Кіріспе

Атлантика мен Жерорта теңізін байланыстыратын Гибралтар бұғазы – Атлантика мұхитын Жерорта теңізімен байланыстырып, Еуропаны Африкадан бөлетін тар бұғаз. Екі құрлықтың арасы Гибралтардың ең тар жерінде, Испаниядағы Пунта-де-Тарифа мен Мароккодағы Пунт-Сирес арасында мұхиттың бір бөлігімен бөлінген. Күн сайын екі құрлық арасында паромдар 35 минуттай уақыт ішінде қатынайды. Бұғаздың тереңдігі аралығында өзгереді. Бұғаз Марокко, Испания және Ұлыбританияның Гибралтар теңізден тыс аумағының теріториальдық суларында орналасқан. Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына сәйкес, шетелдік кемелер мен ұшақтар үздіксіз транзит кезінде Гибралтар бұғазынан өтуге еркіндікке ие.

Атаулары мен этимологиясы

Атауы Гибралтар жартасынан шыққан, ол өз кезегінде араб тілінен (мағынасы "Тарик тауы"), Тарик ибн Зиядтың есімімен аталған. Ол Гибралтар бұғазы, Гибралтар ішегі (бірақ бұл көбінесе көне атау), теңізшілерде STROG (STRait Of Gibraltar) деп те аталады. Тағы бір арабша атауы – (باب المغرب), "Батыс қақпасы" немесе "Күн бату қақпасы", сондай-ақ "Магриб қақпасы" немесе "Марокко қақпасы" деген мағынаны білдіреді. Орта ғасырларда арабтар оны (الزقاق) "Өткел" деп атаған, ал римдіктер Fretum Gaditanum (Кадис бұғазы) деп атаған. Латын тілінде Fretum Herculeum деп аталады, бұл ежелгі "Геркулестің тіректері" (αἱ Ἡράκλειοι στῆλαι) атауына негізделген, бұл таулар – Гибралтар сияқты – бұғаздың екі жағында тірек ретінде тұрғанын көрсетеді.

Орналасқан жері

Жармасықтың солтүстік жағында Испания және Гибралтар (Иберия түбегіндегі Ұлыбританияның теңіз арты аумағы) орналасқан. Оңтүстік жағында Марокко және Сеута (Солтүстік Африкадағы Испанияның автономды қаласы) жатыр. Географиялық орнының арқасында, жармасық Африкадан Еуропаға заңсыз көші-қон үшін жиі пайдаланылады.

Геология

Бұғаздың теңіз түбінде Плиоцен және/немесе Квартер кезеңінің карбонатты шөгінділерімен жабылған, дамыған суық су кораллдарынан пайда болған синорогендік Бетик-Риф сазды флиші орналасқан. Ашық жартас беттері, ірі шөгінділер және жергілікті құмды төбелер қазіргі кездегі күшті төменгі ағымдардың болуын көрсетеді. Шамамен 5,9 миллион жыл бұрын, Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты арасындағы байланыс Бетик және Риф дәліздері арқылы біртіндеп шектелді, содан кейін толық жабылды. Бұл, Мессиан тұздылық дағдарысы деп аталатын кезеңде, гипс пен тұздың жиналу диапазонында Жерорта теңізінің тұздылығының кезең-кезеңмен өсуіне алып келді. Осы су химиясы ортасында еріген минералдардың концентрациясы, температура және тоқтатылған су ағымдары бірігіп, теңіз түбінде минералдық тұздардың көптеген қабаттарын шөгіндірді. Жерорта теңізі бассейніндегі әртүрлі үлкен тұз және минералдық кен орындарының жиналуы осы дәуірмен тікелей байланысты. Бұл процестің геологиялық стандарттар бойынша қысқа мерзімді болғаны және 500 000 – 600 000 жылға созылғаны есептеледі. Егер бұғаз бүгінгідей жоғары теңіз деңгейінде де жабылып қалса, Жерорта теңізі бассейніндегі судың көп бөлігі мың жыл ішінде буланып кететіні болжанады, және осыған ұқсас оқиға Жерорта теңізінің түбінен табылған тұздықтар сияқты минералдық кен орындарының қалыптасуына себеп болар еді. Атлант мұхиты мен Жерорта теңізі бассейні арасындағы су алмасудың ұзақ кезеңінен кейін, шамамен 5,33 миллион жыл бұрын, Атлант-Жерорта теңізі байланысы Занклен су тасқыны арқылы Гибралтар бұғазы арқылы толыққандай қалпына келтірілді және содан бері ашық күйінде сақталып келеді. Келіп түскен сулардың эрозиясы бұғаздың қазіргі тереңдігінің (тар жерінде, Камаринал Sill-де) негізгі себебі болып көрінеді. Африкалық плита Еуразиялық плитаға қатысты солтүстікке жылжуы нәтижесінде бұғаздың қайтадан жабылуы күтілуде, бірақ бұл геологиялық, емес адам уақыт өлшемдері бойынша жүзеге асар.

