қарай тік түседі, адамдар тұруына шамалы ғана орын қалдырады. Көне заманда жағалауға жол (Сэр Герберт Майлз жолы, 1913-1918 жылдары Гибралтар губернаторы болған генерал-лейтенант Сэр Герберт Майлзтің есімімен аталады) салынған, ал оның оңтүстік бөлігі таудың ішіндегі туннель арқылы (Дадли Уорд жолы, 1962-1965 жылдары Гибралтар губернаторы болған Сэр Альфред Дадли Уордтың есімімен аталады) өтеді. Таудың оңтүстік-шығыс жағында, теңіз деңгейіне жақын жерде ЮНЕСКО Әлемдік мұрасының тізіміне енген Горхэм үңгірі орналасқан.

Маврлар қамалы

Мори қамалы – Гибралтардағы мори билігінің 710 жылға созған қалдығы. Ол 711 жылдың қаңтарында, бербер батыры Тарик ибн Зиядтың әлі күнге дейін оның атымен аталатын жартасқа алғаш рет қонған кезде салынды. 17 ғасырдың мұсылман тарихшысы Әл-Маккари Тариктің жағаға қонғанда кемелерін өртеп жібергенін айтқан. Қалған негізгі құрылыс – "Құрмет мұнарасы", бұл кірпіштен және өте қатты тас бетоннан, "тапия" деп аталатын материалдан салынған алып ғимарат. Мұнараның жоғарғы қабатында бұрынғы тұрғындардың тұрғын үйлері мен морилердің моншалары орналасқан.

Галереялар

Жыртастың ерекшелігі – жер асты жолдарының жүйесі, галереялар немесе Ұлы қоршау туннельдері деп белгілі. Олардың алғашқысы 1779 жылдан 1783 жылға дейін жалғасқан Ұлы Гибралтар қоршауының соңында қазылған. Қоршау бойында гарнизонға басшылық еткен генерал Эллиот, кейін Лорд Хитфилд, Жыртастың солтүстік бетінің астындағы жазықтағы испандық бекіністерін бүйірлеп оққа түсіруге ниеттенген. Корольдік инженерлер сержант-майоры Генри Инстің ұсынысымен ол Уиллис бекінісінің үстінен солтүстік беткейдегі Notch деп аталатын табиғи өспемен байланыс орнату үшін туннель қаздырды. Жоспар сол жерге бекініс орнату еді. Бастапқыда осы туннельде амбразура жасау жоспары болмаған, бірақ желдету үшін тесік қажет болды; ол жасалған соң, онда бір зеңбірек орнатылды. Қоршау соңына қарай британдықтар мұндай алты амбразура жасап, төрт зеңбірек орнатты. Туристтер барып көре алатын галереялар – осы идеяның кейінгі дамуы және 1797 жылы аяқталды. Олар бірнеше залдардан, амбразуралардан және жалпы ұзындығы шамамен 1,5 метр болатын өткелдерден тұрады. Олардан Гибралтар шығанағының, тар жолақтың және Испанияның ең әдемі көріністерін тамашалауға болады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, билік бейбіт тұрғындарды Мароккоға, Ұлыбританияға, Ямайкаға және Мадейраға эвакуациялады, осылайша әскерилер Гибралтарды немістердің шабуылына қарсы нығайта алды. 1942 жылға қарай, осы жерде 30 000-нан астам британдық әскер, теңізші және әуеші болды. Олар туннель жүйесін кеңейтіп, Гибралтарды Жерорта теңізіне қарайғы кеме жолдарының қорғанысындағы маңызды бекініске айналдырды. 1997 жылдың ақпан айында британдықтардың "Трейсер" операциясы деп аталатын құпия жоспары болғандығы белгілі болды. Егер немістер Гибралтарды басып алса, әскери қызметшілерді Таудың астындағы туннельдерге жасыру үшін жасалған бұл жоспар болды. Тау ішіндегі командада жаудың қимылын хабарлау үшін радио жабдықтары болар еді. Алты адамнан тұратын команда Гибралтарда екі жарым жыл бойы жасырын күтті. Немістер Гибралтарды басып алуға жақындаған жоқ, сондықтан олар туннельге қамалмады. Соғыс аяқталғаннан кейін команда таратылып, азаматтық өмірге қайта оралды.

Өрнек сөздер

"Гибралтар тасы сияқты мықты" деген мақал кез келген өте сенімді немесе берік нәрсені сипаттау үшін қолданылады. Корольдік Гибралтар полкінің және Гибралтардың ұраны – Nulli Expugnabilis Hosti (латын тілінде "Ешбір жау бізді жеңе алмайды").

Табиғат қорығы

1993 жылы Гибралтардың жер аумағының шамамен 40 пайызы табиғат қорғау аймағы деп жарияланды.

Флора мен фауна

Гибралтар табиғи қорығының флорасы мен фаунасы қорғауға лайық және заңмен қорғалады. Оның ішінде әртүрлі жануарлар мен өсімдіктер мекендейді, бірақ ең қызықтысы – Барбарий макактары (әйгілі Тас маймылдары), Барбарий бөденелері және Гибралтардың өзіне тән жусан, тимьян және Гибралтардың қанткөкшесі сияқты гүлдер. Барбарий макактарының тегі Солтүстік Африкадан Испанияға тасымалданған жануарлардың қашуынан басталуы мүмкін; сондай-ақ, Гибралтар макактары Плиоцен дәуірінде Оңтүстік Еуропаға тараған популяциялардың қалдығы болуы да мүмкін, ол шамамен 5,5 миллион жыл бұрын болған. Аламда жабайы табиғат сақтау паркі кейбір жануарларды қайта қоныстандырды, олардың арасында үш Барбарий макагы бар.

Құстар

Гибралтар жартасы, бұғаздың басында орналасқан, көшіп бара жатқан құстардың көшу кезеңінде жиналатын айқын мүйіс. Түстік Иберияда бірегей болып табылатын жартастың өсімдіктері, теңіз бен шөлді кесіп өту үшін көшіп-қонуды жалғастырудан бұрын тоқталып, демалып, тамақтанатын көптеген көшіп-қонушы құстарға уақытша пана қамтамасыз етеді. Көктемде олар Батыс Еуропаға сапарларын жалғастыру алдында күштерін қайта толықтыру үшін оралып келеді, бұл сапарлар оларды Гренландияға немесе Ресейге дейін жеткізеді. Гибралтар жартасы BirdLife International ұйымымен маңызды құс аймағы ретінде анықталды, себебі ол жыл сайын бұғазды кесіп өтетін шамамен 250 000 жыртқыш құс үшін көшіп-қону тұйық жолы немесе шектеулі нүкте болып табылады, сонымен қатар Барбарийлік бөденелері мен кіші сұңқарлардың көбейетін популяциясын қолдайды.