Биологиялық әртүрлілік

Бұғазды Құс өмірі халықаралық ұйымы маңызды құс аймағы деп таныды, себебі жыл сайын ол Жерорта теңізі мен Атлант мұхиты арасында көшіп баратын жүздеген мыңдаған теңіз құстарына тобырлайтын орын. Олардың ішінде Скополи және Балеарлық қанағаттар, Аудуэн және қара арқалы шағалалар, тоқылдақтар мен Атлант мұхитының канюктері бар. Бұғаздың маңында шамамен 36 жеке басқанақ тұратын оркалар тобы өмір сүреді, бұл Батыс Еуропа суларында сақталған санаулы топтардың бірі. Хлорланған дифенилдердің (PCB) ұзақ мерзімді әсерінен бұл топ келесі онжылдықтарда жойылып кету қаупінде тұр.

Тарих

Бұл аймақтағы алғашқы адам қонысының неандертальдықтарға қатысты екенін көрсететін дәлелдер 125 000 жылға дейін соқталады. Гибралтар тасы әлемде неандертальдықтардың соңғы бекініштерінің бірі болуы мүмкін деп саналады, олардың 24 000 жыл бұрын да онда болғандығының куәліктері бар. Аймақтағы Homo sapiens тұрғандығы туралы археологиялық мәліметтер шамамен 40 000 жылға дейін жетеді. Екі жағалаудың салыстырмалы түрде жақын болуы тарих бойында түрлі топтар мен өркениеттер үшін жылдам өту нүктесі болып келді, соның ішінде Римге қарсы күрес жүргізген карфагендіктер, Испания және Мавритания провинциялары арасында саяхаттаған римдіктер, 5 ғасырда Германиядан оңтүстікке қарай Батыс Рим арқылы Солтүстік Африкаға шабуыл жасаған вандалдар, 8-11 ғасырларда маврлар мен берберлер, ал 16 ғасырда Испания мен Португалия. 1492 жылдан бастап, бұғаз өзіне тән мәдени рөл атқара бастады, ол арна арқылы жаулап алуға және осы жаулап алудың нәтижесінде туындайтын мәдениет пен тілдің ағынына қарсы тосқауыл ретінде қызмет етті. Осы жылы, бұғаздың солтүстігіндегі соңғы мұсылман үкіметі испан әскерімен құлатылды. Осы уақыттан бастап, бұғаздың екі жағында 8 ғасырдан 13 ғасырдың басына дейін 500 жылдан астам уақыт бойы ортақ мәдениетті бөліскеннен кейін екі өте ерекше және әртүрлі мәдениеттің дамуына ықпал етті. Солтүстік жағында 1492 жылы соңғы мұсылман мемлекеті қуылғаннан бері христиандық еуропалық мәдениет роман тілдес испан тілімен бірге үстемдік танытты, ал оңтүстік жағында 700 жылдары исламның Солтүстік Африкаға таралуынан бері мұсылмандық араб/Жерорта теңізі араб тілімен бірге үстемдік танытты. Гибралтар қаласындағы шағын британдық анклавы бұғазда табылған үшінші мәдени топты ұсынады. Бұл анклав алғаш рет 1704 жылы құрылды және содан бері Ұлыбритания Жерорта теңізіне кіретін және одан шығатын теңіз жолдарының бақылауын қамтамасыз ету үшін кепіл ретінде пайдаланды. 1936 жылғы шілдедегі испан төңкерісінен кейін испан Республикалық Әскери-теңіз күштері Африка армиясының испандық Мароккодан Пиреней Испаниясына тасымалдануын қиындыру үшін Гибралтар бұғазын блокадалауға тырысты. 1936 жылғы 5 тамызда «Жеңіс конвоі» деп аталған конвой кем дегенде 2500 адамды бұғаз арқылы жеткізіп, республикалық блокаданы бұзып жіберді.

Байланыс

Бұл бұғаз Жерорта теңізінен Атлантика мұхитына дейінгі маңызды кеме жолы болып табылады. Испания мен Марокко арасында, сондай-ақ Испания мен Сеута және Гибралтар мен Танжер арасында паромдар қатынайды.

Сағасы арқылы өтетін туннель

Испания мен Марокко арасындағы бұғаз астындағы туннель туралы талқылау 1980-ші жылдары басталды. 2003 жылдың желтоқсан айында екі ел де бұғаз арқылы темір жол жүйелерін байланыстыру үшін теңіз асты темір жол туннелін салу мүмкіндігін зерттеуге келісті. Рельстің қалыпты ені, жоспарланған құрылысқа және қолданыстағы кең енді жүйелердің маңызды бөліктерін қалыпты енге ауыстыруға сәйкес келеді. Жоба жоспарлау сатысында болған кезде, испан және марокколық шенеуніктер оны талқылау үшін, соның ішінде 2012 жылы, ара-араға кездесті. Бұл келіссөздер ешқандай нақты нәтиже бермеді, бірақ 2021 жылдың сәуірінде екі елдің министрлері алдағы айларда Касабланкада бірлескен үкіметаралық кездесу өткізуге келісті. Бұл туннель туралы талқылауды жаңартпақ болды. Одан бұрын, 2021 жылдың қаңтарында Ұлыбритания үкіметі Гибралтар мен Танжерді байланыстыратын туннель жоспарын зерттеді, ол 40 жылдан астам талқылаудан кейін ешқандай нақты нәтиже бермеген испан-марокколық жобаны алмастыруы керек еді.

Арнайы ағыс және толқын үлгілері

Гибралтар бұғазы Атлант мұхитын Жерорта теңізімен тікелей байланыстырады. Осы тікелей байланыс ерекше ағыстар мен толқындардың пайда болуына себеп болады. Бұл ерекше үлгілер әртүрлі аймақтық және жаһандық булану күштері, су температурасы, құбылыс күштері және жел күштерінің өзара әрекеттесуі нәтижесінде қалыптасады.

Кірісі мен шығысы

Су бұғазы арқылы шығысқа да, батысқа да үнемі ағып тұрады. Терең, тұзды және сондықтан тығыз судың аз мөлшері батысқа қарай үздіксіз ағып тұрады (Жер орта теңізінің шығысы), ал тұздылығы мен тығыздығы төмен беткі судың көп мөлшері шығысқа қарай үздіксіз ағып тұрады (Жер орта теңізінің кірісі). Бұл жалпы ағындық үрдістер кейде ай мен күннің әртүрлі орналасуына байланысты уақытша тасқын ағындарымен қысқа мерзімге үзілуі мүмкін. Су ағынының теңгерімі шығысқа қарай, өйткені Жер орта теңізі алабындағы булану жылдамдығы оған құятын барлық өзендердің жиынтық ағынынан, оған құятын жаңбыр немесе қардың жалпы жауын-шашыннан жоғары. Бұғаздың батыс шетінде Камариналь тасылы орналасқан, бұл бұғаздың ең шалқая нүктесі, ол Атлант мұхитының суық, азырақ тұзды суы мен Жер орта теңізінің жылы, тұзды суларының араласуын шектейді. Жер орта теңізінің суы Атлант мұхитының суларына қарағанда өте тұзды, сондықтан олар үнемі келіп тұратын судың астында шөгіп, жоғары тұздылыққа (термохалинді, ыстық және тұзды) ие төменгі қабатты құрайды. Бұл төменгі қабат Жер орта теңізінің шығысы ретінде Атлант мұхитына үнемі өтіп барады. Атлант жағындағы бұғазда тығыздық шекарасы Жер орта теңізінің шығыс суларын қалған бөлігінен шамамен тереңдікте бөліп тұрады. Бұл сулар континенттік беткейден төмен қарай ағып, тұздылығын жоғалтады, олар араласа бастағанға дейін және тепе-теңдікке тез, әлдеқайда алыс тереңдікте шамамен жетеді. Жер орта теңізінің шығыс су қабаты бұғаздан батысқа қарай мыңдаған шақырымға дейін іздеуге болады, одан кейін толығымен ерекшелігін жоғалтады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс суасты қайықтары ағыстарды пайдаланып, қозғалтқыштарын өшіріп, үнсіздік сақтап, Жерорта теңізіне байқалмай өту үшін пайдаланды. 1941 жылдың қыркүйегінен 1944 жылдың мамырына дейін Германия Жерорта теңізіне 62 суасты қайығын жіберуге үлкерді. Бұл қайықтар британдықтардың бақылауында болған Гибралтар бұғазынан өтуге мәжбүр болды, онда тоғыз U- қайығы өту кезінде батып, тағы 10 кеме зақымданудан кейін өз жолынан бас тартуға мәжбүр болды.

Ішкі толқындар

Ішкі толқындар (тоқ тығыздығының шекаралық қабатындағы толқындар) көбінесе Боғаз арқылы пайда болады. Тас жолдағы көліктердің бірігуі сияқты, су ағыны екі бағытта да шектеледі, себебі ол Камариналь табалдырығынан өтуі керек. Үлкен толқын ағыны Боғазға кіргенде және жарық толқын басылғанда, Камариналь табалдырығында ішкі толқындар пайда болады және шығысқа қарай қозғалады. Бұл толқындар ұлы тереңдіктерге дейін жете алады, бірақ кейде олар бетте көрінбейді, ал кейде спутниктік суреттерде анық байқалады. Бұл ішкі толқындар шығысқа қарай ағып, жағажайлық нысандардың маңында сындырылады. Оларды кейде шамамен [қашықтық] дейін із кесуге болады және сындырылған толқындармен араласып, интерференциялық суреттер тудырады.

Аумақтық сулар

Шығыс жағынан басқасы Испания мен Марокконың аумақтық суларының ішінде жатыр. Ұлыбритания Гибралтар маңындағы бөлікке құқық таластайды, оның бір бөлігі британдық аумақтық суларға кіреді. Бұл мөлшер ең жоғары шектен кем болғандықтан, британдық тараптың мәлімдемесіне сәйкес, бұғаздың бір бөлігі халықаралық суларда орналасқан. Испания Гибралтар мен оның аумақтық суларына қатысты меншік құқығын даулайды. Сол сияқты, Марокко да Испанияның оңтүстік жағалаудағы Сеута үстінен билігін даулайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына сәйкес, бұғаздан өтетін кемелер көбінесе аумақтық суларда рұқсат етілген қарапайым өтудің орнына, транзиттік өту режимінде өтеді. Сондықтан, кеме немесе ұшақ Гибралтар бұғазынан өту мақсатында навигация немесе ұшу еркіндігіне ие.

Электр энергиясын өндіру

Кейбір зерттеулер боғаздағы болжамды ағыннан қуат алу үшін, боғаздың ішінде толқындық электр станцияларын салу мүмкіндігін ұсынды. 1920-1930 жылдары «Атлантропа» жобасы көп мөлшерде электр энергиясын өндіру және Жерорта теңізінің деңгейін бірнеше жүз метрге төмендету үшін боғазды бөгеттеуді ұсынды, соның нәтижесінде жаңа жерлерді қоныстандыруға болатын еді. Алайда, бұл ұсыныс жергілікті климат пен экологияға қатты зиян келтіріп, Батыс Африка муссонының күшін күрт өзгертетін еді.